Greenland thuộc châu nào? Đảo lớn nhất thế giới nhìn từ địa lý và từ hành chính

Về địa lý, Greenland thuộc Bắc Mỹ: hòn đảo nằm trên thềm lục địa và mảng kiến tạo Bắc Mỹ, cách các đảo cực bắc của Canada chỉ một eo biển hẹp. Về hành chính và lịch sử, Greenland gắn với châu Âu: đảo là một vùng lãnh thổ tự trị thuộc Vương quốc Đan Mạch, có chính quyền riêng phụ trách phần lớn công việc nội bộ. Vì vậy câu trả lời đầy đủ là: Greenland là một phần của Bắc Mỹ về tự nhiên, nhưng có quan hệ hành chính với một quốc gia châu Âu.

Greenland là đảo lớn nhất thế giới nếu không tính Australia (vốn được xếp là lục địa), rộng khoảng 2,16 triệu km². Khoảng bốn phần năm bề mặt đảo bị phủ bởi một lớp băng khổng lồ, dày tới khoảng ba km ở chỗ dày nhất. Dân số chỉ khoảng năm mươi sáu nghìn người, phần lớn sống ở dải bờ biển tây nam không bị băng phủ.

Bài này tách rõ hai góc nhìn địa lý và hành chính, giải thích lớp băng Greenland, đời sống người dân trên đảo và lý do hòn đảo trông to bất thường trên nhiều tấm bản đồ treo tường.

Hai góc nhìn: vì sao câu hỏi này có hai đáp án

Nhiều người bối rối vì sách địa lý xếp Greenland vào Bắc Mỹ, còn tin tức thường nhắc đảo cùng với Đan Mạch. Hai thông tin không mâu thuẫn, vì chúng trả lời hai câu hỏi khác nhau.

Trường hợp tương tự không hiếm: nhiều vùng lãnh thổ nằm ở một châu lục nhưng thuộc quốc gia ở châu lục khác, như các đảo Caribe thuộc Pháp hay Hà Lan, hay các đảo Thái Bình Dương thuộc Pháp. Khi thống kê theo châu lục, mỗi tổ chức chọn một cách; khi học địa lý, đặt Greenland ở Bắc Mỹ là cách phổ biến nhất.

Vị trí và kích thước: một hòn đảo bằng cả một vùng lục địa

Greenland nằm giữa Bắc Băng Dương và Bắc Đại Tây Dương, phía đông bắc Canada và phía tây bắc Iceland. Ở phía tây bắc, đảo chỉ cách đảo Ellesmere của Canada bằng eo biển Nares, nơi hẹp nhất chỉ vài chục km. Ở phía đông nam, eo biển Đan Mạch ngăn cách đảo với Iceland, rộng khoảng ba trăm km.

Đảo trải dài khoảng hai nghìn sáu trăm km từ nam lên bắc. Mũi phía bắc của Greenland nằm gần cực Bắc hơn hầu hết mọi vùng đất liền khác trên Trái Đất, trong khi mũi phía nam ở vĩ độ tương đương với vùng phía nam Na Uy. Vì kéo dài như vậy, khí hậu và ánh sáng trên đảo thay đổi rất nhiều giữa nam và bắc.

Diện tích khoảng 2,16 triệu km², tức lớn gấp khoảng sáu lần rưỡi Việt Nam. Nhưng phần đất không bị băng phủ chỉ là một dải ven biển, bị cắt xẻ bởi vô số vịnh hẹp (fjord) ăn sâu vào đất liền. Đỉnh núi cao nhất đảo là Gunnbjørn Fjeld ở bờ đông, cao khoảng 3.700 m, thường được xem là đỉnh núi cao nhất vùng phía bắc Vòng Bắc Cực.

Lớp băng Greenland: kho nước đóng băng lớn thứ hai thế giới

Quy mô. Lớp băng phủ khoảng 1,7 triệu km², chỉ nhỏ hơn lớp băng Nam Cực. Ở giữa đảo, băng dày khoảng ba km, nặng đến mức đè nền đá bên dưới lún xuống, nên phần trung tâm đảo dưới lớp băng thấp gần hoặc thấp hơn mực nước biển, trong khi núi viền quanh bờ.

Băng lưu giữ lịch sử khí hậu. Băng tích tụ từ tuyết rơi qua hàng trăm nghìn năm, mỗi lớp giữ lại bọt khí và bụi của thời điểm nó hình thành. Các mũi khoan lõi băng ở Greenland là một trong những nguồn dữ liệu quan trọng để tái dựng khí hậu quá khứ của Bắc bán cầu.

Sông băng đổ ra biển. Băng trượt chậm từ trung tâm ra rìa, chảy qua các thung lũng thành sông băng, rồi vỡ ra thành núi băng trôi khi chạm biển. Vịnh băng Ilulissat ở bờ tây là một trong những nơi có sông băng chảy nhanh nhất thế giới và được UNESCO công nhận là di sản thiên nhiên.

Nếu băng tan hết. Các ước tính khoa học thường nêu rằng nếu toàn bộ lớp băng Greenland tan, mực nước biển trung bình thế giới sẽ dâng khoảng bảy mét. Đây là phép tính để hình dung quy mô, không phải dự báo cho tương lai gần: quá trình đó, nếu xảy ra, kéo dài rất lâu. Tuy vậy, theo đồng thuận khoa học hiện nay, lớp băng đang mất khối lượng và là một trong những nguồn đóng góp vào mực nước biển dâng.

Người Greenland: Kalaallit Nunaat, vùng đất của con người

Tên gọi của đảo trong tiếng Greenland là Kalaallit Nunaat, thường được dịch là "vùng đất của người Kalaallit" hay "vùng đất của con người". Phần lớn cư dân là người Greenland gốc Inuit (Kalaallit), có tổ tiên đến từ phía tây qua vùng Bắc Cực Canada. Văn hoá Thule, tổ tiên trực tiếp của người Inuit hiện đại, lan tới Greenland khoảng thế kỷ 12–13 theo nhiều nghiên cứu khảo cổ.

Người Norse từ Iceland đã lập các khu định cư ở bờ tây nam đảo vào khoảng cuối thế kỷ 10, chăn nuôi và săn bắt, nhưng các khu định cư này biến mất vào khoảng thế kỷ 15. Vì sao họ không trụ lại được vẫn là đề tài nghiên cứu: khí hậu lạnh đi, cô lập về thương mại, cách thích nghi khác với người Inuit đều được nêu như những yếu tố có thể.

Ngày nay, tiếng Greenland (Kalaallisut) là ngôn ngữ chính thức, bên cạnh tiếng Đan Mạch được dùng rộng rãi. Thủ phủ Nuuk ở bờ tây nam là thị trấn đông dân nhất, nhưng chỉ vài chục nghìn người. Các thị trấn và làng không nối với nhau bằng đường bộ; người dân đi lại bằng máy bay, tàu thuyền, và ở phía bắc vẫn dùng xe trượt chó kéo vào mùa đông.

Những ngôi nhà gỗ sơn màu đỏ, vàng, xanh trên nền đá xám và băng trắng là hình ảnh quen thuộc. Truyền thống kể rằng màu sơn từng giúp phân biệt chức năng của từng toà nhà, nhưng ngày nay chủ yếu là để dễ nhìn thấy giữa cảnh tuyết trắng. Những dãy nhà nhiều màu nhìn từ biển vào trở thành dấu hiệu nhận biết của gần như mọi thị trấn ven bờ.

Nhịp sống trên đảo băng

Đời sống ở Greenland chịu chi phối mạnh bởi biển, băng và ánh sáng. Một vài nét đặc trưng:

• Biển là nguồn sống: đánh bắt tôm nước lạnh, cá bơn Greenland và các loài cá biển sâu là nền tảng kinh tế; săn hải cẩu vẫn là một phần văn hoá và nguồn thực phẩm ở nhiều cộng đồng.
• Ngày dài, đêm dài: phía bắc Vòng Bắc Cực có những tuần mặt trời không lặn vào mùa hè và không mọc vào mùa đông. Ở Nuuk, ngay phía nam Vòng Bắc Cực, đêm hè vẫn sáng mờ.
• Ẩm thực: thịt hải cẩu, cá voi nhỏ, cá hồi Bắc Cực, thịt bò xạ, quả mọng lãnh nguyên; thực phẩm tươi từ nơi khác phải nhập bằng tàu, máy bay.
• Lễ hội đời thường: Ngày Quốc khánh Greenland 21/6 rơi đúng ngày dài nhất năm, được tổ chức với trang phục truyền thống đính hạt màu sặc sỡ, ca hát và ăn uống cộng đồng.
• Di chuyển theo mùa: mùa hè tàu thuyền chạy dọc bờ biển; mùa đông, ở phía bắc, băng biển trở thành "đường" cho xe trượt chó.

Đối với khách tò mò từ vùng nhiệt đới, Greenland hay được nhắc tới qua băng trôi và cực quang. Nhưng với người dân, đó là quê hương với đầy đủ trường học, bệnh viện, câu lạc bộ thể thao, và những câu chuyện về thời tiết thay vì về "nơi tận cùng thế giới".

Vì sao Greenland trông to bằng châu Phi trên bản đồ

Trên nhiều tấm bản đồ thế giới dùng phép chiếu Mercator, Greenland trông to gần bằng châu Phi. Thực tế châu Phi rộng gấp khoảng mười bốn lần Greenland. Nguyên nhân là phép chiếu Mercator giữ đúng góc và hình dạng nhỏ, thuận tiện cho đi biển, nhưng phóng to diện tích càng mạnh khi càng xa xích đạo.

Greenland nằm ở vĩ độ rất cao nên bị phóng đại rất nhiều; châu Phi nằm vắt qua xích đạo nên gần như giữ nguyên kích thước. Hệ quả là trong trí nhớ của nhiều người, các vùng gần cực như Greenland, Canada, Nga to hơn thực tế, còn các vùng nhiệt đới bị thu nhỏ.

Cách kiểm tra đơn giản nhất là xem Greenland trên quả địa cầu, hoặc trên bản đồ dùng phép chiếu giữ diện tích. Khi đó hòn đảo trở về đúng kích thước: rất lớn so với một hòn đảo, nhưng nhỏ hơn hẳn châu Phi, Nam Mỹ hay Australia. Chuyện các phép chiếu bản đồ được bàn kỹ ở chuyên mục Lịch sử khám phá và bản đồ của trang.

Những hiểu lầm hay gặp về Greenland

Vài nhầm lẫn phổ biến và cách hiểu đúng:

• "Greenland là một châu lục." Không. Greenland là một hòn đảo, dù rất lớn; ranh giới giữa đảo và lục địa theo quy ước đặt ở Australia.
• "Greenland là một phần của Bắc Cực nên thuộc châu Nam Cực – Bắc Cực." Bắc Cực là một vùng, chủ yếu là đại dương đóng băng, không phải một châu lục. Greenland là vùng đất thuộc Bắc Mỹ nằm trong vùng Bắc Cực.
• "Toàn bộ Greenland là băng." Khoảng một phần năm diện tích không bị băng phủ, chủ yếu là dải ven biển với núi, vịnh hẹp, lãnh nguyên, là nơi con người sinh sống.
• "Greenland là một nước độc lập." Hiện nay Greenland là vùng lãnh thổ tự trị trong Vương quốc Đan Mạch, có chính quyền riêng, chưa phải quốc gia độc lập có chủ quyền.
• "Tên Greenland nghĩa là đảo xanh nên xưa kia đảo xanh tươi." Tên gọi bắt nguồn từ người Norse; các truyện kể xưa cho rằng cái tên được chọn phần nào để hấp dẫn người tới định cư. Lớp băng đã tồn tại từ rất lâu trước đó.

Tách rõ chuyện tự nhiên với chuyện hành chính là chìa khoá để trả lời đúng mọi câu hỏi kiểu "Greenland thuộc châu nào".

Câu hỏi thường gặp

Greenland và Iceland, đảo nào thuộc châu Âu?

Iceland thường được xếp vào châu Âu, dù nằm vắt qua sống núi giữa Đại Tây Dương, nơi mảng Bắc Mỹ và mảng Á – Âu tách xa nhau. Greenland thường được xếp vào Bắc Mỹ. Tên gọi hai đảo dễ gây nhầm vì Iceland ít băng hơn Greenland rất nhiều.

Đi từ Greenland sang Canada gần nhất là bao xa?

Ở phía tây bắc, eo biển Nares ngăn cách Greenland và đảo Ellesmere của Canada, chỗ hẹp nhất chỉ vài chục km. Mùa đông, băng biển có thể nối hai bờ. Trong lịch sử, các cộng đồng Inuit đã qua lại giữa hai vùng theo hướng này.

Vì sao dân cư Greenland ít như vậy?

Phần lớn diện tích bị băng phủ, phần đất trống chỉ là dải ven biển hẹp, mùa sinh trưởng rất ngắn, không trồng được nhiều lương thực. Các cộng đồng sống dựa vào biển, phân tán dọc bờ, nên tổng dân số chỉ vào khoảng năm mươi sáu nghìn người.

Greenland có cây cối không?

Có, nhưng ít. Ở các thung lũng kín gió phía nam có bụi liễu, bạch dương lùn, cỏ và hoa dại mùa hè, cùng một vài khu trồng cây thử nghiệm. Phần lớn đất không băng phủ là lãnh nguyên với rêu, địa y và cây bụi thấp.

Có xem được cực quang ở Greenland không?

Có. Greenland nằm dưới vành đai cực quang, nên vào những đêm dài từ khoảng cuối thu đến đầu xuân, khi trời quang, cực quang khá thường gặp, nhất là ở các thị trấn bờ tây như Kangerlussuaq, nơi khí hậu khô và nhiều đêm quang.

Sinh vật nào đặc trưng cho Greenland?

Trên cạn có bò xạ, cáo Bắc Cực, thỏ Bắc Cực, tuần lộc ở bờ tây và gấu Bắc Cực ở vùng băng biển. Dưới biển có hải cẩu, hải mã, kỳ lân biển, cá voi trắng và nhiều loài cá nước lạnh. Mùa hè, các vách đá ven biển là nơi làm tổ của hàng loạt loài chim biển.