Sông Mississippi là dòng sông chính của Bắc Mỹ, bắt nguồn từ hồ Itasca ở bang Minnesota, chảy gần như thẳng hướng nam qua lòng nước Mỹ và đổ ra vịnh Mexico ở bang Louisiana. Dòng chính dài khoảng 3.700–3.800 km tuỳ cách đo. Nếu tính từ đầu nguồn của phụ lưu dài nhất là sông Missouri, hệ sông Mississippi – Missouri dài hơn 6.000 km, thường được xếp vào nhóm bốn hệ sông dài nhất thế giới.
Lưu vực của sông rộng khoảng ba triệu km², phủ khoảng 40% diện tích phần lục địa liền khối của Hoa Kỳ và một phần nhỏ của Canada. Nước từ sườn đông dãy Rocky đến sườn tây dãy Appalachia đều có thể chảy về đây. Đó là lý do người ta ví Mississippi như "cái phễu" của cả miền trung châu lục.
Bài này đi theo dòng sông từ thượng nguồn tới cửa biển, giải thích vì sao sông uốn khúc, đồng bằng chân chim hình thành ra sao, con người đã chế ngự lũ như thế nào và những cái giá phải trả, cùng nét văn hoá của các vùng ven sông.
Thượng nguồn, trung lưu, hạ lưu: ba khúc sông ba gương mặt
Có thể chia dòng Mississippi thành ba khúc, mỗi khúc có cảnh quan và vai trò khác nhau.
| Khúc sông | Đoạn | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Thượng nguồn | Từ hồ Itasca qua Minnesota, Wisconsin | Sông nhỏ, trong, chảy qua vùng hồ và rừng; nhiều thác ghềnh, đập và âu tàu; ở nguồn có thể lội qua |
| Trung lưu | Từ hợp lưu sông Missouri gần St. Louis tới hợp lưu sông Ohio | Sông Missouri mang nhiều phù sa đổ vào, nước đục hẳn; dòng chảy mạnh hơn |
| Hạ lưu | Từ hợp lưu sông Ohio tới vịnh Mexico | Sông rộng, chảy chậm, uốn khúc mạnh trên đồng bằng ngập lũ; đê điều chạy dài hai bên |
Hai hợp lưu quan trọng nhất là với sông Missouri và sông Ohio. Missouri dài hơn, mang nhiều phù sa từ vùng đồng cỏ khô phía tây; Ohio thì góp lượng nước lớn hơn nhiều, nhờ lưu vực mưa nhiều ở phía đông. Ở chỗ sông Missouri nhập vào, người ta có thể thấy hai màu nước chảy song song một quãng trước khi hoà lẫn.
Các phụ lưu và lưu vực rộng lớn
Sông Missouri. Bắt nguồn từ Rocky ở bang Montana, chảy qua Đại Bình nguyên. Đây là phụ lưu dài nhất, và nếu tính từ nguồn của nó thì hệ sông dài hơn 6.000 km. Trên sông Missouri có nhiều hồ chứa lớn phục vụ thuỷ lợi, phát điện và điều tiết lũ.
Sông Ohio. Chảy từ vùng Appalachia ở phía đông, nhận nước sông Tennessee và nhiều sông khác, nhập vào Mississippi ở thị trấn Cairo, bang Illinois. Với khí hậu ẩm phía đông, Ohio thường đóng góp phần nước lớn nhất cho hạ lưu Mississippi.
Sông Arkansas và sông Red. Bắt nguồn từ phía tây, chảy qua vùng khô hơn rồi nhập vào hạ lưu. Sông Red mang màu đất đỏ của các vùng nó chảy qua, từ đó có tên gọi.
Một lưu vực, nhiều khí hậu. Lưu vực Mississippi trải từ vùng lạnh gần biên giới Canada xuống vùng cận nhiệt ẩm Louisiana, từ đồng cỏ khô tới rừng mưa nhiều. Vì vậy lũ ở hạ lưu có thể đến từ tuyết tan ở phía bắc, mưa lớn ở thung lũng Ohio, hoặc cả hai cùng lúc.
Vì sao sông uốn khúc và có những hồ móng ngựa
Ở hạ lưu, Mississippi chảy trên đồng bằng gần như phẳng, độ dốc rất nhỏ. Dòng chảy khi gặp một chỗ cong sẽ xói mạnh vào bờ phía ngoài và bồi đắp bờ phía trong, làm khúc cong ngày càng phình ra. Qua nhiều năm, sông tạo thành những vòng uốn lượn liên tiếp.
Khi hai đầu một vòng uốn tiến sát nhau, gặp mùa lũ, dòng nước có thể cắt thẳng qua cổ vòng và bỏ lại vòng cũ thành một hồ hình lưỡi liềm, gọi là hồ móng ngựa hay hồ sừng trâu. Nhìn từ máy bay, hai bên hạ lưu Mississippi lốm đốm những hồ như vậy, là dấu vết của những dòng chảy cũ.
Chính vì liên tục thay đổi dòng chảy, ranh giới giữa một số bang vốn được vạch theo lòng sông cũ đôi khi không còn khớp với vị trí sông hiện tại, tạo ra những mảnh đất nhỏ nằm "bên kia sông" so với bang của mình. Đây là ví dụ thú vị cho thấy sông ngòi là thứ chuyển động, không đứng yên như nét vẽ trên giấy.
Hiện tượng uốn khúc này không riêng gì Mississippi. Ở Việt Nam, những đoạn sông chảy trên đồng bằng phẳng cũng có khúc cong và các đoạn sông cụt hình thành theo cách tương tự, chỉ khác về quy mô.
Đồng bằng chân chim và vùng đất ngập nước Louisiana
Khi tới gần vịnh Mexico, sông Mississippi mang theo một khối lượng phù sa khổng lồ. Thay vì xoè rộng thành hình quạt như châu thổ sông Hồng hay sông Cửu Long, phần cửa sông hiện tại chia thành vài nhánh dài vươn ra biển, hai bên là bờ đất hẹp, nhìn từ trên cao giống chân một con chim. Vì vậy nó được gọi là đồng bằng chân chim, một kiểu châu thổ kinh điển trong sách địa lý.
Trong vài nghìn năm qua, dòng chính của sông đã nhiều lần đổi hướng, mỗi lần tạo nên một thuỳ châu thổ mới, chồng lên nhau thành vùng đồng bằng ven biển rộng lớn của Louisiana. Vùng này có đầm lầy nước lợ, rừng cây bách đầm lầy, kênh rạch chằng chịt, gọi chung bằng từ địa phương "bayou".
Một vấn đề lớn của vùng châu thổ hiện nay là mất đất. Đê điều giữ sông trong lòng chính nên phù sa không còn tràn ra bồi đắp đầm lầy như trước, trong khi đất châu thổ tự lún xuống và mực nước biển dâng. Nhiều đánh giá cho thấy vùng ven biển Louisiana đã mất một diện tích đất ngập nước rất lớn trong vài thập kỷ. Các dự án chuyển một phần nước và phù sa sông vào đầm lầy đang được thử nghiệm để bù đắp.
Hiện tượng này có nhiều điểm giống với lo ngại về sụt lún và thiếu phù sa ở đồng bằng sông Cửu Long, nên các nhà nghiên cứu hai nơi thường so sánh và học hỏi kinh nghiệm của nhau.
Chế ngự lũ: đê điều, đập và cái giá phải trả
Lũ là một phần tự nhiên của Mississippi. Con người đã xây dựng hệ thống kiểm soát lũ quy mô rất lớn, với những dấu mốc và vấn đề chính:
- Trận lũ lớn năm 1927 ở hạ lưu làm vỡ đê nhiều nơi, ngập một vùng rộng lớn và khiến rất nhiều người phải rời nhà. Sau trận lũ này, chính sách kiểm soát lũ được thay đổi mạnh.
- Hệ thống đê dài hàng nghìn km chạy dọc hai bờ hạ lưu, cùng các đường tràn xả lũ có chủ đích sang vùng đất được dành sẵn khi nước quá cao.
- Công trình kiểm soát dòng chảy ở Old River (Louisiana) giữ cho sông Mississippi không đổi hướng sang nhánh Atchafalaya, một nhánh ngắn hơn và dốc hơn mà sông tự nhiên có xu hướng chuyển sang.
- Đập và âu tàu ở thượng nguồn tạo nên chuỗi "bậc nước" giúp sà lan đi lại quanh năm.
- Cái giá: đất châu thổ mất phù sa, nhiều vùng đất ngập nước ven sông bị cắt khỏi dòng chính, và khi đê bị vượt, thiệt hại có thể lớn hơn vì người dân đã định cư sát sông.
Câu chuyện Mississippi cho thấy một nghịch lý chung của các dòng sông lớn: càng giữ sông chặt trong lòng, đồng bằng càng thiếu phù sa, và áp lực lên hệ thống đê càng tăng theo thời gian.
Dòng sông trong đời sống và văn hoá
Mississippi là tuyến giao thông thuỷ quan trọng, nơi những đoàn sà lan dài hàng trăm mét do một tàu kéo đẩy, chở ngũ cốc, than, phân bón, vật liệu xây dựng. Ngũ cốc từ Đại Bình nguyên và vùng Trung Tây theo sông xuống các cảng ở Louisiana để ra biển.
Với văn hoá Hoa Kỳ, dòng sông có vị trí đặc biệt. Nhà văn Mark Twain, từng làm hoa tiêu tàu hơi nước trên sông, đã đưa cuộc sống ven Mississippi vào những trang văn nổi tiếng. Vùng đồng bằng ven sông ở bang Mississippi là cái nôi của nhạc blues; New Orleans gần cửa sông gắn với lịch sử nhạc jazz; ẩm thực Cajun và Creole của Louisiana pha trộn ảnh hưởng Pháp, Tây Ban Nha, châu Phi và bản địa.
Dòng sông cũng là một trong những đường bay di cư chính của chim ở Bắc Mỹ: hàng triệu con chim nước, chim sẻ, chim săn mồi đi theo thung lũng sông giữa nơi làm tổ phía bắc và nơi trú đông phía nam. Trong lòng sông có những loài cá cổ như cá tầm, cá mái chèo với chiếc mõm dài dẹt, cùng nhiều loài cá da trơn quen thuộc trên bàn ăn vùng hạ lưu.
Với người Việt, có thể hình dung Mississippi giữ vai trò gần giống sông Mê Kông với Đông Nam Á lục địa: một trục nước xuyên qua nhiều vùng khí hậu, vừa nuôi đồng ruộng, vừa là đường vận tải, vừa mang phù sa bồi nên một châu thổ lớn ở cuối dòng. Khác biệt là toàn bộ lưu vực Mississippi gần như nằm trong một quốc gia, nên việc điều tiết lũ, đê điều và giao thông thuỷ được quản lý thống nhất hơn so với một dòng sông chảy qua nhiều nước.
Xuôi dòng Mississippi: các thành phố và vùng đất ven sông
Đi theo dòng sông từ bắc xuống nam là đi qua nhiều vùng khí hậu và văn hoá khác nhau của Hoa Kỳ. Vài điểm dừng tiêu biểu:
| Nơi | Vị trí trên sông | Nét đáng chú ý |
|---|---|---|
| Hồ Itasca (Minnesota) | Đầu nguồn | Rừng thông và hồ băng hà; dòng sông chỉ là con suối nhỏ |
| Minneapolis – Saint Paul | Thượng nguồn | Thác Saint Anthony, thác tự nhiên duy nhất lớn trên dòng chính; từng là trung tâm xay bột mì nhờ sức nước |
| St. Louis (Missouri) | Ngay dưới hợp lưu sông Missouri | Từng là cửa ngõ của những đoàn người đi về miền tây; sông đục hẳn vì phù sa Missouri |
| Memphis (Tennessee) | Hạ lưu | Thành phố bến sông, gắn với âm nhạc blues và rock and roll thời kỳ đầu |
| Vùng Delta bang Mississippi | Hạ lưu | Đồng bằng phù sa phẳng, từng trồng bông quy mô lớn; cái nôi của nhạc blues |
| Baton Rouge, New Orleans (Louisiana) | Gần cửa sông | Cảng lớn, đê cao, khu phố cổ kiến trúc Pháp – Tây Ban Nha; jazz và ẩm thực Creole |
New Orleans là trường hợp đặc biệt: nhiều khu của thành phố nằm thấp hơn mực nước sông và mực nước biển, được bao quanh bởi đê và hệ thống bơm. Sống chung với nước ở đây là chuyện hằng ngày, giống như nhiều đô thị vùng châu thổ ở châu Á.
Dọc hai bờ hạ lưu còn có những gò đất lớn do các cộng đồng bản địa đắp từ hàng trăm năm trước khi người châu Âu tới, tiêu biểu là quần thể Cahokia gần St. Louis, cho thấy thung lũng sông từng là nơi có những khu định cư đông đúc và nền nông nghiệp ngô phát triển.
Câu hỏi thường gặp
Sông Mississippi hay sông Missouri dài hơn?
Theo nhiều cách đo, sông Missouri dài hơn dòng chính Mississippi một chút, nhưng vì Missouri là phụ lưu nên con sông chung vẫn mang tên Mississippi. Khi xếp hạng sông dài thế giới, người ta thường dùng hệ Mississippi – Missouri, dài hơn 6.000 km.
Mississippi có phải sông nhiều nước nhất Bắc Mỹ không?
Mississippi là sông có lưu lượng lớn nhất Hoa Kỳ và thuộc nhóm lớn nhất Bắc Mỹ. So trên thế giới, lưu lượng của nó thấp hơn nhiều so với sông Amazon hay sông Congo, vì lưu vực có nhiều vùng khô hạn và bán khô hạn ở phía tây.
Tên Mississippi có nghĩa là gì?
Tên sông bắt nguồn từ ngôn ngữ của người Ojibwe, một dân tộc bản địa vùng Ngũ Đại Hồ, thường được giải nghĩa là "dòng sông lớn". Nhiều địa danh dọc sông cũng có gốc từ các ngôn ngữ bản địa.
Ở đầu nguồn có thật là lội qua sông được không?
Có. Tại hồ Itasca, dòng nước chảy ra khỏi hồ chỉ là một con suối nhỏ và nông, người ta có thể bước qua trên những tảng đá. Đây là một điểm tham quan quen thuộc vì sự đối lập với khúc sông rộng mênh mông ở hạ lưu.
Sông Mississippi có liên quan gì tới vùng chết ở vịnh Mexico?
Mỗi mùa hè, phân bón từ đồng ruộng trong lưu vực theo sông ra vịnh, nuôi tảo phát triển. Khi tảo chết và phân huỷ, oxy trong nước tầng đáy giảm mạnh, tạo vùng thiếu oxy mà cá và sinh vật đáy khó sống. Diện tích vùng này thay đổi theo từng năm.
Đồng bằng sông Mississippi khác đồng bằng sông Cửu Long thế nào?
Cả hai đều là châu thổ lớn chịu sụt lún và thiếu phù sa. Khác biệt chính là hình dạng: cửa Mississippi hiện vươn ra biển thành vài nhánh dài kiểu chân chim, trong khi sông Cửu Long chia nhiều cửa trên một đồng bằng xoè rộng. Khí hậu và cách dùng đất hai nơi cũng rất khác.
