New Zealand gồm hai đảo chính, đảo Bắc và đảo Nam, cùng đảo Stewart và hàng trăm đảo nhỏ, tổng diện tích khoảng 268 nghìn km², hơi nhỏ hơn diện tích Việt Nam. Đất nước nằm trên ranh giới giữa mảng Thái Bình Dương và mảng Ấn Độ – Australia, nên có đủ núi lửa, động đất, suối nước nóng ở đảo Bắc và dãy núi cao, sông băng, vịnh hẹp ở đảo Nam.
New Zealand cũng nổi tiếng với những loài chim không biết bay như kiwi, kākāpō, takahē, và loài moa khổng lồ đã tuyệt chủng. Nguyên nhân là quần đảo bị cô lập rất lâu, gần như không có thú săn mồi trên cạn, nên nhiều loài chim sống trên mặt đất mà không cần bay để trốn chạy.
Bài viết đi từ vị trí và địa chất, qua từng đảo, tới khí hậu, sinh vật và con người, để bạn hiểu vì sao một đất nước nhỏ lại có cảnh quan đa dạng đến vậy.
Vị trí: một quần đảo xa giữa biển phía nam
New Zealand nằm ở tây nam Thái Bình Dương, cách Australia khoảng hai nghìn kilômét qua biển Tasman. Hai đảo chính trải dài theo hướng đông bắc – tây nam hơn một nghìn năm trăm kilômét, từ khoảng vĩ độ 34 tới 47 độ Nam, gần bằng chiều dài Việt Nam từ bắc vào nam. Hai đảo cách nhau eo biển Cook, chỗ hẹp nhất chỉ vài chục kilômét.
Về địa chất, New Zealand là phần nhô khỏi mặt nước của Zealandia, một khối vỏ lục địa rộng nhưng phần lớn chìm dưới biển, tách khỏi rìa Gondwana từ khoảng 85–80 triệu năm trước. Phần đất nổi ngày nay chủ yếu được nâng lên trong vài triệu năm gần đây do hai mảng kiến tạo ép và trượt vào nhau.
Vị trí ấy giải thích vì sao New Zealand vừa có đá rất cổ, vừa có núi rất trẻ, và vì sao sinh vật nơi đây vừa có dấu tích Gondwana, vừa có nhiều loài đến sau qua biển. Người Māori gọi đất nước này là Aotearoa, tên được dùng song song với New Zealand trong đời sống hằng ngày.
Vì đứng một mình giữa biển phía nam, New Zealand là một trong những vùng đất lớn cuối cùng con người tìm tới, và cũng là nơi sinh vật bị cô lập lâu nhất trong các vùng đất cỡ lớn. Hai điều ấy cùng giải thích vì sao hệ sinh vật ở đây khác thường, và vì sao chỉ trong vài thế kỷ sau khi con người tới, nhiều loài đã biến mất. Muốn hiểu cảnh quan New Zealand, bạn nên đọc nó qua ba lớp: mảng kiến tạo dựng nên núi và núi lửa, băng hà tạc nên thung lũng và vịnh hẹp, và sự cô lập định hình sinh vật.
Đảo Bắc: cao nguyên núi lửa và vùng địa nhiệt
Giữa đảo Bắc là vùng núi lửa Taupō, một dải hoạt động núi lửa chạy chéo từ núi Ruapehu lên tới vịnh Plenty. Đây là nơi mảng Thái Bình Dương chúi xuống dưới mảng Ấn Độ – Australia, đá nóng chảy dâng lên tạo thành núi lửa hình nón và các miệng hố lớn.
Hồ Taupō, hồ lớn nhất New Zealand, thực chất là miệng hố sập khổng lồ của một siêu núi lửa. Lần phun lớn nhất được biết đến xảy ra khoảng 25.500 năm trước, phun ra lượng tro và đá đủ phủ dày nhiều vùng của đảo. Một lần phun khác khoảng 1.800 năm trước cũng thuộc loại mạnh nhất thế giới trong vài nghìn năm gần đây. Hôm nay mặt hồ yên tĩnh, là nơi câu cá, chèo thuyền.
Phía nam hồ là ba ngọn núi lửa Ruapehu, Ngauruhoe và Tongariro, thuộc vườn quốc gia Tongariro, được UNESCO công nhận là di sản cả về tự nhiên lẫn văn hoá. Ruapehu là điểm cao nhất đảo Bắc, có hồ nước ấm trong miệng núi lửa và sân trượt tuyết trên sườn. Quanh Rotorua có mạch nước phun, hồ bùn sôi, ruộng bậc thang khoáng chất, mùi lưu huỳnh đặc trưng.
Ngay thành phố Auckland cũng nằm trên một trường núi lửa với khoảng năm chục núi lửa nhỏ đã tắt, nhiều cái nay là đồi cỏ và công viên giữa đô thị.
Đảo Nam: dãy Alps, đứt gãy và sông băng
Xương sống của đảo Nam là dãy Alps phía Nam, chạy gần suốt chiều dài đảo. Ngọn núi cao nhất là Aoraki, còn gọi là núi Cook, cao khoảng 3.720 m. Dãy núi mọc dọc đứt gãy Alpine, nơi hai mảng kiến tạo trượt ngang qua nhau và đồng thời ép lên. Qua hàng triệu năm, hai bên đứt gãy đã dịch chuyển ngang tổng cộng khoảng 480 km; những khối đá vốn liền nhau nay nằm cách xa nhau trên bản đồ địa chất.
Dãy Alps nâng lên nhanh, nhưng mưa và băng bào mòn cũng nhanh gần tương đương, nên núi không cao vọt lên mãi. Sườn tây đón gió tây ẩm từ biển Tasman, có nơi lượng mưa mỗi năm lên tới nhiều mét, nuôi các sông băng lớn. Các sông băng Franz Josef và Fox nổi tiếng vì từng đổ xuống thấp gần tới vùng rừng mưa ôn đới, cảnh băng và rừng xanh đứng cạnh nhau. Như phần lớn sông băng trên thế giới, chúng đã rút lùi rõ rệt trong những thập niên gần đây.
Sườn đông khô hơn hẳn vì nằm trong bóng mưa. Các con sông mang sỏi đá từ núi xuống trải ra thành những dòng sông bện, nhiều nhánh nước đan nhau trên lòng sỏi rộng, rồi bồi thành bình nguyên Canterbury bằng phẳng, vùng nông nghiệp và chăn nuôi quan trọng.
Fiordland: vịnh hẹp do băng tạc
Góc tây nam đảo Nam là vùng Fiordland, một trong những vùng hoang sơ nhất New Zealand. Vài điểm đáng biết:
- Vịnh hẹp fjord hình thành khi sông băng thời kỳ băng hà đào các thung lũng sâu hình chữ U, rồi băng tan và nước biển tràn vào. Vách đá dựng đứng, nước sâu, thác đổ thẳng xuống biển.
- Milford Sound và Doubtful Sound là hai vịnh nổi tiếng nhất. Dù tên tiếng Anh là "sound", về địa mạo chúng là fjord vì do băng tạc chứ không phải do sông đào rồi bị nhấn chìm.
- Lượng mưa rất lớn: vùng này thuộc nơi mưa nhiều nhất New Zealand; sau mưa lớn, hàng trăm thác tạm thời đổ xuống từ vách núi.
- Lớp nước ngọt trên mặt: nước mưa chảy từ rừng xuống nhuộm màu nâu tannin, nổi thành lớp trên nước biển mặn, cản bớt ánh sáng; vì thế một số sinh vật biển sâu sống được ở độ sâu nông bất thường.
- Di sản thế giới: Fiordland thuộc khu di sản thiên nhiên Te Wāhipounamu ở tây nam New Zealand, gồm nhiều vườn quốc gia liền kề.
Fjord không phải độc quyền của New Zealand: Na Uy, Chile, Canada, Greenland cũng có. Điểm chung là đều từng bị băng hà phủ gần bờ biển ở vĩ độ khá cao.
Vì sao nhiều chim không bay
Không có thú săn mồi trên cạn. Trước khi con người tới, New Zealand gần như không có thú trên cạn ngoài vài loài dơi. Không có chó, mèo, chồn, cáo, chim sống dưới đất không cần bay để thoát thân. Bay tốn rất nhiều năng lượng, nên qua nhiều thế hệ, một số loài mất dần khả năng này.
Chim kiwi. Biểu tượng của đất nước, có năm loài. Kiwi hoạt động về đêm, cánh chỉ còn dấu vết nhỏ giấu trong lông, có lỗ mũi ở đầu mỏ dài để đánh hơi giun đất dưới lớp lá mục. Trứng kiwi rất lớn so với thân mẹ, thuộc loại lớn nhất trong giới chim nếu tính theo tỉ lệ.
Vẹt kākāpō. Loài vẹt không biết bay, hoạt động về đêm và là loài vẹt nặng nhất thế giới. Quần thể từng xuống rất thấp, nay chỉ còn vài trăm cá thể sống trên các đảo không có thú săn mồi, được theo dõi gần như từng con.
Takahē. Chim nước lông xanh lam, chân đỏ, từng bị coi là tuyệt chủng rồi được tìm thấy lại năm 1948 ở vùng núi Fiordland.
Moa và đại bàng Haast đã mất. Moa gồm nhiều loài, loài lớn nhất khi vươn cổ cao hơn hẳn người trưởng thành. Kẻ săn moa là đại bàng Haast, loài đại bàng lớn nhất từng được biết đến. Moa tuyệt chủng trong vòng vài thế kỷ sau khi con người định cư, và đại bàng Haast biến mất theo vì mất con mồi.
Khí hậu, con người và nhịp sống
New Zealand có khí hậu ôn đới hải dương: không quá nóng, không quá lạnh, mưa rải khắp năm, thời tiết đổi nhanh trong ngày. Miền bắc đảo Bắc ấm gần cận nhiệt; vùng núi đảo Nam có tuyết dày mùa đông. Vì nằm ở vĩ độ trung bình phía nam, quần đảo chịu gió tây mạnh thổi quanh Nam bán cầu, và mùa trái ngược Việt Nam: tháng 12 là mùa hè, tháng 7 là mùa đông.
Người Māori, cư dân Polynesia đi thuyền tới từ các đảo nhiệt đới phía đông bắc, định cư ở đây vào khoảng thế kỷ 13 – 14, khiến New Zealand là một trong những vùng đất lớn được con người tới ở muộn nhất. Văn hoá Māori nổi bật với nghệ thuật chạm khắc gỗ, dệt sợi lanh bản địa, hình xăm truyền thống trên mặt và thân, và điệu haka, một điệu múa tập thể mạnh mẽ được biết đến rộng rãi qua thể thao. Tiếng Māori là một ngôn ngữ chính thức, và nhiều địa danh được dùng song song tên Māori và tên tiếng Anh, như Aoraki – núi Cook.
Dân số hơn năm triệu người, tập trung nhiều nhất ở Auckland. Đồng cỏ chăn nuôi bò, cừu chiếm diện tích lớn ở vùng đồi; rừng bản địa còn lại phần lớn nằm trong vườn quốc gia. Động đất là một phần của đời sống: trận động đất Christchurch năm 2011 và Kaikōura năm 2016 khiến việc xây dựng chống động đất được chú ý đặc biệt.
So sánh nhanh đảo Bắc và đảo Nam
Hai đảo chính của New Zealand gần nhau nhưng khác nhau rõ về địa hình, khí hậu và phân bố dân cư:
| Tiêu chí | Đảo Bắc | Đảo Nam |
|---|---|---|
| Diện tích | Nhỏ hơn, khoảng hai phần năm tổng diện tích | Lớn hơn, khoảng ba phần năm |
| Dân cư | Phần lớn dân số, có Auckland và thủ đô Wellington | Thưa hơn, thành phố lớn nhất là Christchurch |
| Địa hình nổi bật | Cao nguyên núi lửa, hồ miệng núi lửa, vùng địa nhiệt | Dãy Alps phía Nam, sông băng, vịnh hẹp, bình nguyên sỏi |
| Khí hậu | Ấm hơn, phía bắc gần cận nhiệt | Mát hơn, sườn tây mưa rất nhiều, sườn đông khô |
| Hiểm hoạ tự nhiên chính | Núi lửa, động đất | Động đất dọc đứt gãy Alpine, lở đất, lũ trên núi |
Đảo Stewart ở cực nam nhỏ hơn nhiều, phần lớn là vườn quốc gia, là nơi có cơ hội thấy chim kiwi ngoài tự nhiên. Xa hơn nữa về phía nam là các đảo cận Nam Cực thuộc New Zealand, lộng gió, nơi sinh sản của nhiều loài chim biển và hải cẩu, được UNESCO công nhận là di sản thiên nhiên.
Nhìn tổng thể, chỉ trong vài trăm kilômét, New Zealand gom đủ những cảnh quan mà ở các châu lục khác nằm cách nhau rất xa: núi lửa đang hoạt động, núi tuyết, sông băng, vịnh hẹp, rừng mưa ôn đới và đồng cỏ.
Câu hỏi thường gặp
New Zealand có thuộc châu Úc không?
Có, nếu hiểu "châu Úc" theo nghĩa rộng là châu Đại Dương. Nhưng New Zealand không nằm trên lục địa Australia mà trên một khối vỏ lục địa riêng phần lớn chìm dưới biển, gọi là Zealandia. Về văn hoá, New Zealand gần với các đảo Polynesia qua người Māori.
Núi lửa ở New Zealand còn hoạt động không?
Còn. Ruapehu, Ngauruhoe, Tongariro và đảo Whakaari ngoài khơi vịnh Plenty đều là núi lửa đang hoạt động, được theo dõi liên tục. Vùng núi lửa Taupō vẫn có địa nhiệt mạnh, cung cấp nhiệt cho các nhà máy điện địa nhiệt và suối nước nóng.
Vì sao New Zealand có nhiều động đất?
Quần đảo nằm ngay trên ranh giới giữa mảng Thái Bình Dương và mảng Ấn Độ – Australia. Ở phía bắc, một mảng chúi xuống dưới mảng kia; ở đảo Nam, hai mảng trượt ngang qua nhau dọc đứt gãy Alpine. Cả hai kiểu ranh giới đều sinh động đất thường xuyên.
Chim kiwi có thật sự không bay được không?
Đúng. Cánh kiwi chỉ còn dài vài centimét, giấu trong bộ lông giống lông thú, không đủ để bay. Kiwi bù lại bằng chân khoẻ, khứu giác rất tốt và hoạt động về đêm. Các loài kiwi đều bị đe doạ chủ yếu do chồn, mèo, chó săn con non.
Fjord và vịnh thông thường khác nhau thế nào?
Fjord là thung lũng do sông băng đào thành hình chữ U, sâu, vách dựng đứng, rồi bị nước biển tràn vào. Vịnh thông thường hình thành do nhiều cách khác, như sông bào mòn, bờ biển sụt lún hay sóng khoét. Fjord thường có một gờ nông ở cửa do đất đá sông băng để lại.
Khi nào New Zealand có tuyết?
Mùa đông New Zealand rơi vào khoảng tháng 6 tới tháng 8. Tuyết rơi nhiều ở vùng núi đảo Nam và trên núi lửa Ruapehu ở đảo Bắc. Các thành phố ven biển ít khi có tuyết dày, chỉ lạnh và mưa, gió.
