Châu Phi rộng khoảng 30 triệu km² nếu tính cả các đảo ven bờ, chiếm chừng một phần năm diện tích đất liền của Trái Đất và chỉ đứng sau châu Á. Dân số theo các ước tính gần đây vào khoảng 1,4–1,5 tỉ người, cũng đứng thứ hai. Về số nước, câu trả lời thường gặp nhất là 54 quốc gia — đó là số nước châu Phi là thành viên Liên Hợp Quốc — nhưng con số này đổi khi bạn dùng một danh sách khác.
Để hình dung: châu Phi rộng gấp khoảng 90 lần Việt Nam, và nếu đặt Mỹ, Trung Quốc, Ấn Độ cạnh nhau thì tổng diện tích ba nước ấy vẫn chưa bằng châu lục này. Phần dưới đây đi qua hình dạng và vị trí của châu Phi, các cách đếm số nước, năm vùng lớn mà sách địa lý hay chia, những kỷ lục tự nhiên đáng nhớ và vì sao nhiều người vẫn hình dung châu Phi nhỏ hơn thật.
Hình dạng và vị trí: châu lục nằm vắt qua xích đạo
Nhìn tổng thể, châu Phi giống một khối đất lớn phình ở phía bắc và thon dần về phía nam. Đường xích đạo cắt ngang gần giữa châu lục, chạy qua lưu vực Congo, hồ Victoria và vùng cao nguyên Đông Phi. Chí tuyến Bắc đi qua sa mạc Sahara, chí tuyến Nam đi qua sa mạc Kalahari và vùng Nam Phi. Vì nằm gần như cân đối hai bên xích đạo, châu Phi có một kiểu sắp xếp khí hậu khá dễ nhớ: rừng mưa ở giữa, xavan bao quanh, rồi sa mạc ở hai đầu, và vùng khí hậu kiểu Địa Trung Hải ở mũi bắc lẫn mũi nam.
Chiều bắc – nam của châu Phi vào khoảng 8.000 km, chiều đông – tây ở chỗ rộng nhất vào khoảng 7.400 km. Điểm cực bắc nằm ở Tunisia, điểm cực nam là mũi Agulhas ở Nam Phi (chứ không phải mũi Hảo Vọng như nhiều người tưởng), điểm cực tây ở bán đảo Cap-Vert của Senegal và điểm cực đông ở mũi Hafun thuộc Somalia.
Một điểm đặc biệt là đường bờ biển khá trơn: châu Phi ít bán đảo và vịnh sâu ăn vào đất liền, khác hẳn châu Âu. Hai chỗ lồi lõm rõ nhất là vịnh Guinea ở phía tây và bán đảo Somalia — quen gọi là Sừng châu Phi — ở phía đông. Bờ biển ít khúc khuỷu khiến tổng chiều dài bờ biển của châu Phi ngắn so với diện tích, và phần lớn nội địa nằm rất xa biển. Châu Phi tách khỏi châu Á bằng kênh đào Suez và Biển Đỏ, tách khỏi châu Âu bằng eo biển Gibraltar rộng chừng mười mấy km ở chỗ hẹp nhất.
Châu Phi có bao nhiêu nước: vì sao mỗi nguồn ghi một số
54 là con số phổ biến nhất. Đây là số quốc gia châu Phi đang là thành viên Liên Hợp Quốc. Phần lớn sách giáo khoa và từ điển dùng con số này. Quốc gia trẻ nhất trong danh sách là Nam Sudan, tách ra năm 2011 — đó cũng là lý do sách in trước năm ấy thường ghi 53.
Liên minh châu Phi ghi 55 thành viên. Tổ chức khu vực của các nước châu Phi có nhiều hơn danh sách Liên Hợp Quốc một thành viên. Đây là chuyện ngoại giao và vị thế pháp lý, không phải chuyện địa lý, nên khi gặp con số 55 bạn chỉ cần biết nó đến từ danh sách nào.
Các đảo và vùng lãnh thổ thuộc nước ngoài châu lục. Quần đảo Canary và quần đảo Madeira nằm sát bờ tây bắc châu Phi; đảo Réunion và đảo Mayotte nằm ở Ấn Độ Dương; đảo Saint Helena nằm giữa Nam Đại Tây Dương. Về địa lý, chúng thuộc khu vực châu Phi; về hành chính, chúng gắn với các nước châu Âu. Bản đồ địa lý tự nhiên tính chúng vào châu Phi, danh sách quốc gia thì không.
Ai Cập vắt qua hai châu lục. Bán đảo Sinai ở phía đông kênh đào Suez được xếp vào châu Á, phần còn lại của Ai Cập thuộc châu Phi. Khi đếm diện tích châu lục, các tài liệu có thể tính hoặc không tính phần Sinai, nên con số tổng diện tích lệch nhau đôi chút.
Cách nhớ gọn. Hỏi “châu Phi có bao nhiêu nước”, câu trả lời an toàn là: 54 nước thành viên Liên Hợp Quốc, tuỳ cách tính có thể thấy 55 hoặc nhiều hơn nếu cộng các vùng lãnh thổ. Ghi rõ nguồn khi trích dẫn là cách tránh tranh cãi.
Năm vùng lớn của châu Phi và nét địa lý chính
Cách chia phổ biến trong thống kê quốc tế tách châu Phi thành năm vùng. Ranh giới giữa các vùng không cố định — chẳng hạn Sudan có khi được xếp vào Bắc Phi, có khi vào Đông Phi — nên bảng dưới đây chỉ là khung tham khảo:
| Vùng | Địa hình, khí hậu nổi bật | Một vài nước tiêu biểu |
|---|---|---|
| Bắc Phi | Dãy Atlas, rìa bắc Sahara, thung lũng và châu thổ sông Nile, bờ Địa Trung Hải | Maroc, Algeria, Tunisia, Ai Cập |
| Tây Phi | Vành đai Sahel, xavan, rừng ven vịnh Guinea, sông Niger | Senegal, Ghana, Nigeria, Mali |
| Trung Phi | Lưu vực Congo với rừng mưa nhiệt đới rộng thứ hai thế giới | Cộng hoà Dân chủ Congo, Cameroon, Gabon |
| Đông Phi | Cao nguyên Ethiopia, Thung lũng Tách giãn, các hồ lớn, núi Kilimanjaro, xavan | Ethiopia, Kenya, Tanzania, Uganda |
| Nam Phi | Sa mạc Namib và Kalahari, dãy Drakensberg, sông Zambezi, khí hậu Địa Trung Hải ở mũi Cape | Nam Phi, Namibia, Botswana, Zimbabwe |
Năm vùng này khác nhau rất xa về khí hậu, cảnh quan, ngôn ngữ và nhịp sống. Một người đi từ thành phố ven Địa Trung Hải ở Maroc xuống rừng mưa Gabon sẽ thấy khác biệt không kém đi từ Na Uy sang Ấn Độ. Đó là lý do nói “người châu Phi”, “món ăn châu Phi” hay “khí hậu châu Phi” như một khối duy nhất gần như luôn sai.
Những kỷ lục tự nhiên đáng nhớ của châu Phi
Châu Phi giữ nhiều kỷ lục địa lý; các con số dưới đây đã làm tròn và có thể lệch nhẹ tuỳ phép đo:
- Núi Kilimanjaro ở Tanzania, cao khoảng 5.895 m, là điểm cao nhất châu lục và là ngọn núi đứng đơn độc (không thuộc một dãy núi) cao nhất thế giới.
- Hồ Assal ở Djibouti nằm khoảng 150 m dưới mực nước biển, là điểm thấp nhất trên đất liền châu Phi.
- Sông Nile dài khoảng 6.650 km theo số liệu phổ biến, thường được gọi là sông dài nhất thế giới — dù sông Amazon có thể dài hơn tuỳ cách xác định đầu nguồn và cửa sông.
- Sahara rộng khoảng 9 triệu km², là sa mạc nóng lớn nhất thế giới (sa mạc lạnh ở Nam Cực rộng hơn).
- Hồ Victoria là hồ lớn nhất châu Phi theo diện tích và là một trong những hồ nước ngọt lớn nhất thế giới; hồ Tanganyika sâu khoảng 1.470 m, sâu thứ hai thế giới.
- Sông Congo có lưu lượng nước lớn thứ hai thế giới sau Amazon và là con sông được đo sâu nhất được biết đến, có đoạn sâu hơn 200 m.
- Algeria là nước rộng nhất châu Phi (khoảng 2,4 triệu km²), Seychelles là nước nhỏ nhất, còn trên đất liền nước nhỏ nhất là Gambia.
Nhiều kỷ lục ở trên được giải thích bằng cùng một vài nguyên nhân: vị trí vắt qua xích đạo, khối đất liền rất rộng với nội địa xa biển, và vùng Đông Phi đang bị kéo giãn tạo ra núi lửa, hồ sâu và thung lũng dài.
Vì sao ta hay nghĩ châu Phi nhỏ hơn thật
Nhiều bản đồ thế giới treo tường và bản đồ trên mạng dùng phép chiếu Mercator, vốn giữ đúng góc và hướng để đi biển nhưng phóng to dần các vùng càng xa xích đạo. Kết quả là Greenland trông to gần bằng châu Phi, trong khi thực tế châu Phi rộng gấp khoảng 14 lần Greenland. Châu Âu và Bắc Mỹ cũng trông lớn hơn tỉ lệ thật, còn châu Phi — nằm vắt qua xích đạo — bị thu lại tương đối. Chuyện các phép chiếu và cách đọc bản đồ cho đúng được bàn kỹ ở chuyên mục lịch sử khám phá và bản đồ của Đại Lục.
Một lý do khác nằm ở cách ta học địa lý: châu Phi hay được nhắc đến qua vài hình ảnh rời rạc — sa mạc, động vật hoang dã, kim tự tháp — thay vì qua khoảng cách thật. Từ Cairo xuống Cape Town theo đường chim bay vào khoảng 7.000 km, gấp hơn bốn lần chiều dài Việt Nam theo hướng bắc – nam. Một chuyến bay thẳng từ Dakar ở bờ tây sang Mogadishu ở bờ đông cũng dài cỡ đó.
Cách hiệu quả để có cảm giác đúng về kích thước là so với thứ quen thuộc. Diện tích Việt Nam vào khoảng 331.000 km²; chỉ riêng Algeria đã rộng gấp hơn bảy lần. Sa mạc Sahara một mình đã xấp xỉ diện tích nước Mỹ. Khi đã có vài phép so như vậy trong đầu, bạn sẽ đọc tin tức, phim tài liệu hay sách du ký về châu Phi với một thước đo đúng hơn.
Dân số trẻ và đô thị đang lớn nhanh
Dân số trẻ nhất trong các châu lục. Tuổi trung vị của dân số châu Phi vào khoảng dưới 20, thấp hơn hẳn châu Á, châu Âu hay châu Mỹ. Điều này có nghĩa là một phần rất lớn dân số đang ở tuổi đi học hoặc mới đi làm, và nhịp sống ở nhiều thành phố mang đậm sức trẻ: chợ đông, nhạc sống, các khu phố mới mọc lên liên tục.
Dân cư phân bố không đều. Người sống dày ở thung lũng sông Nile, ven vịnh Guinea, quanh hồ Victoria, cao nguyên Ethiopia và vùng ven biển Bắc Phi; trong khi những vùng rất rộng của Sahara, Kalahari hay rừng sâu Congo thưa người. Nigeria là nước đông dân nhất châu lục, với hơn 200 triệu người theo các ước tính gần đây.
Đô thị hoá diễn ra rất nhanh. Nhiều thành phố như Lagos, Kinshasa, Cairo, Nairobi hay Addis Ababa đã lớn lên rất nhanh trong vài thập niên gần đây và còn tiếp tục lan rộng. Các nhà quy hoạch thường xếp châu Phi vào nhóm khu vực có tốc độ đô thị hoá nhanh nhất thế giới hiện nay — một thay đổi lớn trong nhịp sống, cách làm việc và cả cách ăn uống của hàng trăm triệu người.
Đừng đánh đồng. Một nông dân trồng ca cao ở Ghana, một kỹ sư phần mềm ở Nairobi và một người chăn gia súc trên vùng cao Lesotho đều là người châu Phi, nhưng đời sống của họ khác nhau như người ở Hà Giang, TP.HCM và Tokyo. Đọc về châu Phi theo từng vùng, từng nước là cách tránh những hình dung một màu.
Bắt đầu tìm hiểu châu Phi từ đâu
Nếu bạn muốn có một “bản đồ trong đầu” về châu Phi, cách dễ nhất là đi theo các vùng tự nhiên trước, rồi mới tới từng nước. Hãy nhớ bốn trục: sa mạc Sahara ở phía bắc và vành đai Sahel ngay dưới nó; lưu vực Congo với rừng mưa ở giữa; vùng cao Đông Phi với Thung lũng Tách giãn, các hồ lớn và núi lửa; và vùng cao nguyên khô hơn ở phía nam với sa mạc Namib, Kalahari. Sông Nile chạy dọc phía đông bắc, sông Niger vòng qua Tây Phi, sông Zambezi cắt ngang phía nam.
Sau khi có khung đó, mỗi vùng mở ra những câu chuyện riêng: vì sao Sahara từng xanh, vì sao linh dương đầu bò đi một vòng tròn mỗi năm, vì sao hồ ở Đông Phi vừa dài vừa sâu, vì sao Madagascar có những loài không nơi nào khác có, hay vì sao một người Đông Phi dùng được ba, bốn thứ tiếng trong cùng một ngày. Các bài trong chuyên mục Châu Phi của Đại Lục đi lần lượt qua từng chủ đề ấy.
Một lưu ý cuối khi đọc số liệu về châu Phi: diện tích, dân số, chiều dài sông hay độ cao núi đều được làm tròn, và mỗi tổ chức có thể dùng phương pháp đo khác nhau. Khi cần con số chính xác cho bài giảng hay bài viết, nên ghi rõ nguồn và năm của số liệu bạn dùng.
Câu hỏi thường gặp
Châu Phi có phải châu lục lớn nhất thế giới không?
Không. Châu Phi lớn thứ hai, sau châu Á, cả về diện tích lẫn dân số. Châu Á rộng khoảng 44 triệu km², châu Phi khoảng 30 triệu km². Cảm giác châu Phi nhỏ thường đến từ bản đồ dùng phép chiếu Mercator, làm các vùng gần xích đạo trông thu lại.
Nước nào lớn nhất châu Phi?
Algeria là nước rộng nhất, khoảng 2,4 triệu km². Trước năm 2011, danh hiệu này thuộc về Sudan; sau khi Nam Sudan tách ra, Sudan còn nhỏ hơn Algeria và Cộng hoà Dân chủ Congo. Về dân số, Nigeria đông nhất với hơn 200 triệu người.
Ai Cập thuộc châu Phi hay châu Á?
Phần lớn lãnh thổ Ai Cập thuộc châu Phi. Riêng bán đảo Sinai, nằm phía đông kênh đào Suez, được xếp vào châu Á. Vì vậy Ai Cập thường được gọi là quốc gia xuyên lục địa, nhưng trong hầu hết danh sách, nước này được tính là một nước châu Phi.
Madagascar có thuộc châu Phi không?
Có. Madagascar là một quốc đảo nằm ở Ấn Độ Dương, cách bờ đông nam châu Phi qua eo biển Mozambique, và được tính là một nước châu Phi. Dù vậy, sinh vật và một phần văn hoá của đảo rất khác lục địa, do đảo tách ra từ rất lâu và người đến định cư từ nhiều hướng.
Vì sao sách cũ ghi châu Phi có 53 nước?
Vì Nam Sudan chỉ trở thành quốc gia độc lập và vào Liên Hợp Quốc năm 2011. Sách và bản đồ in trước đó ghi 53 nước. Khi gặp con số khác 54, hãy xem tài liệu in năm nào và đếm theo danh sách của tổ chức nào.
Châu Phi có tuyết không?
Có, ở những nơi đủ cao. Đỉnh Kilimanjaro, núi Kenya và dãy Rwenzori có băng tuyết dù nằm gần xích đạo, dãy Atlas ở Maroc có tuyết mùa đông, và vùng cao Lesotho cũng có tuyết rơi. Băng trên các núi Đông Phi đã co lại rõ trong khoảng một thế kỷ qua.
