Australia là lục địa có người ở khô nhất và phẳng nhất trên Trái Đất. Rộng khoảng 7,7 triệu km², gần bằng diện tích nước Mỹ không tính Alaska, nhưng phần lớn nội địa là vùng khô hạn và bán khô hạn mà người Australia gọi chung là Outback: sa mạc cát đỏ, đồng cỏ khô, hồ muối, những khối đá trơ trọi như Uluru. Dân cư vì thế dồn ra dải ven biển phía đông, đông nam và tây nam.
Australia được xếp là lục địa chứ không phải đảo vì theo quy ước địa lý, ranh giới giữa đảo lớn nhất và lục địa nhỏ nhất được đặt ở đây: nó nằm trên khối vỏ lục địa riêng, và có kích thước lớn gấp mấy lần Greenland. Gọi là "lục địa – đảo" là cách nói gọn: một lục địa trọn vẹn được biển bao quanh tứ phía.
Bài này giải thích vì sao Australia khô và phẳng, Outback gồm những vùng nào, Uluru hình thành ra sao, và đời sống thích nghi với vùng đất ít mưa.
Vì sao Australia phẳng: một lục địa rất già
Phần lớn diện tích phía tây và trung tâm Australia là các khối nền đá cổ, có nơi chứa đá và khoáng vật tuổi hơn ba, thậm chí bốn tỷ năm. Trong hàng trăm triệu năm, lục địa này ít bị va chạm mạnh với các khối khác, nên không có những dãy núi mới mọc lên như Himalaya hay Andes. Mưa, gió và sông đã bào mòn các đỉnh cũ, để lại những bình nguyên rộng và các khối đá sót lại.
Dãy Great Dividing ở phía đông là dải cao duy nhất có quy mô lục địa. Nó chạy dài hàng nghìn kilômét song song bờ biển, từ bán đảo York ở cực bắc tới bang Victoria ở phía nam, nhưng phần lớn chỉ là cao nguyên và đồi núi thấp, điểm cao nhất là Kosciuszko khoảng 2.230 m. Dãy này làm ra ranh giới khí hậu: sườn đông đón gió ẩm từ biển nên xanh tốt, sườn tây khô dần.
Độ cao trung bình của Australia vào khoảng ba trăm mét, thấp nhất trong các lục địa. Một vùng đất thấp, phẳng, rộng lại nằm quanh chí tuyến Nam là công thức cho khô hạn.
Sự già cỗi còn thể hiện ở đất. Đất ở nhiều vùng nội địa đã bị phong hoá và rửa trôi qua thời gian rất dài, nghèo dinh dưỡng, nhất là nghèo phốt pho. Thực vật bản địa như bạch đàn, keo, cỏ gai spinifex thích nghi bằng rễ sâu, lá cứng, khả năng sống trên đất nghèo; còn nông nghiệp kiểu châu Âu đưa vào thì phải bón phân nhiều và tập trung ở những vùng đất tốt hơn ven rìa lục địa.
Vì sao Australia khô: bốn nguyên nhân cộng lại
Nằm dưới vành đai áp cao cận nhiệt. Ở khoảng vĩ độ 20–35 độ, không khí từ trên cao giáng xuống, nóng lên và khô đi, cản mây phát triển. Phần lớn Australia nằm đúng trong vành đai này, giống Sahara hay Kalahari.
Thiếu núi cao chặn gió ẩm. Gió từ biển vào không gặp dãy núi đủ cao để buộc hơi nước ngưng thành mưa ở sâu trong nội địa. Dãy Great Dividing chỉ giữ lại mưa cho dải ven biển phía đông.
Dòng biển lạnh phía tây. Ngoài khơi bờ tây có dòng biển lạnh chảy lên phía bắc, làm không khí sát mặt biển mát và ổn định, ít bốc lên thành mây mưa. Đây là cơ chế chung của nhiều sa mạc ven bờ tây lục địa.
Mưa thất thường theo năm. Lượng mưa ở Australia biến động mạnh giữa năm này với năm khác, chịu ảnh hưởng của các dao động khí hậu lớn ở Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương như El Niño và La Niña. Có năm hạn kéo dài, có năm lũ lớn tràn vào các lòng hồ khô.
Kết quả. Khoảng bảy phần mười diện tích lục địa được xếp là khô hạn hoặc bán khô hạn, tuỳ tiêu chí. Chỉ Nam Cực khô hơn, nhưng Nam Cực không có dân cư thường trú.
Outback gồm những vùng nào
"Outback" không phải tên một sa mạc mà là cách gọi chung vùng nội địa thưa dân, xa các thành phố ven biển. Trong đó có nhiều cảnh quan khác nhau:
| Cảnh quan | Ví dụ | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Sa mạc cát | Great Victoria, Great Sandy, Simpson, Gibson, Tanami | Cồn cát đỏ chạy song song hàng trăm kilômét, cỏ gai spinifex, cây bụi thấp |
| Bình nguyên đá vôi | Nullarbor | Phẳng gần như tuyệt đối, hầu như không cây cao; tên gốc Latinh có nghĩa "không cây" |
| Hồ muối | Kati Thanda – Eyre, Torrens, Gairdner | Phần lớn thời gian là lòng hồ khô phủ muối trắng; chỉ đầy nước sau những năm mưa lớn |
| Đồng cỏ khô và rừng thưa | Vùng chăn nuôi rộng ở Queensland, Lãnh thổ Bắc, New South Wales | Cỏ và cây keo, bạch đàn thưa; trang trại chăn nuôi rộng hàng nghìn km² |
| Núi đá sót và hẻm vực | Uluru, Kata Tjuta, dãy MacDonnell | Đá cứng còn lại sau khi đất đá mềm xung quanh bị bào mòn |
Dưới phần lớn vùng nội địa phía đông là Bồn trũng Artesian Lớn, một trong những bồn nước ngầm lớn nhất thế giới. Nước mưa thấm từ sườn tây dãy Great Dividing chảy rất chậm qua các tầng đá xốp, có thể mất hàng trăm nghìn năm. Giếng khoan vào bồn này là nguồn nước chính của nhiều trang trại và thị trấn nội địa.
Uluru: khối đá đỏ giữa trung tâm lục địa
Uluru, tên tiếng Anh cũ là Ayers Rock, nằm ở phía nam Lãnh thổ Bắc, gần trung tâm lục địa. Khối đá cao khoảng 350 m so với bình nguyên xung quanh, chu vi chân đá khoảng 9 km. Nó là đá cát hạt thô giàu fenspat, gọi là arkose, các lớp đá vốn nằm ngang nay bị dựng gần thẳng đứng, nên nhìn gần thấy những đường sọc chạy dọc thân đá.
Câu chuyện hình thành, theo cách giải thích địa chất phổ biến, diễn ra qua nhiều giai đoạn dài. Hàng trăm triệu năm trước, cát và sỏi từ những dãy núi cổ bị xói mòn được dồn lại thành quạt bồi tích. Các lớp ấy bị chôn vùi, nén thành đá, rồi bị các chuyển động vỏ Trái Đất uốn và nghiêng mạnh. Về sau, phần đá mềm hơn xung quanh bị mưa gió bào mòn dần, còn khối đá cứng và ít nứt nẻ như Uluru trụ lại. Màu đỏ cam đến từ lớp oxit sắt trên bề mặt, giống gỉ sắt; bên trong, đá có màu xám.
Cách đó khoảng hai mươi lăm kilômét về phía tây là Kata Tjuta, một cụm hơn ba chục khối đá tròn có nguồn gốc tương tự nhưng làm từ cuội kết. Hai địa điểm thuộc một vườn quốc gia, được UNESCO công nhận là di sản thế giới cả về tự nhiên lẫn văn hoá.
Uluru là nơi có ý nghĩa quan trọng với người Anangu, chủ nhân truyền thống của vùng đất này. Vườn quốc gia do người Anangu cùng cơ quan quản lý vườn đồng điều hành, và từ năm 2019 việc leo lên Uluru đã chấm dứt theo nguyện vọng của cộng đồng chủ nhân truyền thống. Người tới thăm đi bộ vòng quanh chân đá và ngắm đá đổi màu lúc bình minh, hoàng hôn.
Sống ở vùng ít mưa: người bản địa và cư dân ngày nay
Người bản địa Australia, gồm các dân tộc Thổ dân và người dân quần đảo eo biển Torres, đã sống trên lục địa này từ ít nhất khoảng 50 nghìn năm, theo bằng chứng khảo cổ được chấp nhận rộng rãi; một số nghiên cứu đưa ra mốc sớm hơn nhưng còn tranh luận. Trước khi người châu Âu tới, có hàng trăm nhóm ngôn ngữ khác nhau trải khắp lục địa, kể cả vùng khô hạn nhất.
Ở Outback, tri thức về nguồn nước là chuyện sống còn: biết nơi có giếng tự nhiên, hốc đá đọng nước sau mưa, mùa nào loài cây nào cho hạt, rễ, quả ăn được. Việc đốt cỏ có kiểm soát theo mùa, tạo thành những mảng cháy nhỏ xen kẽ, là kỹ thuật quản lý đất lâu đời, ngày nay được nhiều cơ quan bảo tồn học lại để giảm cháy lớn. Nghệ thuật vẽ chấm nổi tiếng của vùng sa mạc trung tâm thể hiện cảnh quan, đường đi, nguồn nước bằng các vòng tròn và đường chấm.
Cư dân ngày nay ở Outback sống ở thị trấn mỏ, trang trại chăn nuôi rất rộng, cộng đồng bản địa và các thị trấn dịch vụ dọc đường như Alice Springs. Khoảng cách lớn sinh ra những cách làm riêng: dịch vụ bác sĩ bay bằng máy bay nhỏ, lớp học từ xa cho trẻ em trang trại qua sóng vô tuyến rồi qua mạng internet, những đoàn xe tải kéo nhiều rơ moóc dài hàng chục mét chở hàng xuyên lục địa.
Dải ven biển nơi người Australia sống
Khoảng tám, chín phần mười dân số Australia sống ở các đô thị, phần lớn trong vòng vài chục kilômét tính từ bờ biển. Các thành phố lớn đều nằm ở rìa lục địa: Sydney, Melbourne, Brisbane ở phía đông, Perth ở phía tây, Adelaide ở phía nam, Darwin ở cực bắc nhiệt đới. Thủ đô Canberra là thành phố được quy hoạch nằm trong nội địa, nhưng cũng không xa bờ biển phía đông.
Khí hậu phân dải rõ theo vĩ độ. Miền bắc là nhiệt đới gió mùa với mùa mưa từ khoảng tháng 11 tới tháng 4, trùng mùa hè Nam bán cầu, kèm xoáy thuận nhiệt đới. Bờ đông cận nhiệt đới ẩm. Bờ tây nam quanh Perth và vùng quanh Adelaide có khí hậu Địa Trung Hải. Melbourne và Tasmania mát kiểu ôn đới, thời tiết đổi nhanh trong ngày.
Nạn cháy rừng mùa hè là đặc điểm quen thuộc ở đông nam và tây nam, nơi rừng bạch đàn giàu tinh dầu dễ bắt lửa. Mùa cháy 2019–2020 thiêu rụi diện tích rừng rất lớn ở miền đông nam, khiến người ta bàn nhiều hơn về cách quản lý rừng, đốt chủ động và quy hoạch nhà ở sát rừng.
Đọc đúng vài con số và tên gọi
Một số điểm hay gây nhầm khi tra cứu về địa lý Australia:
- Diện tích khoảng 7,7 triệu km², lớn thứ sáu thế giới nếu tính theo quốc gia; là lục địa nhỏ nhất nếu tính theo lục địa.
- Điểm thấp nhất là lòng hồ Kati Thanda – Eyre, khoảng 15 m dưới mực nước biển; hồ chỉ đầy nước vài lần trong một thế kỷ.
- Sông dài nhất là sông Murray, khoảng 2.500 km; cùng sông Darling tạo thành lưu vực Murray – Darling, vựa nông nghiệp quan trọng nhưng hay thiếu nước.
- "Sa mạc Úc" trong sách tiếng Việt thường chỉ chung các sa mạc nội địa; nếu cần tên riêng thì sa mạc lớn nhất là Great Victoria.
- Tasmania là đảo riêng cách lục địa khoảng hai, ba trăm kilômét qua eo biển Bass, có khí hậu mát và nhiều rừng ôn đới ẩm; về địa chất vẫn thuộc khối lục địa Australia.
- Tên Uluru và Ayers Rock được dùng song song chính thức từ cuối thế kỷ 20, nay tên Uluru được đặt trước.
Khi gặp số liệu khác nhau giữa các nguồn, nguyên nhân thường nằm ở cách tính: có tính đảo ven bờ không, đo sông theo nhánh nào, dùng tiêu chí khô hạn nào. Ghi kèm nguồn và cách tính là thói quen nên giữ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là Outback mà không gọi là sa mạc?
Outback là cách gọi đời thường của người Australia cho vùng nội địa xa thành phố, thưa dân. Nó bao gồm sa mạc cát, nhưng cũng có đồng cỏ khô, rừng thưa, núi đá, hồ muối và các trang trại chăn nuôi rộng. Vì thế Outback rộng hơn khái niệm sa mạc theo nghĩa khí hậu.
Uluru có phải là khối đá lớn nhất thế giới không?
Uluru thường được gọi là một trong những khối đá đơn lẻ nổi bật nhất thế giới, nhưng danh hiệu "lớn nhất" phụ thuộc cách định nghĩa. Núi Augustus ở Tây Australia lớn hơn về diện tích, dù không phải một khối đá liền như Uluru. Vì vậy nên tránh khẳng định tuyệt đối.
Vì sao Uluru đổi màu trong ngày?
Lớp oxit sắt trên bề mặt đá phản chiếu ánh sáng theo góc Mặt Trời. Lúc bình minh và hoàng hôn, ánh sáng đi qua lớp khí quyển dày nên ngả đỏ cam, làm khối đá rực lên; giữa trưa trông nhạt hơn. Sau mưa, đá ướt có thể sẫm lại, có lúc thấy cả các dòng nước chảy từ đỉnh.
Nội địa Australia có sông không?
Có, nhưng phần lớn là sông theo mùa, lòng sông khô gần như quanh năm và chỉ có nước sau mưa lớn. Nhiều sông nội địa không chảy ra biển mà đổ vào các lòng hồ muối như Kati Thanda – Eyre, nơi nước bốc hơi dần. Hệ sông Murray – Darling ở đông nam là hệ sông lớn có dòng chảy ra biển.
Mùa nào ở Australia dễ chịu nhất về thời tiết?
Tuỳ vùng. Miền nam và đông nam dễ chịu vào mùa xuân và thu, khoảng tháng 9 – 11 và tháng 3 – 5. Miền bắc nhiệt đới dễ chịu nhất vào mùa khô, khoảng tháng 5 – 10. Nội địa khô nóng gắt vào mùa hè, tháng 12 – 2, nên mùa đông khô mát thường dễ chịu hơn.
Người bản địa Australia gọi là gì cho tôn trọng?
Cách nói trung tính là người bản địa Australia, gồm người Thổ dân Australia và người dân quần đảo eo biển Torres. Khi có thể, nên gọi đúng tên cộng đồng, như người Anangu ở vùng Uluru. Nên tránh những từ cũ mang sắc thái miệt thị trong các tài liệu xưa.
