Vùng Caribe gồm biển Caribe và hàng nghìn hòn đảo, đảo nhỏ, bãi đá và cồn san hô nằm giữa Bắc Mỹ và Nam Mỹ. Theo cách chia phổ biến, các đảo được gom thành ba nhóm: Đại Antilles (Cuba, Hispaniola, Jamaica, Puerto Rico), Tiểu Antilles (chuỗi đảo nhỏ hình vòng cung ở phía đông và phía nam) và quần đảo Lucayan (Bahamas, Turks và Caicos), nhóm cuối về mặt kỹ thuật nằm ở Đại Tây Dương nhưng thường được tính vào Caribe.
Vùng này nằm trong đới nhiệt đới, chịu gió mậu dịch thổi từ phía đông quanh năm và là một trong những vùng thường xuyên đón bão nhiệt đới nhất thế giới. Mùa bão Đại Tây Dương chính thức kéo dài từ ngày 1/6 đến 30/11, cao điểm từ khoảng giữa tháng 8 đến tháng 10.
Bài này giới thiệu từng nhóm đảo và nguồn gốc khác nhau của chúng, các đặc điểm biển, rạn san hô, khí hậu, mùa bão và những gì người dân trên đảo làm để sống chung với bão. Cơ chế hình thành một cơn bão được nhắc ngắn gọn; ở đây tập trung vào góc địa lý của vùng.
Ba nhóm đảo: khác nhau từ nguồn gốc
Các đảo Caribe trông giống nhau trong ảnh du lịch, nhưng nguồn gốc địa chất rất khác nhau, kéo theo khác biệt về núi, đất và nguồn nước.
| Nhóm đảo | Gồm | Nguồn gốc và địa hình |
|---|---|---|
| Đại Antilles | Cuba, Hispaniola (Haiti và Cộng hoà Dominica), Jamaica, Puerto Rico, quần đảo Cayman | Đảo lớn, có núi cao, đá có nguồn gốc cổ phức tạp; Hispaniola có đỉnh Pico Duarte cao khoảng 3.100 m, cao nhất vùng |
| Tiểu Antilles | Chuỗi đảo từ quần đảo Virgin xuống Grenada, cùng các đảo sát bờ Venezuela như Aruba, Curaçao, Bonaire, Trinidad và Tobago | Vòng cung phía đông chủ yếu là đảo núi lửa, một số đảo đá vôi bằng phẳng; các đảo phía nam nằm trên thềm lục địa Nam Mỹ |
| Quần đảo Lucayan | Bahamas, Turks và Caicos | Đảo đá vôi thấp, phẳng, mọc trên các nền san hô cổ; biển nông màu ngọc rất rộng |
Cuba là đảo lớn nhất vùng, rộng khoảng 110.000 km², lớn hơn tất cả các đảo khác cộng lại khá nhiều. Hispaniola là đảo duy nhất trong vùng được chia cho hai quốc gia có chủ quyền.
Theo cách đếm phổ biến, vùng Caribe có khoảng mười ba quốc gia có chủ quyền, cùng nhiều vùng lãnh thổ gắn với Hoa Kỳ, Anh, Pháp và Hà Lan. Vì vậy trên cùng một vùng biển có thể gặp nhiều ngôn ngữ chính thức khác nhau.
Vòng cung núi lửa phía đông
Tiểu Antilles là một ví dụ đẹp về vòng cung đảo núi lửa. Ở phía đông, đáy Đại Tây Dương thuộc mảng Bắc Mỹ và Nam Mỹ chúi xuống bên dưới mảng Caribe; mác-ma dâng lên tạo thành một chuỗi núi lửa cong như cánh cung, mỗi núi trồi lên thành một hòn đảo. Nhìn trên bản đồ, chuỗi đảo này như một hàng ngọc xếp cong viền phía đông biển Caribe.
Một số núi lửa trong chuỗi vẫn hoạt động. Năm 1902, núi Pelée trên đảo Martinique phun trào, dòng khí nóng và tro bụi tàn phá thị trấn Saint-Pierre, là một trong những thảm hoạ núi lửa chết người nhất thế kỷ 20. Từ năm 1995, núi Soufrière Hills trên đảo Montserrat hoạt động trở lại, khiến phần phía nam đảo, kể cả thị trấn chính, phải bỏ trống.
Ở các đảo núi lửa, địa hình dốc, nhiều sông suối ngắn, rừng mưa trên sườn núi, bãi cát nhiều nơi có màu xám đen. Ngược lại, các đảo đá vôi như Barbados, Antigua hay Bahamas phẳng hơn, ít sông, bãi cát trắng mịn từ vụn san hô và vỏ sinh vật biển. Nếu thấy một hòn đảo Caribe có bãi cát đen và núi hình nón, gần như chắc chắn đó là đảo núi lửa.
Lòng biển Caribe cũng có những vực sâu: rãnh Cayman giữa Cuba và Jamaica sâu khoảng 7.600 m, là điểm sâu nhất của biển này. Ngay phía bắc Puerto Rico, rãnh Puerto Rico ở Đại Tây Dương còn sâu hơn 8.000 m.
Khí hậu Caribe: nóng quanh năm, gió từ phía đông
Nhiệt độ ổn định. Ở hầu hết các đảo, nhiệt độ thay đổi rất ít giữa các tháng vì biển ấm bao quanh. Khác biệt lớn nhất trong năm không phải nóng – lạnh mà là mưa nhiều hay mưa ít.
Mùa khô và mùa mưa. Nhiều đảo có mùa khô vào khoảng cuối năm đến đầu xuân và mùa mưa trùng phần lớn với mùa bão. Lịch cụ thể khác nhau giữa các đảo, nhất là giữa bắc và nam.
Sườn hứng gió và sườn khuất gió. Gió mậu dịch thổi từ phía đông mang hơi ẩm. Sườn đông của đảo núi hứng mưa nhiều, rừng rậm; sườn tây khuất gió khô hơn, có nơi gần như bán khô hạn với xương rồng. Trên cùng một hòn đảo nhỏ có thể thấy hai kiểu cảnh quan khác hẳn.
Bụi từ Sahara. Mùa hè, những đám bụi từ sa mạc Sahara bay qua Đại Tây Dương tới Caribe, làm trời mờ đục vài ngày. Lớp không khí khô chứa bụi đôi khi còn kìm hãm sự phát triển của bão. Đây là ví dụ thú vị cho thấy các châu lục liên kết với nhau qua khí quyển.
Mùa bão Đại Tây Dương: lịch và đường đi
Bão nhiệt đới ở Đại Tây Dương và biển Caribe được gọi là hurricane, cùng bản chất với bão (typhoon) ở Tây Bắc Thái Bình Dương mà Việt Nam quen thuộc, chỉ khác tên theo vùng. Bão cần mặt biển đủ ấm, thường được nêu ở mức khoảng 26–27 °C trở lên, nên mùa bão trùng với giai đoạn biển nóng nhất trong năm.
Mùa bão chính thức kéo dài từ 1/6 đến 30/11. Đầu mùa, bão thường hình thành gần vịnh Mexico hoặc tây Caribe. Cao điểm từ khoảng giữa tháng 8 đến tháng 10, khi nhiều cơn bão hình thành từ các nhiễu động khí quyển di chuyển từ bờ tây châu Phi, vượt Đại Tây Dương rồi đi vào vùng Caribe, có cơn đổi hướng lên phía bắc dọc bờ đông Bắc Mỹ.
Cường độ bão hurricane thường được chia theo thang Saffir–Simpson năm cấp, dựa trên sức gió duy trì. Tên bão được lấy từ các danh sách luân phiên do Tổ chức Khí tượng Thế giới quản lý; tên của những cơn bão gây thiệt hại đặc biệt nặng được rút khỏi danh sách để không dùng lại.
Không phải đảo nào cũng chịu bão như nhau. Các đảo nằm sát bờ Nam Mỹ như Trinidad và Tobago, Aruba, Bonaire, Curaçao nằm phía nam đường đi thường gặp của bão nên ít khi bị bão đánh trực tiếp, dù vẫn có thể chịu mưa lớn từ các cơn đi gần. Ngược lại, Bahamas, các đảo phía bắc Tiểu Antilles, Puerto Rico, Hispaniola, Cuba nằm trên đường đi quen thuộc của nhiều cơn bão.
Đảo nhỏ sống chung với bão như thế nào
Với các quốc đảo nhỏ, một cơn bão lớn có thể ảnh hưởng tới gần như toàn bộ lãnh thổ cùng lúc. Cách cộng đồng chuẩn bị và phục hồi thường đi theo những bước quen thuộc:
- Trước mùa bão: kiểm tra mái nhà, cửa chớp chống bão, cây quanh nhà, dự trữ nước uống, thực phẩm khô, đèn pin, thuốc men; cập nhật kế hoạch sơ tán của khu dân cư.
- Khi có cảnh báo: theo dõi bản tin của cơ quan khí tượng, đóng cửa chớp, đưa thuyền vào nơi trú hoặc kéo lên bờ, sơ tán khỏi vùng thấp ven biển dễ bị nước dâng.
- Trong bão: ở trong nhà hoặc nơi trú bão kiên cố, tránh xa cửa kính; không ra ngoài khi mắt bão đi qua vì gió sẽ trở lại từ hướng ngược lại.
- Sau bão: cẩn thận với dây điện đứt, nước ngập, nguồn nước sinh hoạt bị nhiễm bẩn; các cộng đồng thường tổ chức dọn dẹp chung và giúp nhau sửa nhà.
- Dài hạn: xây dựng theo tiêu chuẩn chống gió, giữ rừng ngập mặn và rạn san hô vì chúng giảm sức sóng, đa dạng hoá kinh tế để không phụ thuộc hoàn toàn vào một mùa du lịch.
Nhiều bước giống với cách người dân ven biển miền Trung Việt Nam chuẩn bị cho mùa bão; khác biệt nằm ở chỗ một quốc đảo không có vùng đất liền rộng để sơ tán sâu vào trong. Đây là lý do các đảo Caribe hợp tác chặt chẽ với nhau về dự báo và cứu trợ.
Biển, rạn san hô và sinh vật
Biển Caribe ấm, trong, nhiều ánh sáng, là điều kiện lý tưởng cho các hệ sinh thái nhiệt đới ven bờ:
- Rạn san hô viền quanh nhiều đảo và dọc bờ Belize, Honduras; là nơi sinh sống của cá vẹt, cá thia, tôm hùm gai, lươn biển và rất nhiều loài khác.
- Rừng ngập mặn và thảm cỏ biển: vườn ương của cá con, nơi kiếm ăn của rùa xanh; đồng thời là lá chắn giảm sóng khi có bão.
- Lợn biển (manatee): thú biển ăn cỏ hiền lành, sống ở vùng nước nông ven bờ và cửa sông.
- Rùa biển: rùa da, rùa xanh, đồi mồi lên làm tổ trên nhiều bãi biển theo mùa.
- Chim biển và chim đảo: chim cổ rắn, chim điên, chim hồng hạc ở các vùng nước lợ của Bahamas, Cuba, Bonaire; nhiều loài chim đặc hữu chỉ có trên một hòn đảo.
Rạn san hô Caribe chịu nhiều sức ép: biển nóng lên gây tẩy trắng san hô, bệnh san hô, ô nhiễm từ đất liền và đánh bắt quá mức. Nhiều đảo đã lập khu bảo tồn biển và chương trình trồng lại san hô, với sự tham gia của ngư dân địa phương.
Những hiểu lầm hay gặp về Caribe
Hình ảnh bãi cát trắng và hàng dừa khiến nhiều người nghĩ mọi hòn đảo Caribe đều giống nhau. Thực tế phức tạp hơn:
- "Đảo Caribe nào cũng thấp và phẳng." Hispaniola và Jamaica có núi cao hơn hai nghìn mét, Cuba có núi gần hai nghìn mét, kèm rừng mây và cả những đêm khá lạnh trên đỉnh núi; các đảo núi lửa ở Tiểu Antilles thì dốc đứng.
- "Cả vùng nói tiếng Tây Ban Nha." Trên thực tế có ít nhất bốn ngôn ngữ chính thức châu Âu cùng nhiều tiếng Creole; hai đảo cách nhau vài chục km có thể dùng hai ngôn ngữ khác hẳn.
- "Đảo nào cũng chịu bão như nhau." Các đảo phía nam sát Nam Mỹ hiếm khi bị bão đánh trực tiếp, trong khi Bahamas và các đảo phía bắc nằm ngay trên đường bão quen thuộc.
- "Biển Caribe là một phần của Đại Tây Dương nên lạnh." Biển Caribe nằm trong đới nhiệt đới, nước ấm quanh năm, là một trong những lý do vùng này đón nhiều bão.
- "Mùa mưa thì mưa cả ngày." Ở nhiều đảo, mưa mùa này thường là những cơn ngắn, nặng hạt vào buổi chiều rồi tạnh, xen giữa những giờ nắng; chỉ khi có áp thấp hay bão mới mưa kéo dài.
Hiểu đúng sự đa dạng này giúp đọc tin tức về vùng Caribe chính xác hơn, chẳng hạn khi một cơn bão được báo "đi vào Caribe", câu hỏi đầu tiên nên là: nhóm đảo nào, ở phía bắc hay phía nam, đảo núi lửa dốc hay đảo san hô thấp dễ bị nước dâng.
Câu hỏi thường gặp
Biển Caribe và vịnh Mexico khác nhau thế nào?
Hai vùng biển nối với nhau qua eo biển Yucatán giữa Mexico và Cuba. Vịnh Mexico được bao gần kín bởi bờ biển Hoa Kỳ, Mexico và đảo Cuba; biển Caribe nằm phía nam, giới hạn bởi Trung Mỹ, bờ bắc Nam Mỹ và chuỗi đảo Antilles.
Tháng nào ở Caribe ít bão nhất?
Ngoài mùa bão chính thức từ tháng 6 đến tháng 11, bão rất hiếm. Khoảng tháng 12 đến tháng 4 thường là mùa khô, ít mưa ở nhiều đảo. Trong mùa bão, giai đoạn đầu mùa và cuối tháng 11 thường ít bão hơn so với cao điểm tháng 8 đến tháng 10.
Vì sao gọi là Antilles?
Tên gọi có gốc từ Antillia, một hòn đảo huyền thoại trên các bản đồ châu Âu thời trung cổ, được hình dung nằm đâu đó ở phía tây Đại Tây Dương. Khi các nhà hàng hải châu Âu tới vùng này, cái tên được gán cho các nhóm đảo mới.
Bahamas có thuộc biển Caribe không?
Về mặt địa lý chặt chẽ, Bahamas nằm trong Đại Tây Dương, phía bắc Cuba, không giáp trực tiếp biển Caribe. Tuy vậy, vì gần gũi về lịch sử, văn hoá, khí hậu, Bahamas thường được tính là một phần của vùng Caribe khi nói về vùng văn hoá.
Bão hurricane và bão ở Việt Nam có giống nhau không?
Cùng là xoáy thuận nhiệt đới, hình thành trên biển ấm, có mắt bão và vùng gió mạnh quanh mắt. Tên gọi khác theo vùng: hurricane ở Đại Tây Dương và Đông Bắc Thái Bình Dương, typhoon ở Tây Bắc Thái Bình Dương. Thang phân cấp cường độ ở mỗi vùng cũng khác nhau.
Đảo nào lớn nhất Caribe và cao nhất Caribe?
Đảo lớn nhất là Cuba, rộng khoảng 110.000 km². Đỉnh núi cao nhất vùng là Pico Duarte trên đảo Hispaniola, thuộc Cộng hoà Dominica, cao khoảng 3.100 m. Jamaica có dãy Blue Mountains nổi tiếng với cà phê trồng trên sườn núi.
