Sahel là dải đất bán khô hạn chạy ngang châu Phi ngay dưới sa mạc Sahara, từ bờ Đại Tây Dương ở Senegal, Mauritania sang tới vùng Biển Đỏ ở Sudan, Eritrea — dài khoảng 5.000 km, rộng vài trăm km. Tên gọi bắt nguồn từ một từ tiếng Ả Rập nghĩa là “bờ”: với người đi qua sa mạc, Sahel chính là bờ bên kia của biển cát.
Đặc trưng của Sahel là mùa mưa ngắn, thường kéo dài khoảng ba đến bốn tháng giữa năm, với tổng lượng mưa thường được xếp trong khoảng từ 200 đến 600 mm mỗi năm — tuỳ cách vạch ranh giới. Cảnh quan là đồng cỏ khô xen cây keo, cây bao báp; đời sống dựa vào trồng kê, cao lương và chăn nuôi di chuyển theo mùa. Bài này giải thích Sahel nằm ở đâu, vì sao mưa ở đây thất thường, người dân thích nghi ra sao, và vì sao Sahel có cả câu chuyện hạn hán lẫn câu chuyện phủ xanh trở lại.
Sahel nằm ở đâu và ranh giới được vạch thế nào
Sahel không phải một quốc gia hay một đơn vị hành chính, mà là một vùng sinh thái. Ranh giới của nó được vạch theo lượng mưa và thảm thực vật, nên mỗi tài liệu vẽ hơi khác nhau. Một cách phổ biến lấy đường mưa trung bình khoảng 200 mm/năm làm ranh giới phía bắc (giáp Sahara) và khoảng 600 mm/năm làm ranh giới phía nam (giáp xavan Sudan, nơi cây cối dày hơn).
Theo chiều tây – đông, Sahel đi qua một phần lãnh thổ của Senegal, Mauritania, Mali, Burkina Faso, Niger, miền bắc Nigeria, Chad, Sudan và kéo tới Eritrea. Mỗi nước chỉ có một dải thuộc Sahel; phần phía bắc của họ là sa mạc, phần phía nam ẩm hơn. Vì thế khi đọc “nước Sahel”, bạn nên hiểu là những nước có một phần lãnh thổ lớn nằm trong vành đai này, chứ không phải toàn bộ đất nước đều khô như nhau.
Sông Niger và sông Senegal chảy qua Sahel, tạo những dải đất ngập theo mùa rất màu mỡ. Vùng châu thổ nội địa sông Niger ở Mali là một ví dụ: mỗi năm nước lũ tràn ra một vùng đồng bằng rộng, rồi rút đi, để lại đồng cỏ và ruộng lúa nổi — một nhịp lên xuống của nước khiến người Việt ở đồng bằng sông Cửu Long thấy quen thuộc.
Vì sao mưa ở Sahel ngắn và thất thường
Mưa đến từ gió mùa Tây Phi. Mùa hè Bắc bán cầu, đất liền nóng lên, vành đai mưa nhiệt đới (vùng hội tụ nhiệt đới) dịch lên phía bắc và gió ẩm từ vịnh Guinea thổi vào. Sahel nằm ở mép phía bắc của vùng mà vành đai mưa này với tới, nên chỉ nhận được mưa vài tháng, thường quanh tháng 7 đến tháng 9.
Ở mép thì dễ hụt. Vì nằm ở rìa, chỉ cần vành đai mưa lên phía bắc kém hơn một chút là Sahel thiếu mưa hẳn. Lượng mưa năm này có thể chênh năm kia rất nhiều, và mưa trong mùa cũng không đều: một đợt khô vài tuần giữa mùa có thể làm hỏng cả vụ kê.
Nhiệt độ mặt biển góp phần. Các nghiên cứu khí hậu cho thấy lượng mưa Sahel liên quan tới chênh lệch nhiệt độ mặt nước giữa các đại dương, đặc biệt Đại Tây Dương ở hai bên xích đạo. Đây là lý do mưa Sahel có những chu kỳ nhiều năm khô hay nhiều năm ẩm nối nhau.
Mùa khô dài và có gió bụi. Phần còn lại trong năm khô gần như hoàn toàn. Từ khoảng tháng 11 đến tháng 3, gió Harmattan thổi từ Sahara xuống mang theo bụi, làm trời mù và không khí khô rát. Cỏ khô vàng, nhiều cây rụng lá, và nguồn nước mặt co lại.
Cây và con của Sahel
Thực vật và động vật ở Sahel thích nghi với mùa khô dài. Một số loài gắn chặt với đời sống con người trong vùng:
- Cây keo. Nhiều loài keo mọc ở Sahel có gai, lá nhỏ, rễ sâu để chịu hạn. Một số loài cho nhựa gôm arabic, thứ nhựa dùng trong thực phẩm và đồ uống; vành đai Sahel từ lâu là vùng cung cấp phần lớn gôm arabic của thế giới.
- Cây bao báp. Thân to tích nước, rụng lá trong mùa khô; quả có cùi chua dùng làm đồ uống, lá non nấu canh. Bao báp sống rất lâu và thường là cây làng, nơi người ta ngồi nghỉ dưới bóng.
- Cây hạt mỡ (karité). Mọc nhiều ở rìa nam Sahel và xavan; hạt được chế thành bơ hạt mỡ dùng để nấu ăn và dưỡng da. Việc nhặt hạt, chế biến thường do phụ nữ trong làng đảm nhận.
- Faidherbia albida. Một loài keo đặc biệt: rụng lá vào mùa mưa và ra lá vào mùa khô — ngược với hầu hết cây khác. Nông dân giữ loài cây này trên ruộng vì nó không che nắng cây trồng trong mùa mưa và lá rụng bồi thêm dinh dưỡng cho đất.
- Động vật. Linh dương, đà điểu, chim di cư từ châu Âu xuống trú đông ở các vùng ngập nước, và đàn gia súc của người chăn nuôi: bò sừng dài, cừu, dê, lạc đà.
Kê, cao lương và chăn nuôi theo mùa: người Sahel sống thế nào
Nông nghiệp ở Sahel phải gói gọn trong mùa mưa ngắn. Cây lương thực chủ lực là kê và cao lương — hai loại ngũ cốc chịu hạn, chín nhanh — cùng với đậu mắt đen và lạc. Kê được giã thành bột, nấu cháo đặc hoặc vo viên; cao lương nấu cơm hoặc ủ đồ uống. Ở các vùng ven sông, người ta trồng thêm lúa trong mùa nước.
Chăn nuôi di chuyển theo mùa là cách thích nghi lâu đời với Sahel. Trong mùa mưa, đàn gia súc lên phía bắc ăn cỏ mới mọc ở rìa sa mạc; khi mùa khô đến, chúng theo người chăn đi xuống phía nam hoặc về các vùng ngập ven sông, nơi còn cỏ và nước. Người Fulani (còn gọi là Peul) là một trong những cộng đồng chăn nuôi nổi tiếng nhất, có mặt ở nhiều nước từ Senegal tới Chad. Cách đi lại này không phải “lang thang”, mà là một hệ thống dùng đồng cỏ rất có tính toán, đi theo lịch trình truyền qua nhiều thế hệ.
Giữa người trồng trọt và người chăn nuôi có những thoả thuận lâu đời: đàn gia súc được thả xuống ruộng sau thu hoạch để ăn gốc rạ và bón phân cho đất, đổi lại người chăn được dùng nước giếng làng. Chợ phiên hằng tuần ở các thị trấn Sahel là nơi hai bên trao đổi kê, sữa, thịt, vải và tin tức.
Những đợt đại hạn và câu chuyện phủ xanh trở lại
Từ cuối thập niên 1960 đến giữa thập niên 1980, Sahel trải qua chuỗi năm khô kéo dài, lượng mưa giảm mạnh so với các thập niên trước. Đàn gia súc chết nhiều, mùa màng thất bát, và hình ảnh Sahel trong sách báo thế giới gắn với hạn hán suốt một thời gian dài. Hồ Chad, nằm ở rìa nam Sahel, co lại rõ rệt so với thập niên 1960; mức co và nguyên nhân — mưa giảm hay lấy nước tưới — đến nay vẫn được các nhà thuỷ văn bàn.
Từ thập niên 1990, ảnh vệ tinh cho thấy một điều bất ngờ: nhiều vùng ở Sahel xanh trở lại. Một phần nhờ lượng mưa hồi phục, một phần nhờ cách nông dân chăm đất. Ở Niger và Burkina Faso, nông dân áp dụng những kỹ thuật đơn giản: giữ và tỉa những gốc cây tự mọc lại trên ruộng thay vì phát sạch, đào hố nhỏ gom nước mưa và phân quanh gốc cây trồng, xếp đá thành gờ thấp chạy theo đường đồng mức để giữ nước và đất. Những cách làm này lan rộng nhờ nông dân học lẫn nhau.
Các nhà khoa học vẫn tranh luận phần xanh trở lại do mưa và phần do con người lớn tới đâu, và mức hồi phục khác nhau nhiều giữa các vùng. Nhưng bài học chung khá rõ: đất bán khô hạn không “chết” vĩnh viễn, và thay đổi trong cách quản lý đất ở quy mô làng có thể tạo khác biệt thấy được từ không gian.
Một năm ở Sahel theo nhịp mưa
Ở Sahel, lịch làm việc không tính theo tháng dương lịch mà theo mưa. Một năm điển hình ở một làng trồng kê có chăn nuôi, mô tả theo thứ tự các mùa (thời điểm cụ thể xê dịch theo vĩ độ và từng năm), trông như sau:
- Cuối mùa khô nóng. Những tuần trước mùa mưa là lúc nóng nhất trong năm. Người ta dọn ruộng, sửa nhà, chuẩn bị hạt giống; đàn gia súc ở xa phía nam hoặc quanh các vùng ngập còn nước.
- Những trận mưa đầu. Khi đất đã thấm vài trận mưa, cả làng gieo kê cùng lúc để tận dụng độ ẩm. Gieo sớm quá mà mưa ngắt quãng thì phải gieo lại — một rủi ro mà ai cũng cân nhắc.
- Giữa mùa mưa. Thời gian bận rộn nhất: làm cỏ, vun gốc, giữ ruộng khỏi chim. Đàn gia súc lên phía bắc ăn cỏ non, tránh xa ruộng đang có cây.
- Thu hoạch. Cuối mùa mưa, kê và cao lương chín. Lúa ở vùng ven sông gặt sau khi nước rút. Đây cũng là mùa cưới hỏi, hội làng, vì kho đã có thóc.
- Mùa khô mát. Gió Harmattan thổi, trời mù bụi, đêm se lạnh. Đàn gia súc quay về ăn gốc rạ trên ruộng đã gặt, nhiều người đi làm ăn ở thị trấn hoặc thành phố cho tới vụ sau.
Nhịp năm này giải thích vì sao chỉ một tháng mưa đến muộn hay kết thúc sớm cũng ảnh hưởng tới cả năm của một gia đình Sahel, và vì sao dự báo mùa mưa là thông tin được người nông dân ở đây theo dõi rất kỹ.
Vạn Lý Tường Xanh và những hiểu lầm về Sahel
Vạn Lý Tường Xanh không phải một hàng cây liên tục. Sáng kiến do các nước châu Phi khởi xướng từ năm 2007, ban đầu được hình dung như một dải cây chạy ngang lục địa. Sau đó cách tiếp cận chuyển sang phục hồi đất theo mảng: tái sinh cây trên ruộng, giữ nước, phục hồi đồng cỏ — phù hợp với kinh nghiệm thực tế hơn là trồng một hàng cây giữa vùng khô.
Hiểu lầm: Sahel là sa mạc. Sahel có đồng cỏ, cây bụi, rừng thưa, ruộng kê, vùng ngập ven sông. Nó khô hơn xavan nhưng không phải sa mạc; mùa mưa ở đây vẫn biến cả vùng thành màu xanh trong vài tháng.
Hiểu lầm: sa mạc “tiến” đều về phía nam. Hình ảnh cát lấn dần như một bức tường là quá giản lược. Thoái hoá đất ở Sahel diễn ra theo mảng, quanh làng, giếng nước và đường đi của đàn gia súc, và có thể đảo ngược khi mưa và cách dùng đất thay đổi.
Hiểu lầm: người chăn nuôi phá đồng cỏ. Nhiều nghiên cứu cho thấy chăn nuôi di chuyển, khi còn đủ không gian đi lại, là cách dùng đồng cỏ khô hợp lý vì không để một chỗ bị gặm quá lâu. Vấn đề thường xuất hiện khi đường di chuyển bị cắt đứt và đàn gia súc buộc phải dồn vào một chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Sahel khác Sahara thế nào?
Sahara là sa mạc, lượng mưa phần lớn dưới 100 mm/năm, ít cây cỏ. Sahel nằm ngay phía nam, có mùa mưa ngắn mỗi năm với lượng mưa khoảng 200–600 mm, đủ cho đồng cỏ, cây keo, bao báp và nông nghiệp kê, cao lương. Sahel là vùng chuyển tiếp giữa sa mạc và xavan.
Mùa mưa ở Sahel rơi vào tháng nào?
Thường từ khoảng tháng 6 đến tháng 9, nhiều mưa nhất vào tháng 8, nhưng thời điểm bắt đầu và kết thúc khác nhau theo vĩ độ: càng lên phía bắc mùa mưa càng ngắn. Người nông dân thường chờ vài trận mưa đủ thấm đất rồi mới gieo kê.
Vì sao gọi là Sahel?
Tên gọi bắt nguồn từ tiếng Ả Rập, mang nghĩa là “bờ” hay “ven”. Với các đoàn buôn đi xuyên sa mạc, vùng đất có cây cỏ ở phía nam Sahara giống như bờ biển sau khi vượt qua biển cát. Cách hiểu này giúp nhớ vị trí của Sahel rất dễ.
Hồ Chad có thật sự đang biến mất không?
Hồ Chad đã co lại rất nhiều so với thập niên 1960, nhưng nó là hồ nông nên diện tích thay đổi mạnh theo mưa. Một số nghiên cứu gần đây ghi nhận mặt nước và nước ngầm quanh hồ ổn định hơn hoặc hồi phục một phần ở vài giai đoạn. Cách đo và mốc so sánh ảnh hưởng nhiều đến kết luận.
Ngũ cốc chính của người Sahel là gì?
Kê và cao lương là hai loại chính, vì chịu hạn tốt và chín trong mùa mưa ngắn. Ở vùng ven sông và châu thổ nội địa sông Niger có thêm lúa, trong đó có giống lúa bản địa châu Phi được trồng từ rất lâu. Đậu mắt đen và lạc là nguồn đạm thực vật quan trọng.
Faidherbia albida có gì đặc biệt?
Đây là loài keo rụng lá trong mùa mưa và ra lá trong mùa khô, ngược với đa số cây. Nhờ vậy nó không tranh ánh sáng với cây kê, cao lương mọc bên dưới trong mùa mưa, còn lá rụng và rễ sâu giúp bồi dưỡng đất. Nông dân Sahel giữ cây này trên ruộng từ lâu.
