Các đảo Thái Bình Dương thuộc châu Đại Dương thường được chia thành ba nhóm. Melanesia ở tây nam, gồm New Guinea, quần đảo Solomon, Vanuatu, New Caledonia, Fiji, phần lớn là đảo lớn, cao, có rừng. Micronesia ở phía bắc, phần lớn trên xích đạo, gồm hàng nghìn đảo nhỏ như Palau, quần đảo Mariana, Caroline, Marshall, Kiribati, Nauru. Polynesia ở phía đông, nằm trong một tam giác khổng lồ với ba đỉnh là Hawaii, New Zealand và đảo Phục Sinh.
Tên ba nhóm gốc tiếng Hy Lạp: nesos là đảo, melas là đen, mikros là nhỏ, polys là nhiều. Cách chia được nhà hàng hải Pháp Jules Dumont d'Urville đưa ra đầu thập niên 1830, dựa một phần vào địa lý và một phần vào nhận xét ngoại hình mang định kiến thời đó. Ngày nay giới nghiên cứu vẫn dùng ba tên này như nhãn địa lý, nhưng nhấn mạnh rằng ranh giới văn hoá thật mềm hơn nhiều.
Bài viết giúp bạn định vị ba nhóm trên quả địa cầu, phân biệt chúng theo kiểu đảo, ngôn ngữ và lịch sử định cư, rồi giải thích vì sao cách chia cũ đang được nhìn lại.
So sánh nhanh ba nhóm đảo
Bảng dưới đây tóm tắt những nét khác biệt hay được dùng. Mỗi dòng là xu hướng chung, luôn có ngoại lệ:
| Tiêu chí | Melanesia | Micronesia | Polynesia |
|---|---|---|---|
| Vị trí | Tây nam Thái Bình Dương, phía bắc và đông bắc Australia | Tây bắc Thái Bình Dương, phần lớn ở Bắc bán cầu | Trung và đông Thái Bình Dương, tam giác Hawaii – New Zealand – đảo Phục Sinh |
| Kiểu đảo | Nhiều đảo lớn, cao, có núi và rừng; có cả đảo nền lục địa | Chủ yếu đảo san hô vòng và đảo nhỏ; vài đảo núi lửa | Đảo núi lửa cao xen đảo san hô thấp; New Zealand là ngoại lệ lớn |
| Ví dụ | New Guinea, Solomon, Vanuatu, New Caledonia, Fiji | Palau, Guam, Chuuk, Pohnpei, Marshall, Kiribati, Nauru | Hawaii, Samoa, Tonga, Tahiti, quần đảo Cook, Tuvalu, đảo Phục Sinh |
| Ngôn ngữ | Rất đa dạng: ngôn ngữ Nam Đảo và nhiều ngôn ngữ Papua khác hẳn | Chủ yếu ngôn ngữ Nam Đảo, nhiều nhánh khác nhau | Ngôn ngữ Polynesia thuộc Nam Đảo, khá gần nhau |
| Thời điểm có người | Phần phía tây có người từ hàng chục nghìn năm; phần phía đông khoảng ba nghìn năm | Chủ yếu trong khoảng bốn nghìn năm trở lại | Tây Polynesia khoảng ba nghìn năm; đông Polynesia muộn hơn nhiều |
Fiji là ví dụ về ranh giới mềm: thường xếp vào Melanesia, nhưng có quan hệ ngôn ngữ, giao thương và hôn nhân lâu đời với Tonga, Samoa thuộc Polynesia. Ngược lại, trong lòng Melanesia và Micronesia có những đảo nhỏ nói ngôn ngữ Polynesia, gọi là các đảo "Polynesia ngoại vi".
Melanesia: đảo lớn, núi cao, nghìn thứ tiếng
Melanesia có những đảo lớn nhất của châu Đại Dương ngoài Australia. New Guinea là đảo lớn thứ hai thế giới; New Britain, Bougainville, Guadalcanal, Viti Levu, Grande Terre của New Caledonia đều là đảo cao có núi, sông, rừng mưa. Nhiều đảo nằm trên vành đai núi lửa và động đất, nơi các mảng kiến tạo xô vào nhau; Vanuatu có núi lửa đang hoạt động mà nham thạch có thể nhìn thấy trong miệng núi.
Đặc điểm nổi bật nhất của Melanesia là sự đa dạng ngôn ngữ. Riêng Papua New Guinea có hơn tám trăm ngôn ngữ; Vanuatu, đất nước chỉ khoảng ba trăm nghìn dân, có hơn một trăm ngôn ngữ, thuộc loại có mật độ ngôn ngữ trên đầu người cao nhất thế giới. Lý do được giải thích bằng thời gian định cư rất dài, địa hình núi chia cắt, và các cộng đồng nhỏ tự chủ.
Đời sống truyền thống gắn với vườn khoai môn, khoai mỡ, chuối, mía, cây sago ở vùng đầm lầy, nuôi lợn, đánh cá ven bờ. Nghệ thuật nổi tiếng gồm chạm khắc gỗ, mặt nạ, trống, đồ trang sức bằng vỏ ốc. New Caledonia nằm trên Zealandia, có đá giàu niken và hệ thực vật đặc hữu rất cao; quanh đảo có một trong những hệ rạn san hô và đầm phá lớn nhất thế giới.
Micronesia: hàng nghìn đảo nhỏ trên vùng biển rộng
Tổng diện tích đất liền của Micronesia rất nhỏ, nhưng các đảo rải trên một vùng biển rộng ngang lục địa. Phần lớn là đảo san hô vòng thấp, cùng một số đảo núi lửa như Pohnpei, Kosrae, Chuuk, và chuỗi đảo Mariana mọc dọc vòng cung núi lửa phía trên rãnh Mariana, nơi có điểm sâu nhất đại dương, sâu gần 11 km.
Nauru là một kiểu đảo đặc biệt: đảo san hô được nâng cao, có lớp phốt phát dày tích tụ lâu đời. Kiribati trải rộng tới mức là nước hiếm hoi có lãnh thổ nằm ở cả bốn bán cầu bắc, nam, đông, tây. Quần đảo Marshall gồm hai chuỗi đảo san hô vòng song song, gần như toàn bộ đất chỉ cao vài mét.
Sống trên đảo thấp đòi hỏi tri thức tinh tế: trồng khoai môn khổng lồ trong hố đào xuống tới lớp nước ngọt, dùng dừa, cây dứa dại, sa kê cho thức ăn, sợi, vật liệu lợp nhà. Người Micronesia nổi tiếng về đi biển; người dân quần đảo Marshall có truyền thống dùng mô hình bằng que và vỏ ốc để mô tả hướng sóng quanh đảo, giúp người học đọc sóng khi đi biển. Trên đảo Pohnpei còn tàn tích Nan Madol, quần thể kiến trúc dựng bằng cột đá bazan trên các đảo nhân tạo, được UNESCO công nhận là di sản thế giới.
Polynesia: tam giác lớn nhất của con người trên biển
Polynesia là vùng rộng nhất trong ba nhóm. Mỗi cạnh của tam giác Hawaii – New Zealand – đảo Phục Sinh dài hàng nghìn kilômét. Bên trong có Samoa, Tonga, Tuvalu, Tokelau, quần đảo Cook, Niue, và Polynesia thuộc Pháp gồm Tahiti, quần đảo Marquesas, Tuamotu.
Điều làm các nhà nghiên cứu kinh ngạc là sự thống nhất văn hoá trên khoảng cách lớn đến vậy. Ngôn ngữ Hawaii, Tahiti, Māori, Samoa, Tonga gần nhau tới mức nhiều từ cơ bản giống nhau rõ rệt; những từ chỉ thuyền, cá, khoai môn, sao, gió có cùng gốc. Đó là dấu hiệu tổ tiên chung tách ra tương đối gần đây, theo nhịp những chuyến đi biển định cư từ tây sang đông.
Người Polynesia sống dựa vào khoai môn, sa kê, khoai lang, dừa, cá, gà, lợn; có kỹ thuật nấu bằng lò đất, xếp đá nung trong hố rồi phủ lá và đất lên thức ăn. Nghệ thuật vải vỏ cây tapa, hình xăm, chạm khắc, múa hát kể chuyện là những di sản dễ nhận ra. Đảo Phục Sinh, với tên bản địa là Rapa Nui, nổi tiếng thế giới vì các tượng đá moai.
Cận Đại Dương và Viễn Đại Dương: một cách chia khác
Nhiều nhà khảo cổ, theo đề xuất của Roger Green, chia châu Đại Dương theo lịch sử định cư thay vì theo ba nhóm cũ. Cách chia này giải thích được vì sao Melanesia khác các vùng còn lại:
- Cận Đại Dương gồm New Guinea, quần đảo Bismarck và phần lớn quần đảo Solomon. Các đảo ở đây nhìn thấy nhau hoặc cách nhau không xa, nên con người tới từ rất sớm, ít nhất khoảng bốn mươi nghìn năm trước.
- Ranh giới nằm ở phía đông nam quần đảo Solomon. Từ đây ra ngoài, khoảng cách giữa các đảo dài tới mức không còn nhìn thấy đảo kế tiếp, cần thuyền buồm vượt biển và kỹ thuật định hướng.
- Viễn Đại Dương gồm Vanuatu, New Caledonia, Fiji, toàn bộ Polynesia và phần lớn Micronesia. Những vùng này chỉ có người trong khoảng ba nghìn rưỡi năm trở lại đây.
- Văn hoá Lapita, nhận ra qua gốm có hoa văn chấm in bằng dụng cụ răng cưa, xuất hiện ở quần đảo Bismarck và lan nhanh ra Vanuatu, New Caledonia, Fiji, Tonga, Samoa khoảng ba nghìn năm trước.
- Đông Polynesia, gồm Tahiti, Marquesas, Hawaii, đảo Phục Sinh, New Zealand, có người muộn hơn nhiều, phần lớn trong khoảng một nghìn năm trở lại, theo các niên đại carbon được hiệu chỉnh gần đây.
Nhìn theo cách này, Melanesia không phải một khối thống nhất: phần phía tây có lịch sử dài nhất trong châu Đại Dương, phần phía đông lại cùng làn sóng định cư với Polynesia.
Vì sao cách chia cũ đang được nhìn lại
Cách chia của d'Urville ra đời trong bối cảnh khoa học châu Âu thế kỷ 19, khi việc xếp hạng con người theo màu da và ngoại hình còn phổ biến. Nhãn "Melanesia", "đảo đen", mang dấu ấn của cách nhìn đó, và đi kèm những nhận xét thiên lệch về các dân tộc trong vùng. Giới nghiên cứu hiện nay bác bỏ hoàn toàn những đánh giá này.
Về mặt khoa học, ba nhóm cũng không trùng với ranh giới di truyền hay ngôn ngữ. Các nghiên cứu di truyền cho thấy người Polynesia mang nguồn gen pha trộn giữa những người đi biển nói tiếng Nam Đảo và cư dân lâu đời của Cận Đại Dương; ngôn ngữ Nam Đảo được nói ở cả ba nhóm; trao đổi hàng hoá, hôn nhân giữa các đảo luôn vượt qua ranh giới trên giấy.
Nhà văn, nhà nhân học Epeli Hau'ofa, người gốc Tonga, có bài tiểu luận nổi tiếng năm 1993 gọi vùng này là "biển của các đảo của chúng ta", nhấn mạnh rằng với cư dân bản địa, biển không chia cắt mà nối liền. Cách nhìn ấy giúp người đọc hôm nay hiểu châu Đại Dương như một mạng lưới, không phải những chấm đất nhỏ lẻ loi. Ba tên gọi vẫn hữu ích để định vị, miễn là dùng như nhãn địa lý chứ không phải để xếp hạng.
Mẹo nhớ ba nhóm đảo trên quả địa cầu
Vài cách định vị đơn giản để không lẫn ba nhóm khi nhìn quả địa cầu hoặc đọc tin tức:
- Lấy xích đạo làm mốc: Micronesia phần lớn nằm phía bắc xích đạo; Melanesia và phần lớn Polynesia nằm phía nam.
- Lấy New Guinea làm mốc: Melanesia bắt đầu từ New Guinea rồi kéo dài về phía đông nam như một vòng cung tới Fiji.
- Nhớ tam giác: Polynesia là tam giác Hawaii – New Zealand – đảo Phục Sinh; hòn đảo nào nằm trong tam giác này gần như chắc chắn thuộc Polynesia.
- Nhớ theo kiểu đảo: đảo to, núi cao, rừng rậm thường là Melanesia; chuỗi đảo san hô nhỏ li ti thường là Micronesia; đảo núi lửa cao xen đảo san hô vòng giữa biển rộng thường là Polynesia.
- Nhớ theo tên nước: Papua New Guinea, Solomon, Vanuatu, Fiji là Melanesia; Palau, Liên bang Micronesia, Marshall, Kiribati, Nauru là Micronesia; Samoa, Tonga, Tuvalu là Polynesia.
- Nhớ ngoại lệ: Fiji nằm ở ranh giới; Tuvalu tuy toàn đảo san hô nhưng thuộc Polynesia; New Zealand là đảo lớn nhưng thuộc Polynesia về văn hoá.
Với học sinh, một bài tập hiệu quả là tự vẽ phác ba vùng lên giấy trắng chỉ với xích đạo, New Guinea, Hawaii và New Zealand làm mốc, rồi đặt các nước vào. Làm vài lần, hình dung về châu Đại Dương sẽ rõ hơn nhiều so với học thuộc danh sách.
Câu hỏi thường gặp
Hawaii thuộc Polynesia hay châu Mỹ?
Về địa lý và văn hoá, Hawaii là đỉnh bắc của tam giác Polynesia; người Hawaii bản địa có ngôn ngữ và tổ tiên chung với người Tahiti, Māori, Samoa. Về hành chính, Hawaii là một bang của Hoa Kỳ. Hai cách xếp phục vụ hai mục đích khác nhau.
Fiji thuộc Melanesia hay Polynesia?
Fiji thường được xếp vào Melanesia, nhưng nằm sát ranh giới và có quan hệ lâu đời với Tonga, Samoa. Nhiều nét văn hoá, ẩm thực, nghệ thuật của Fiji pha trộn giữa hai vùng. Đây là ví dụ điển hình cho thấy ranh giới ba nhóm là quy ước, không phải đường chia cắt thật.
Micronesia là một nước hay một vùng?
Cả hai. Micronesia là tên vùng địa lý gồm nhiều quần đảo. Đồng thời có một quốc gia tên chính thức là Liên bang Micronesia, gồm các bang Yap, Chuuk, Pohnpei, Kosrae thuộc quần đảo Caroline. Cần phân biệt theo ngữ cảnh khi đọc tài liệu.
Ngữ hệ Nam Đảo là gì và có liên quan tới Việt Nam không?
Ngữ hệ Nam Đảo là một trong những ngữ hệ lớn nhất thế giới, trải từ Madagascar tới đảo Phục Sinh, gồm tiếng Mã Lai, Tagalog, Hawaii, Māori và hàng trăm thứ tiếng khác. Ở Việt Nam, tiếng Chăm, Ê Đê, Gia Rai, Raglai, Chu Ru cũng thuộc ngữ hệ này.
Vì sao ở Melanesia lại có nhiều ngôn ngữ như vậy?
Phần phía tây Melanesia có người ở từ hàng chục nghìn năm, đủ lâu để ngôn ngữ phân hoá sâu. Địa hình núi rừng, đảo chia cắt khiến các cộng đồng sống khá tách biệt. Ngoài ra, nhiều cộng đồng coi ngôn ngữ riêng là dấu hiệu bản sắc, nên duy trì sự khác biệt với láng giềng.
Đảo Phục Sinh có thuộc châu Đại Dương không?
Về văn hoá, đảo Phục Sinh, tên bản địa Rapa Nui, là đỉnh đông nam của tam giác Polynesia. Về hành chính, đảo thuộc Chile, một nước Nam Mỹ. Vì thế tuỳ tài liệu, đảo được xếp vào châu Đại Dương hoặc tính chung với Nam Mỹ.
