Châu Đại Dương gồm bốn phần chính: lục địa Australia cùng đảo Tasmania; New Zealand; đảo New Guinea; và hàng nghìn đảo nhỏ rải trên Thái Bình Dương, thường chia thành ba nhóm Melanesia, Micronesia và Polynesia. Theo cách đếm phổ biến, châu lục này có 14 quốc gia độc lập, cộng thêm nhiều vùng lãnh thổ gắn với nước khác. Tổng diện tích đất liền khoảng 8,5 triệu km², nhỏ nhất trong các châu lục có người ở, dù vùng biển trải ra rộng hơn bất kỳ châu lục nào.
Hai tên gọi "châu Úc" và "châu Đại Dương" không mâu thuẫn mà nhấn vào hai cách nhìn khác nhau. "Châu Úc" lấy lục địa Australia làm trung tâm, hợp với góc nhìn địa chất; "châu Đại Dương", dịch từ tiếng Anh Oceania, nhấn vào chuyện vùng này phần lớn là biển với đảo, hợp với góc nhìn địa lý – văn hoá. Sách giáo khoa Việt Nam hiện thường dùng "châu Đại Dương".
Dưới đây là khung để bạn đặt châu lục này lên tấm bản đồ trong đầu: các phần đất, các quốc gia, địa hình, khí hậu ngược mùa so với Việt Nam, và những chỗ hay bị hiểu nhầm.
Một châu lục mà biển nhiều hơn đất
Nếu đặt quả địa cầu sao cho Thái Bình Dương quay về phía mình, bạn sẽ thấy gần như cả mặt cầu là nước. Châu Đại Dương nằm rải trên vùng biển ấy, từ đảo New Guinea sát Đông Nam Á ở phía tây cho tới những đảo nhỏ cách bờ Nam Mỹ vài nghìn kilômét ở phía đông, từ quần đảo Hawaii gần chí tuyến Bắc xuống tới các đảo cận Nam Cực phía nam New Zealand. Khoảng cách từ đầu này tới đầu kia còn dài hơn từ Hà Nội sang châu Âu.
Trong vùng rộng mênh mông đó, đất liền chỉ chiếm phần nhỏ. Riêng lục địa Australia đã rộng khoảng 7,7 triệu km², gần chín phần mười đất của cả châu. Phần còn lại là New Guinea, hòn đảo lớn thứ hai thế giới, hai đảo chính của New Zealand, và hàng chục nghìn đảo, đảo san hô, bãi cát mà nhiều cái chỉ nhô khỏi mặt nước vài mét.
Chính đặc điểm này làm nên tính cách của châu lục: khoảng cách là vấn đề lớn nhất, biển vừa là rào cản vừa là con đường, và sinh vật ở mỗi hòn đảo tiến hoá theo cách riêng vì bị cô lập lâu dài. Người Việt quen nhìn châu lục như một khối đất liền liền mạch; với châu Đại Dương, nên nghĩ tới một vùng biển có đảo.
Bốn phần đất chính và đặc điểm từng phần
Cách chia dưới đây kết hợp địa chất và văn hoá, là cách nhiều sách địa lý dùng. Số liệu làm tròn, chỉ để hình dung tỉ lệ.
| Phần | Gồm những gì | Nét nổi bật |
|---|---|---|
| Australia | Lục địa Australia, đảo Tasmania và các đảo ven bờ | Lục địa phẳng và khô, phần lớn nội địa là sa mạc và đồng cỏ khô; dân cư dồn ra ven biển |
| New Zealand | Đảo Bắc, đảo Nam và nhiều đảo nhỏ | Núi cao, núi lửa, sông băng, vịnh hẹp; nằm trên khối vỏ lục địa phần lớn chìm dưới biển |
| New Guinea | Đảo lớn thứ hai thế giới, chia giữa Papua New Guinea ở phía đông và Indonesia ở phía tây | Núi cao nhất châu lục, rừng mưa nhiệt đới, đa dạng ngôn ngữ hiếm có |
| Các đảo Thái Bình Dương | Ba nhóm Melanesia, Micronesia, Polynesia | Đảo núi lửa và đảo san hô vòng, nhiều quốc đảo nhỏ, vùng biển rất rộng |
Đảo New Guinea là chỗ dễ gây lúng túng: về địa chất, nó nằm trên cùng thềm lục địa với Australia, nên thường được tính vào châu Đại Dương; nhưng nửa phía tây thuộc Indonesia, một nước thường được xếp vào châu Á. Vì thế khi đọc "diện tích châu Đại Dương" ở các nguồn khác nhau, con số có thể chênh nhau tuỳ cách tính phần đảo này.
Mười bốn quốc gia độc lập và các vùng lãnh thổ
Theo cách đếm thường dùng, châu Đại Dương có 14 quốc gia độc lập, xếp gần theo vị trí từ tây sang đông:
- Australia và New Zealand: hai nước lớn nhất về dân số và kinh tế, dân cư chủ yếu ở đô thị ven biển.
- Papua New Guinea: chiếm nửa đông đảo New Guinea và nhiều đảo lân cận; đông dân thứ hai châu lục sau Australia theo nhiều ước tính.
- Quần đảo Solomon, Vanuatu, Fiji: các nước thuộc nhóm Melanesia, chủ yếu là đảo núi lửa có rừng.
- Palau, Liên bang Micronesia, quần đảo Marshall, Nauru, Kiribati: thuộc nhóm Micronesia, nhiều nước gồm toàn đảo san hô thấp.
- Samoa, Tonga, Tuvalu: thuộc nhóm Polynesia; Tuvalu là một trong những nước nhỏ nhất thế giới về diện tích.
- Ngoài ra có nhiều vùng lãnh thổ gắn về hành chính với Pháp, Hoa Kỳ, New Zealand, Australia, Anh hoặc Chile, như New Caledonia, Polynesia thuộc Pháp, Guam, quần đảo Cook, Niue, đảo Phục Sinh. Hawaii là một bang của Hoa Kỳ nhưng về địa lý – văn hoá thuộc Polynesia.
Vì có các vùng lãnh thổ như vậy, một số tài liệu nói châu Đại Dương có "hơn 20 quốc gia và vùng lãnh thổ"; con số 14 chỉ tính các nước độc lập là thành viên Liên Hợp Quốc. Dân số toàn châu khoảng hơn 45 triệu người, trong đó Australia chiếm hơn một nửa.
Địa hình: lục địa phẳng, đảo núi và đảo san hô
Australia là lục địa thấp và phẳng nhất trong các lục địa có người ở. Phía đông có dãy Great Dividing chạy dọc bờ biển, nhưng phần lớn đỉnh chỉ cao một, hai nghìn mét; điểm cao nhất là núi Kosciuszko, khoảng 2.230 m. Nửa phía tây là một khối nền đá cổ, có những tầng đá thuộc loại già nhất Trái Đất, đã bị bào mòn hàng trăm triệu năm nên bằng phẳng. Giữa hai phần là vùng trũng nội địa, nơi có hồ muối Kati Thanda – Eyre nằm thấp hơn mực nước biển khoảng 15 m, là điểm thấp nhất châu lục.
Ngược lại, New Zealand và New Guinea là những vùng núi trẻ, mọc lên ở nơi các mảng kiến tạo xô vào nhau. Dãy Alps phía Nam của New Zealand có đỉnh Aoraki cao khoảng 3.720 m; trên New Guinea, đỉnh Puncak Jaya ở phần phía tây cao khoảng 4.880 m, thường được tính là điểm cao nhất châu Đại Dương. Nếu chỉ tính lục địa Australia thì điểm cao nhất lại là Kosciuszko, nên các danh sách "bảy đỉnh núi" có hai phiên bản.
Các đảo nhỏ Thái Bình Dương thuộc hai kiểu chính. Đảo cao là đảo núi lửa, có đồi núi, sông suối, đất đỏ màu mỡ, như Tahiti, Upolu, Viti Levu. Đảo thấp là đảo san hô, đặc biệt là đảo san hô vòng, chỉ cao vài mét, đất cát nghèo, nước ngọt ít. Sự khác nhau này quyết định gần như mọi thứ: cây trồng, nguồn nước, mật độ dân cư và cả mức dễ tổn thương trước bão.
Khí hậu và chuyện mùa ngược với Việt Nam
Phần lớn châu Đại Dương nằm ở Nam bán cầu, nên mùa ở đây ngược với Việt Nam. Khi Hà Nội rét tháng 12, tháng 1 thì Sydney, Melbourne, Auckland đang mùa hè; khi Việt Nam nóng tháng 6, tháng 7 thì miền nam Australia và New Zealand vào đông, các vùng núi có tuyết. Lễ Giáng sinh ở Australia vì thế thường là mùa đi biển, nướng ngoài trời.
Nguyên nhân là trục Trái Đất nghiêng khoảng 23,5 độ. Từ tháng 12 tới tháng 2, Nam bán cầu ngả về phía Mặt Trời, nhận nắng chiếu gần thẳng hơn và ngày dài hơn; nửa năm sau thì ngược lại. Điều này đúng cho cả những vùng gần xích đạo, chỉ là ở đó chênh lệch nhiệt độ giữa các mùa nhỏ nên người ta cảm nhận mùa mưa – mùa khô rõ hơn là nóng – lạnh.
Theo vĩ độ, châu Đại Dương có đủ dải khí hậu. Bắc Australia, New Guinea và các đảo gần xích đạo là nhiệt đới, có mùa mưa gió mùa vào mùa hè Nam bán cầu. Nội địa Australia là sa mạc và bán sa mạc. Bờ tây nam và nam Australia có kiểu khí hậu Địa Trung Hải với mùa đông mưa, mùa hè khô. New Zealand và Tasmania là ôn đới hải dương, mát, ẩm, gió tây mạnh. Các đảo nhỏ nhiệt đới thì nóng ẩm quanh năm, chịu bão nhiệt đới, thường được gọi là xoáy thuận, vào khoảng tháng 11 tới tháng 4.
Sinh vật: những thế giới bị cô lập lâu dài
Australia và New Guinea. Hai vùng đất này từng nối liền khi mực nước biển thấp trong các thời kỳ băng hà, nên chung nhiều nhóm sinh vật: thú có túi như kangaroo, thú đơn huyệt đẻ trứng như thú mỏ vịt, chim đà điểu đầu mào cassowary. Khu hệ thú gần như không có các nhóm thú có nhau thai lớn quen thuộc ở châu Á.
New Zealand. Trước khi con người tới, gần như không có thú trên cạn ngoài vài loài dơi. Chim chiếm chỗ của thú, nhiều loài mất khả năng bay vì không có kẻ săn mồi trên mặt đất.
Các đảo xa. Càng xa lục địa, số loài càng ít nhưng tỉ lệ loài đặc hữu càng cao. Nhiều đảo chỉ có chim biển, bò sát nhỏ, côn trùng và thực vật có hạt trôi theo nước hoặc theo chim tới.
Biển và rạn san hô. Vùng biển nhiệt đới quanh Australia, New Guinea và các đảo có hệ rạn san hô vào loại phong phú nhất thế giới, trong đó rạn san hô Great Barrier ngoài khơi đông bắc Australia là hệ rạn lớn nhất.
Hệ quả của sự cô lập. Sinh vật đảo rất dễ tổn thương trước loài ngoại lai. Chuột, mèo, thỏ, cóc mía do con người mang tới đã gây suy giảm lớn cho nhiều loài bản địa ở Australia và New Zealand.
Những hiểu lầm thường gặp
Vài nhầm lẫn hay gặp khi học về châu Đại Dương, kèm cách hiểu đúng:
- "Châu Úc chỉ là nước Úc." Thực tế tên châu lục bao gồm cả New Zealand, New Guinea và các đảo; nước Australia chỉ là phần lớn nhất.
- "New Zealand nằm sát Australia." Hai nước cách nhau biển Tasman, rộng khoảng hai nghìn kilômét; New Zealand gần như nằm riêng một mình giữa biển.
- "Australia là đảo lớn nhất thế giới." Theo quy ước địa lý, Australia là lục địa nhỏ nhất; đảo lớn nhất là Greenland, đảo lớn thứ hai là New Guinea.
- "Cả châu lục đều nhiệt đới." Miền nam Australia, Tasmania và New Zealand có mùa đông lạnh, núi có tuyết và sông băng.
- "Hawaii thuộc châu Mỹ." Về hành chính là một bang của Hoa Kỳ, nhưng về địa lý tự nhiên và văn hoá, quần đảo Hawaii thuộc Polynesia, nằm giữa Thái Bình Dương.
- "Các đảo nhỏ không có lịch sử lâu đời." Người dân đi biển đã định cư phần lớn các đảo xa từ nhiều thế kỷ trước khi người châu Âu tới, bằng thuyền buồm và tri thức hàng hải riêng.
Nhớ được bốn phần đất và hai kiểu đảo, bạn đã có khung đủ chắc để đọc tiếp về từng vùng: lục địa khô Australia, núi lửa và sông băng New Zealand, núi rừng New Guinea, và thế giới đảo của ba nhóm Melanesia, Micronesia, Polynesia.
Câu hỏi thường gặp
Châu Đại Dương có phải châu lục nhỏ nhất không?
Về diện tích đất liền, châu Đại Dương nhỏ nhất trong bảy châu theo mô hình phổ biến, khoảng 8,5 triệu km². Về dân số, nó ít dân nhất trong các châu có người ở thường trực, chỉ hơn 45 triệu người. Nếu tính cả vùng biển thì đây lại là vùng trải rộng nhất.
Ô-xtrây-li-a, Úc và Australia có phải là một không?
Đều là một nước. "Úc" là tên gọi quen thuộc lâu đời trong tiếng Việt, gốc từ cách đọc chữ Hán "Úc Đại Lợi"; "Ô-xtrây-li-a" là cách phiên âm theo tiếng Anh trong sách giáo khoa; "Australia" là tên viết gốc. Cả ba được dùng song song.
Đảo New Guinea thuộc châu Á hay châu Đại Dương?
Về địa chất, New Guinea nằm trên cùng thềm lục địa với Australia nên thường được tính vào châu Đại Dương. Về hành chính, nửa đông là Papua New Guinea, nửa tây thuộc Indonesia. Vì thế một số tài liệu thống kê nửa tây cùng châu Á; cần đọc kỹ cách tính của từng nguồn.
Vì sao châu Đại Dương ít dân như vậy?
Nội địa Australia khô hạn, mưa ít và thất thường nên khó nuôi sống nhiều người; dân cư dồn ra dải ven biển mát và ẩm hơn. Các đảo nhỏ thì diện tích ít, nước ngọt hạn chế. Khoảng cách lớn tới các châu lục khác cũng làm vùng này đông dân chậm hơn.
Ở châu Đại Dương có dùng chung một múi giờ không?
Không. Riêng Australia đã có ba múi giờ chính, cộng thêm giờ mùa hè ở vài bang. Toàn châu trải qua nhiều múi giờ, và đường đổi ngày quốc tế cắt qua vùng đảo phía đông, nên có những nước láng giềng chênh nhau gần trọn một ngày lịch.
Học địa lý châu Đại Dương nên bắt đầu từ đâu?
Nên nhớ bốn phần đất: Australia, New Zealand, New Guinea và các đảo Thái Bình Dương; rồi phân biệt đảo cao núi lửa với đảo thấp san hô. Sau đó gắn từng phần với một hình ảnh: sa mạc đỏ, núi tuyết, rừng mưa, vành san hô. Khung này đủ để đọc sâu từng vùng.
