Trung Mỹ là dải đất hẹp ở cực nam Bắc Mỹ, nối với Nam Mỹ, gồm bảy nước: Guatemala, Belize, Honduras, El Salvador, Nicaragua, Costa Rica và Panama. Tổng diện tích chỉ khoảng nửa triệu km², nhưng nằm giữa hai đại dương, trên vùng va chạm của các mảng kiến tạo, nên vùng này có mật độ núi lửa, động đất và đa dạng sinh học rất cao.
Ở chỗ hẹp nhất thuộc Panama, eo đất chỉ rộng vài chục km. Chính vì thế, từ năm 1914, kênh đào Panama dài khoảng 80 km đã cắt ngang eo đất, cho tàu đi thẳng giữa Đại Tây Dương và Thái Bình Dương thay vì vòng xuống mũi cực nam Nam Mỹ.
Bài này nhìn Trung Mỹ ở góc địa lý: hình dạng eo đất, chuỗi núi lửa và vì sao chúng tồn tại, các hồ và rừng mưa, kênh Panama vận hành nhờ nước ngọt như thế nào, cùng nhịp sống ở hai bờ biển rất khác nhau.
Bảy nước Trung Mỹ: mỗi nước một nét địa lý
Bảng dưới đây tóm tắt đặc điểm tự nhiên dễ nhớ của từng nước, theo thứ tự từ bắc xuống nam.
| Nước | Nét địa lý nổi bật |
|---|---|
| Guatemala | Nhiều núi lửa cao nhất vùng, trong đó Tajumulco cao khoảng 4.200 m; hồ Atitlán trong miệng núi lửa cổ; rừng nhiệt đới vùng Petén ở phía bắc |
| Belize | Đồng bằng ven biển, rừng nhiệt đới; ngoài khơi là một phần của hệ rạn san hô Trung Bộ châu Mỹ; nước duy nhất trong vùng dùng tiếng Anh làm ngôn ngữ chính thức |
| Honduras | Đồi núi chiếm phần lớn; bờ Caribe dài, ngoài khơi có quần đảo Bay; rừng mưa vùng Mosquitia ở phía đông |
| El Salvador | Nước nhỏ nhất, đông dân trên mỗi km²; nhiều núi lửa; nước duy nhất không có bờ biển Caribe |
| Nicaragua | Rộng nhất Trung Mỹ; hồ Nicaragua lớn nhất vùng, với đảo Ometepe do hai núi lửa tạo thành |
| Costa Rica | Núi lửa, rừng mây, rừng mưa hai bờ biển; nổi tiếng về bảo tồn và đa dạng sinh học |
| Panama | Eo đất hẹp nhất, uốn hình chữ S; kênh đào Panama; rừng Darién giáp Colombia |
Phần lớn dân cư Trung Mỹ sống ở cao nguyên và sườn núi phía Thái Bình Dương, nơi khí hậu mát hơn và đất núi lửa màu mỡ. Bờ Caribe nóng ẩm, mưa nhiều hơn, dân thưa hơn và có lịch sử văn hoá riêng, như các cộng đồng Garifuna và người gốc Phi – Caribe.
Vì sao Trung Mỹ có nhiều núi lửa và động đất
Dọc bờ Thái Bình Dương của Trung Mỹ, đáy đại dương thuộc mảng Cocos đang chúi xuống bên dưới mảng Caribe, tạo nên rãnh đại dương sâu ngoài khơi. Khi mảng đại dương chìm xuống sâu và nóng lên, đá phía trên nóng chảy một phần, mác-ma dâng lên tạo thành một chuỗi núi lửa chạy song song với bờ biển, từ Guatemala qua El Salvador, Nicaragua tới Costa Rica và Panama. Chuỗi này là một phần của Vành đai lửa Thái Bình Dương.
Cũng chính chuyển động đó gây ra động đất thường xuyên. Nhiều thành phố Trung Mỹ đã nhiều lần bị tàn phá và xây lại; ở một số nơi, thủ đô từng phải dời sang vị trí mới sau những trận động đất lớn. Kiến trúc thuộc địa cũ ở vùng này thường có tường dày, mái thấp, một phần là để chịu rung lắc.
Một số núi lửa hoạt động gần như liên tục. Núi Fuego ở Guatemala thường xuyên phun những đợt tro nhỏ; núi lửa Masaya ở Nicaragua từng có hồ dung nham đỏ rực trong miệng; núi Arenal ở Costa Rica là núi lửa hình nón gần như hoàn hảo, hoạt động mạnh trong nhiều thập kỷ cuối thế kỷ 20 rồi dịu đi. Đất tro núi lửa phân huỷ thành đất màu mỡ, là lý do các sườn núi Trung Mỹ trồng cà phê rất nhiều.
Cơ chế chi tiết của núi lửa và hút chìm mảng được giải thích trong các tài liệu khoa học Trái Đất; ở đây chỉ cần nắm: chuỗi núi lửa Trung Mỹ là "đường may" nơi hai mảng gặp nhau.
Eo đất nối hai lục địa và tách hai đại dương
Một cây cầu cho sinh vật. Khi eo đất khép kín, nhiều nghiên cứu cho là khoảng ba triệu năm trước, sinh vật trên cạn của Bắc Mỹ và Nam Mỹ có thể qua lại. Nhờ đó Trung Mỹ hôm nay là nơi giao nhau của hai thế giới: lười, thú ăn kiến, khỉ đến từ phía nam; báo đốm, hươu, gấu mèo có họ hàng phía bắc.
Một bức tường cho sinh vật biển. Cùng lúc, eo đất cắt rời biển Caribe và Thái Bình Dương. Sinh vật biển hai bên tiến hoá riêng, nên ngày nay nhiều cặp loài "anh em" sống ở hai bờ, rất giống nhau nhưng đã tách biệt. Các nhà sinh học dùng những cặp loài này để nghiên cứu tốc độ tiến hoá.
Thay đổi dòng hải lưu. Nhiều nhà khoa học cho rằng việc khép kín eo đất đã góp phần thay đổi hải lưu Đại Tây Dương và khí hậu toàn cầu, nhưng mức độ ảnh hưởng vẫn còn được bàn luận.
Hành lang sinh học ngày nay. Các nước Trung Mỹ đã cùng xây dựng ý tưởng hành lang sinh học xuyên vùng, nối các khu bảo tồn để động vật như báo đốm có thể di chuyển dọc eo đất thay vì bị cô lập trong những mảnh rừng nhỏ.
Kênh đào Panama vận hành nhờ nước ngọt
Kênh đào Panama được khánh thành năm 1914, dài khoảng 80 km. Khác với kênh Suez đào ngang mặt biển, kênh Panama không phải một con mương thẳng nối hai biển. Phần giữa kênh là hồ Gatún, một hồ nhân tạo tạo ra bằng cách đắp đập trên sông Chagres, mặt nước cao khoảng hai mươi sáu mét trên mực nước biển.
Tàu đi vào từ một phía, được nâng lên qua một chuỗi âu tàu: mỗi âu là một khoang có cửa, nước ngọt chảy vào làm mặt nước dâng lên, nâng tàu lên bậc tiếp theo. Tàu đi ngang hồ Gatún và đoạn kênh xẻ qua núi, rồi được hạ xuống qua chuỗi âu tàu ở phía bên kia. Nước dùng để nâng và hạ tàu đến từ hồ, và phần lớn được xả ra biển sau mỗi lượt.
Năm 2016, các âu tàu mới lớn hơn được đưa vào hoạt động, cho phép tàu lớn hơn đi qua và có bể tiết kiệm nước để tái sử dụng một phần nước. Vì phụ thuộc vào nước mưa, kênh nhạy cảm với hạn hán: những năm mùa mưa yếu, mực nước hồ giảm, nhà vận hành phải hạn chế số lượt tàu hoặc độ sâu chở hàng. Nói cách khác, một tuyến hàng hải toàn cầu phụ thuộc trực tiếp vào rừng và mưa của một lưu vực nhỏ ở miền trung Panama.
Một điều thú vị về địa lý: vì eo đất Panama uốn hình chữ S, kênh chạy theo hướng tây bắc – đông nam, nên đầu kênh phía Thái Bình Dương lại nằm về phía đông so với đầu kênh phía Đại Tây Dương. Người lần đầu nghe thường rất bất ngờ.
Rừng mưa, rừng mây và sinh vật Trung Mỹ
Diện tích nhỏ nhưng nằm giữa hai lục địa, hai đại dương, với núi cao xen đồng bằng, Trung Mỹ có mật độ loài thuộc loại cao trên thế giới. Một vài nét tiêu biểu:
- Rừng mây: ở độ cao vừa phải trên sườn núi, mây bao phủ gần như quanh năm, cây phủ rêu, lan, dương xỉ; rừng mây Monteverde ở Costa Rica là ví dụ được biết đến rộng rãi.
- Chim quetzal: chim lông xanh lục ánh kim, con trống có đuôi rất dài, sống ở rừng mây; là biểu tượng văn hoá ở Guatemala, nơi đơn vị tiền tệ cũng mang tên quetzal.
- Báo đốm (jaguar): loài mèo lớn nhất châu Mỹ, cần vùng rừng rộng; là lý do các hành lang sinh học được chú ý.
- Ếch phi tiêu, ếch mắt đỏ, rùa biển: rùa biển lên làm tổ ở các bãi biển hai bờ theo mùa, có bãi đón hàng nghìn con trong một đợt.
- Hồ Nicaragua: hồ nước ngọt rộng khoảng tám nghìn km², nơi hiếm hoi có cá mập bò sống trong nước ngọt, đi lại với biển qua sông San Juan.
- Rạn san hô: ngoài khơi Belize và Honduras là một phần của hệ rạn san hô Trung Bộ châu Mỹ, thường được nhắc là hệ rạn san hô lớn thứ hai thế giới sau rạn san hô Great Barrier.
Nhiều nước trong vùng đã dành tỉ lệ diện tích đáng kể cho vườn quốc gia và khu bảo tồn, và du lịch thiên nhiên trở thành một phần quan trọng của kinh tế. Bên cạnh đó, phá rừng làm đồng cỏ và đồn điền vẫn là thách thức ở nhiều nơi.
Hai bờ biển, hai nhịp sống
Đi ngang Trung Mỹ từ Thái Bình Dương sang Caribe là đi qua hai thế giới. Sườn phía Thái Bình Dương có mùa khô rõ rệt, thường từ khoảng tháng 11 đến tháng 4, cao nguyên mát, thành phố đông đúc, chợ phiên ở các thị trấn núi rộn ràng. Nhiều thủ đô Trung Mỹ nằm trên cao nguyên hoặc thung lũng giữa núi để tránh cái nóng ẩm vùng thấp.
Bờ Caribe mưa nhiều gần như quanh năm, rừng rậm sát biển, làng chài và đồn điền chuối. Văn hoá ở đây chịu ảnh hưởng của vùng Caribe: âm nhạc có tiếng trống, món ăn dùng nhiều nước cốt dừa, có cộng đồng nói tiếng Anh Creole hoặc tiếng Garifuna bên cạnh tiếng Tây Ban Nha.
Văn minh Maya cổ từng phát triển rực rỡ ở vùng Guatemala, Belize, Honduras và miền nam Mexico, để lại những thành phố đá giữa rừng như Tikal hay Copán. Ngày nay hàng triệu người nói các ngôn ngữ Maya vẫn sống ở cao nguyên Guatemala, giữ nghề dệt vải nhiều màu với hoa văn riêng của từng làng.
Ẩm thực chung của vùng dựa trên ngô, đậu và gạo: bánh ngô tortilla, món cơm trộn đậu như gallo pinto ở Costa Rica và Nicaragua, bánh pupusa nhân phô mai, đậu ở El Salvador. Cà phê cao nguyên, chuối, dứa là những nông sản quen thuộc trên thị trường thế giới.
Hiểu lầm hay gặp về Trung Mỹ
Trung Mỹ nhỏ và nằm xa Việt Nam, nên dễ bị gộp chung hoặc nhầm lẫn. Vài điểm hay gặp:
- "Trung Mỹ là một phần của Nam Mỹ." Theo cách chia bảy châu lục, Trung Mỹ thuộc Bắc Mỹ; ranh giới với Nam Mỹ đặt ở biên giới Panama – Colombia.
- "Mọi nước Trung Mỹ đều nói tiếng Tây Ban Nha." Tiếng Tây Ban Nha phổ biến nhất, nhưng Belize dùng tiếng Anh làm ngôn ngữ chính thức, và nhiều cộng đồng nói các ngôn ngữ Maya, Garifuna, Miskito hay tiếng Anh Creole.
- "Kênh đào Panama là một con kênh ngang mặt biển." Kênh dùng hồ nhân tạo ở độ cao khoảng hai mươi sáu mét và các âu tàu để nâng hạ tàu.
- "Núi lửa Trung Mỹ đều đã tắt." Nhiều núi lửa vẫn hoạt động và được theo dõi thường xuyên; người dân quanh núi quen với các đợt phun tro nhỏ.
- "Vùng nhiệt đới thì nóng đều quanh năm ở mọi nơi." Ở cao nguyên Guatemala hay Costa Rica, ban đêm có thể khá lạnh; khí hậu Trung Mỹ phụ thuộc độ cao nhiều hơn vĩ độ.
Phần lớn những nhầm lẫn này biến mất khi nhìn Trung Mỹ như một dải núi lửa có hai bờ biển, chứ không phải một vùng đất thấp nhiệt đới đồng nhất.
Câu hỏi thường gặp
Mexico có thuộc Trung Mỹ không?
Theo cách chia địa lý phổ biến, không. Mexico thuộc phần lục địa phía bắc của Bắc Mỹ; Trung Mỹ bắt đầu từ Guatemala và Belize. Tuy vậy, miền nam Mexico gần Trung Mỹ về tự nhiên và văn hoá, nên một số tài liệu dùng khái niệm Trung Bộ châu Mỹ để gom chung.
Đi qua kênh đào Panama mất bao lâu?
Thời gian đi qua kênh thường được nêu vào khoảng nửa ngày đến một ngày cho một con tàu, chưa kể thời gian chờ tới lượt, có thể dài hơn nhiều khi đông tàu hoặc khi hạn hán phải giới hạn số lượt. Thời gian cụ thể tuỳ loại tàu và tình hình vận hành.
Vì sao kênh Panama cần âu tàu còn kênh Suez thì không?
Kênh Suez xẻ qua vùng sa mạc thấp, hai đầu cùng mực nước biển nên tàu đi ngang. Kênh Panama phải vượt qua vùng đồi núi ở giữa eo đất; thay vì đào sâu xuống mực biển, người ta tạo hồ cao và dùng âu tàu nâng hạ, khối lượng đào ít hơn nhiều.
Có đi đường bộ từ Bắc Mỹ xuống Nam Mỹ được không?
Đường cao tốc liên Mỹ chạy từ Alaska xuống tận Nam Mỹ nhưng bị đứt một đoạn ở vùng Darién giữa Panama và Colombia, nơi rừng rậm, đầm lầy và sông ngòi chưa có đường bộ. Việc giữ vùng này hoang sơ cũng liên quan đến bảo tồn rừng và các cộng đồng bản địa.
Trung Mỹ có bão không?
Có. Bờ Caribe và cả vùng nội địa có thể chịu bão từ Đại Tây Dương và biển Caribe trong mùa bão, khoảng tháng 6 đến tháng 11; bờ Thái Bình Dương thỉnh thoảng chịu bão từ phía tây. Mưa lớn trên địa hình dốc dễ gây lũ và sạt lở, thường gây thiệt hại nặng hơn gió.
Vì sao đất núi lửa lại màu mỡ?
Tro và đá núi lửa chứa nhiều khoáng chất như kali, canxi, phốt pho. Khi phong hoá trong khí hậu nóng ẩm, chúng tạo thành đất tơi xốp, giữ nước tốt, giàu dinh dưỡng. Đó là lý do người dân vẫn sống và canh tác trên sườn núi lửa dù có rủi ro phun trào.
