Lãnh nguyên và rừng taiga Bắc Canada: Khiên Canada, băng vĩnh cửu, nhịp sống

Phương bắc Canada là một trong những vùng hoang dã rộng nhất thế giới, gồm ba dải chính từ nam lên bắc: rừng taiga (rừng lá kim phương bắc) trải ngang lục địa, lãnh nguyên không có cây gỗ ở phía trên giới hạn cây, và quần đảo Bắc Cực băng giá. Phần lớn vùng này nằm trên Khiên Canada, một khối đá rất cổ được băng hà mài phẳng, lốm đốm vô số hồ.

Đặc trưng chung của phương bắc là mùa đông dài, mùa hè ngắn nhưng ngày rất dài, và ở nhiều nơi mặt đất bên dưới đóng băng quanh năm, gọi là băng vĩnh cửu. Dân cư rất thưa; nhiều cộng đồng, trong đó có người Inuit và nhiều dân tộc bản địa khác, đã sống ở đây hàng nghìn năm với hiểu biết sâu sắc về băng, tuyết và thú hoang.

Bài này đi qua từng dải cảnh quan, giải thích băng vĩnh cửu và giới hạn cây, giới thiệu các loài thú tiêu biểu và nhịp sống phương bắc. Riêng Bắc Băng Dương, gấu Bắc Cực ở vùng băng biển và chuyện hai vùng cực được bàn kỹ ở chuyên mục Nam Cực và Bắc Cực của trang.

Khiên Canada: nền đá cổ nhất châu lục

Khiên Canada (Canadian Shield) là một vùng đá kết tinh rất cổ, hình thành từ thời Tiền Cambri, bao quanh vịnh Hudson như một chiếc móng ngựa khổng lồ và chiếm phần lớn diện tích Canada. Một số mẫu đá được tìm thấy ở đây thuộc loại cổ nhất từng biết trên Trái Đất, có tuổi vài tỉ năm.

Qua nhiều đợt băng hà, khối băng lục địa đã cạo sạch lớp đất mặt, để lại nền đá trơ, gồ ghề, xen giữa là các lòng chảo nhỏ chứa nước. Kết quả là cảnh quan "đá và hồ": hàng trăm nghìn hồ lớn nhỏ, sông suối nối nhau chằng chịt, ghềnh thác ở khắp nơi. Đất mỏng và nghèo nên nông nghiệp hầu như không phát triển trên Khiên.

Bù lại, Khiên Canada giàu khoáng sản như niken, đồng, vàng, sắt, uranium, và các dòng sông dốc là nguồn thuỷ điện lớn. Trong lịch sử, mạng lưới sông hồ dày đặc là đường đi chính của xuồng độc mộc và xuồng vỏ cây của các dân tộc bản địa, rồi của những người buôn lông thú.

Ba dải cảnh quan từ nam lên bắc

Đi từ biên giới phía nam lên vùng cực, cảnh quan phương bắc chuyển dần qua các dải sau. Ranh giới giữa các dải là vùng chuyển tiếp rộng, không phải đường kẻ.

Rừng taiga của Canada là một phần của vành đai rừng phương bắc vòng quanh Bắc bán cầu, nối với rừng Alaska, Scandinavia và Siberia. Đây là một trong những khu rừng liền mạch lớn nhất hành tinh, và đất than bùn bên dưới lưu giữ một lượng carbon rất lớn.

Băng vĩnh cửu và giới hạn cây: hai khái niệm then chốt

Băng vĩnh cửu là gì. Là đất, đá hoặc trầm tích nằm ở nhiệt độ bằng hoặc dưới 0 °C liên tục từ hai năm trở lên. Mùa hè, chỉ lớp đất mặt mỏng tan ra gọi là lớp hoạt động; bên dưới vẫn đông cứng. Ở cực bắc, băng vĩnh cửu liên tục; xuống phía nam thì thành từng mảng rời.

Băng vĩnh cửu ảnh hưởng gì. Nước không thấm xuống được nên mùa hè mặt đất đầy vũng nước và đầm lầy, muỗi và côn trùng rất nhiều. Nhà cửa, đường sá phải làm trên cọc hoặc lớp đệm để không làm tan đất bên dưới; nếu đất tan, nền sụt lún, nhà nghiêng, đường gãy. Nhiều quan trắc cho thấy băng vĩnh cửu đang ấm lên ở nhiều nơi, gây lo ngại cho cả hạ tầng lẫn lượng carbon trong đất.

Giới hạn cây là gì. Là đường mà phía bắc của nó cây gỗ không còn mọc thành rừng được. Lý do chính là mùa hè quá ngắn và lạnh để cây tích đủ năng lượng, cộng gió mạnh và đất đóng băng. Ở Canada, giới hạn cây chạy chéo từ vùng đồng bằng sông Mackenzie phía tây bắc xuống vùng ven vịnh Hudson rồi sang bán đảo Labrador, thấp về phía đông vì ảnh hưởng của biển lạnh.

Không trùng với Vòng Bắc Cực. Giới hạn cây không đi theo vĩ tuyến. Ở phía tây, rừng lan khá xa lên phía bắc; ở bờ vịnh Hudson, lãnh nguyên xuống thấp hơn nhiều so với Vòng Bắc Cực. Đây là lý do không nên dùng một vĩ tuyến để vạch ranh giới cảnh quan phương bắc.

Thú phương bắc thích nghi với cái lạnh

Động vật phương bắc có những cách thích nghi đáng chú ý: lông dày hai lớp, cơ thể to tròn để giữ nhiệt, di cư theo mùa, hoặc ngủ đông.

• Tuần lộc caribou: cùng loài với tuần lộc ở Bắc Âu; một số đàn di cư hàng trăm đến hơn một nghìn km mỗi năm giữa rừng taiga mùa đông và lãnh nguyên mùa hè, nơi sinh con.
• Bò xạ (muskox): thú lớn lông rất dài, sống ở lãnh nguyên và quần đảo Bắc Cực; khi gặp nguy, cả đàn đứng thành vòng tròn, con non ở giữa.
• Nai sừng tấm (moose): loài hươu nai lớn nhất, sống ở rừng taiga và đầm lầy, ăn cây thuỷ sinh và chồi non.
• Cáo Bắc Cực, thỏ tuyết: lông đổi màu theo mùa, trắng vào mùa đông để ẩn mình trên tuyết.
• Chuột lemming: sống dưới lớp tuyết mùa đông; số lượng dao động theo chu kỳ, kéo theo dao động của cú tuyết, cáo và các loài săn mồi.
• Chim di cư: mỗi mùa hè hàng triệu con ngỗng, vịt, chim lội nước bay lên lãnh nguyên làm tổ, tận dụng ngày dài và côn trùng dồi dào, rồi bay về nam khi thu tới.
• Gấu Bắc Cực: sống chủ yếu trên băng biển; ở bờ tây vịnh Hudson, gấu lên bờ chờ biển đóng băng vào mùa thu, thị trấn Churchill nổi tiếng là nơi quan sát gấu.

Muỗi và ruồi đen mùa hè ở phương bắc nổi tiếng dày đặc. Đó cũng là nguồn thức ăn quan trọng cho chim non, một mắt xích nhỏ mà thiếu thì lưới thức ăn vùng lãnh nguyên sẽ khác hẳn.

Người Inuit và các dân tộc phương bắc

Người Inuit sống ở vùng duyên hải Bắc Cực của Canada, cũng như ở Alaska và Greenland, với lịch sử hàng nghìn năm thích nghi với băng biển. Kiến thức truyền đời về băng, gió, tuyết, hành vi của hải cẩu, cá voi, caribou giúp họ di chuyển, săn bắt và dựng nơi trú giữa môi trường mà người ngoài thấy khắc nghiệt. Thuyền kayak, áo parka, xe trượt chó kéo là những sáng tạo của các dân tộc Bắc Cực được thế giới học theo.

Ở vùng rừng taiga phía nam hơn, nhiều dân tộc bản địa khác như người Cree, Dene, Innu sống bằng săn bắt, đánh cá, hái lượm và di chuyển theo mùa trên mạng lưới sông hồ. Ngôn ngữ của các dân tộc này vẫn được dùng hằng ngày ở nhiều cộng đồng; tiếng Inuktitut có hệ chữ âm tiết riêng.

Năm 1999, vùng lãnh thổ Nunavut được thành lập ở phần đông bắc Canada, nơi phần lớn cư dân là người Inuit; tên Nunavut trong tiếng Inuktitut có nghĩa là "vùng đất của chúng ta". Ngày nay, đời sống phương bắc kết hợp truyền thống với hiện đại: săn bắt và ăn thực phẩm truyền thống như cá hồi Bắc Cực, thịt caribou vẫn quan trọng, bên cạnh trường học, máy bay và internet vệ tinh.

Những trụ đá xếp hình người gọi là inuksuk, dựng trên lãnh nguyên để chỉ đường hay đánh dấu nơi săn, đã trở thành một hình ảnh quen thuộc gắn với văn hoá Inuit.

Nhịp sống ở vùng đất của ngày dài và đêm dài

Phía trên Vòng Bắc Cực, có những ngày mùa hè mặt trời không lặn và những ngày mùa đông mặt trời không mọc. Càng lên cao vĩ độ, giai đoạn này càng dài. Ngay cả ở phía nam Vòng Bắc Cực, như thành phố Yellowknife hay Whitehorse, mùa hè vẫn có hoàng hôn kéo dài tới gần nửa đêm và mùa đông ngày chỉ vài giờ.

Mùa đông dài là mùa của đường băng: những tuyến đường tạm làm trên mặt hồ và sông đóng băng, nối các khu mỏ và cộng đồng xa xôi, chỉ dùng được vài tuần mỗi năm. Nhiều cộng đồng phương bắc không có đường bộ quanh năm; hàng hoá tới bằng máy bay, hoặc bằng tàu biển trong mùa hè ngắn khi băng tan.

Bầu trời đêm mùa đông phương bắc nổi tiếng với cực quang, những dải sáng xanh lục, đôi khi hồng tím, lượn trên nền trời. Vùng quanh Yellowknife thường được nhắc là nơi ngắm cực quang thuận lợi vì trời quang nhiều đêm và nằm dưới vành đai cực quang. Hiện tượng này do các hạt mang điện từ Mặt Trời tương tác với khí quyển; chi tiết khoa học được bàn ở các chuyên mục khác.

Với người đến từ vùng nhiệt đới, điều bất ngờ nhất thường là sự yên tĩnh: không tiếng xe, không tiếng côn trùng mùa đông, chỉ có gió và tiếng tuyết lạo xạo dưới chân. Chính sự rộng lớn và tĩnh lặng đó làm nên sức hút của phương bắc trong văn học và nhiếp ảnh.

Phương bắc Canada và Siberia: giống và khác

Hai vùng phương bắc lớn nhất thế giới nằm ở hai bên Bắc Băng Dương. Đặt cạnh nhau giúp thấy rõ những gì là quy luật chung của vĩ độ cao và những gì là riêng của Bắc Mỹ.

Điểm chung nổi bật là cùng một dải rừng phương bắc vòng quanh hành tinh, cùng băng vĩnh cửu, cùng nhịp mùa cực đoan. Khác biệt chủ yếu đến từ địa hình và khoảng cách tới biển, nên khi đọc tài liệu về phương bắc, chú ý vùng nào đang được nói tới.

Câu hỏi thường gặp

Taiga và lãnh nguyên khác nhau thế nào?

Taiga là rừng lá kim phương bắc, có cây gỗ cao, nằm phía nam. Lãnh nguyên nằm phía bắc giới hạn cây, chỉ có rêu, địa y, cỏ và cây bụi lùn mọc trên đất đóng băng vĩnh cửu. Ranh giới giữa hai vùng là một dải chuyển tiếp cây thưa và thấp dần.

Canada có nhiều hồ đến mức nào?

Canada có số hồ thuộc loại nhiều nhất thế giới, phần lớn nằm trên Khiên Canada do băng hà khoét nên. Con số chính xác tuỳ cách định nghĩa một hồ nhỏ tới đâu, nên các nguồn đưa ra con số rất khác nhau; điều chắc chắn là hồ phủ một phần đáng kể diện tích đất nước.

Vì sao gọi vịnh Hudson là biển nội địa?

Vịnh Hudson là vùng biển nông rất rộng ăn sâu vào lục địa Canada, nối với Đại Tây Dương qua eo biển Hudson. Mùa đông mặt vịnh đóng băng gần hết, mùa hè tan. Vịnh có ảnh hưởng lớn tới khí hậu xung quanh, làm lãnh nguyên lan xuống phía nam khá xa.

Tuần lộc caribou và tuần lộc kéo xe trượt có phải cùng loài?

Cùng một loài. Ở Bắc Mỹ gọi là caribou và hầu hết sống hoang dã; ở Bắc Âu và Siberia, nhiều đàn đã được thuần hoá từ lâu, được gọi là reindeer trong tiếng Anh, dùng lấy thịt, sữa, da và kéo xe trượt.

Cháy rừng taiga có phải luôn là điều xấu?

Cháy rừng là một phần tự nhiên của chu kỳ rừng phương bắc: một số loài thông có quả chỉ mở ra khi gặp nhiệt, và rừng tái sinh sau cháy. Vấn đề là tần suất và quy mô. Khi cháy quá thường xuyên và rộng, rừng khó phục hồi và khói ảnh hưởng tới sức khoẻ con người.

Băng vĩnh cửu tan thì có ảnh hưởng gì?

Đất tan làm nền móng nhà, đường, đường ống bị lún, sụt. Bờ sông, bờ biển dễ sạt lở. Ngoài ra, chất hữu cơ đóng băng hàng nghìn năm khi tan có thể bị vi sinh vật phân huỷ, thải khí nhà kính, một vòng phản hồi mà giới khoa học đang theo dõi.