Lưu vực Congo ở Trung Phi có rừng mưa nhiệt đới lớn thứ hai thế giới, chỉ sau rừng Amazon. Rừng trải qua nhiều nước, chủ yếu là Cộng hoà Dân chủ Congo, Cộng hoà Congo, Cameroon, Gabon, Cộng hoà Trung Phi và Guinea Xích Đạo. Khí hậu ở đây nóng ẩm gần như quanh năm, mưa nhiều, nhiệt độ ít biến đổi giữa các tháng — điều kiện để một thảm rừng nhiều tầng, rất giàu loài tồn tại hàng triệu năm.
Chảy giữa khu rừng là sông Congo, con sông có lưu lượng nước lớn thứ hai thế giới sau Amazon và là con sông lớn duy nhất cắt qua đường xích đạo hai lần. Dưới tán rừng còn có một vùng than bùn nhiệt đới rộng lớn mà khoa học chỉ mới vẽ được bản đồ trong khoảng mười năm gần đây. Bài này đi qua khí hậu, dòng sông, các tầng rừng, những loài vật chỉ sống ở đây, cách con người sống cùng rừng, và vì sao rừng Congo quan trọng với khí hậu cả hành tinh.
Khí hậu xích đạo: vì sao rừng ướt quanh năm
Lưu vực Congo nằm vắt qua đường xích đạo, nơi mặt trời gần như ở trên đỉnh đầu suốt năm. Mặt đất và tán rừng nóng lên mỗi ngày, hơi nước bốc lên mạnh, không khí ẩm dâng cao, nguội đi và đổ mưa — thường là những trận mưa giông buổi chiều. Lượng mưa năm ở nhiều nơi trong rừng vào khoảng 1.500–2.000 mm, có nơi hơn. Nhiệt độ trung bình các tháng xoay quanh 25 °C, chênh lệch giữa tháng nóng nhất và tháng mát nhất chỉ vài độ.
Gần xích đạo, mưa thường có hai đỉnh trong năm, ứng với hai lần vành đai mưa nhiệt đới đi qua khi nó dịch lên phía bắc rồi xuống phía nam. Càng xa xích đạo, hai đỉnh này nhập lại thành một mùa mưa và một mùa khô rõ hơn, rừng dần thưa ra, nhường chỗ cho xavan. Vì vậy rừng Congo không có ranh giới sắc nét mà chuyển dần sang những dải rừng – cỏ xen kẽ ở rìa bắc và rìa nam.
Một phần đáng kể lượng mưa ở đây do chính khu rừng tạo ra: cây hút nước từ đất và thoát hơi qua lá, đưa hơi ẩm trở lại khí quyển để rồi rơi xuống thành mưa ở chỗ khác trong lưu vực. Các nghiên cứu khí hậu coi vòng tuần hoàn nước tại chỗ này là một lý do khiến việc mất rừng diện rộng có thể làm thay đổi lượng mưa của cả vùng.
Sông Congo: dòng sông cắt xích đạo hai lần
Dài và rất nhiều nước. Sông Congo dài khoảng 4.700 km, là sông dài thứ hai châu Phi sau sông Nile. Nhưng về lượng nước đổ ra biển, nó vượt xa sông Nile và chỉ đứng sau Amazon, vì nhận nước từ một lưu vực rộng khoảng 3,7–4 triệu km² gần như mưa quanh năm.
Chảy theo hình vòng cung lớn. Từ vùng cao nguyên phía đông nam, sông chảy lên phía bắc, cắt xích đạo, vòng sang tây rồi xuôi về tây nam và cắt xích đạo lần thứ hai trước khi ra Đại Tây Dương. Nhờ có nhánh ở cả hai bán cầu, mùa nước cao của nhánh này bù cho mùa nước thấp của nhánh kia, nên lưu lượng sông Congo khá đều quanh năm.
Sâu bất thường. Ở đoạn hạ lưu nhiều ghềnh thác, các phép đo cho thấy lòng sông có chỗ sâu hơn 200 m — được xem là sông sâu nhất được biết đến. Dòng chảy xiết và sâu ở đây chia cắt các quần thể cá, tạo ra nhiều loài chỉ sống trong một đoạn sông ngắn, trong đó có loài cá rô mù màu trắng nhợt.
Hai thủ đô nhìn nhau qua sông. Ở vùng hồ Malebo, nơi sông phình rộng, Kinshasa (thủ đô Cộng hoà Dân chủ Congo) và Brazzaville (thủ đô Cộng hoà Congo) nằm đối diện nhau ở hai bờ. Ngay dưới đó là chuỗi ghềnh thác chặn đường tàu ra biển, khiến đoạn sông đi lại được bằng tàu thuyền nằm sâu trong nội địa.
Không có châu thổ lớn. Khác sông Nile hay sông Mê Kông, sông Congo không bồi một châu thổ lớn ở cửa sông. Dòng chảy mạnh đưa phù sa thẳng ra biển và đổ xuống một hẻm vực ngầm sâu dưới đáy Đại Tây Dương, kéo dài hàng trăm km ra khơi.
Các tầng của một khu rừng mưa
Đi vào rừng Congo, bạn sẽ thấy rừng không phải một khối xanh đồng nhất mà là nhiều tầng chồng lên nhau, mỗi tầng một điều kiện sống:
- Tầng vượt tán. Những cây cao nhất vươn lên khỏi tán chung, có thể cao 50–60 m. Chúng chịu nắng gắt và gió, là chỗ làm tổ của đại bàng và nơi khỉ leo lên phơi nắng buổi sáng.
- Tầng tán chính. Một lớp lá liền nhau cách mặt đất vài chục mét, nơi diễn ra phần lớn quá trình quang hợp và nơi đa số chim, khỉ, côn trùng sinh sống. Tầng này chặn phần lớn ánh sáng.
- Tầng dưới tán. Cây nhỏ, cây non chờ ánh sáng, dây leo bám thân cây lớn. Ánh sáng ở đây chỉ còn lốm đốm, lá cây thường to và mỏng để hứng được nhiều nhất.
- Tầng mặt đất. Tối, ẩm, lá rụng phân huỷ rất nhanh nhờ nấm, mối và vi sinh vật. Vì chất dinh dưỡng được cây hút lại gần như ngay lập tức, đất rừng mưa thường nghèo dinh dưỡng — một nghịch lý khiến rừng bị chặt rồi rất khó tái sinh như cũ.
- Rừng ngập và trảng trống. Dọc sông có rừng ngập theo mùa; giữa rừng có những trảng cỏ lầy, nơi voi rừng, trâu rừng, khỉ đột kéo tới uống nước và liếm khoáng. Các nhà nghiên cứu quan sát động vật rừng chủ yếu ở những trảng này.
Vùng than bùn khổng lồ dưới tán rừng
Ở trung tâm lưu vực, trải qua hai nước Congo, có một vùng đầm lầy rộng lớn quen gọi là Cuvette Centrale. Năm 2017, một nhóm nhà khoa học công bố bản đồ cho thấy dưới đầm lầy là vùng than bùn nhiệt đới lớn nhất thế giới được biết đến, rộng khoảng 145.000 km² — cỡ gần một nửa diện tích Việt Nam. Trước đó, vùng này gần như vắng bóng trên các bản đồ carbon toàn cầu.
Than bùn hình thành khi xác thực vật tích tụ trong môi trường ngập nước thiếu oxy, phân huỷ rất chậm và dồn lại thành lớp dày qua hàng nghìn năm. Vì vậy than bùn là một kho carbon cực lớn: các ước tính cho thấy lượng carbon trong than bùn Congo tương đương cỡ vài năm phát thải của toàn thế giới từ nhiên liệu hoá thạch. Nếu bị tháo nước, làm khô, than bùn sẽ phân huỷ hoặc cháy, trả lượng carbon đó lại khí quyển.
Than bùn Congo còn là một ví dụ cho thấy khoa học về các châu lục chưa hề “xong”. Một vùng rộng cỡ một quốc gia vẫn có thể chưa được đo đạc chi tiết cho tới gần đây, vì đường vào khó, đầm lầy rộng và việc khảo sát cần đi bộ, đi thuyền hàng tuần để lấy mẫu từng điểm.
Những loài vật chỉ sống ở rừng Congo
Khỉ bonobo. Họ hàng gần của tinh tinh, chỉ sống ở bờ nam sông Congo trong Cộng hoà Dân chủ Congo. Các nhà nghiên cứu cho rằng sông Congo là rào cản tách bonobo khỏi tinh tinh ở bờ bắc qua hàng trăm nghìn năm, khiến hai loài phát triển những cách sống bầy đàn rất khác nhau.
Okapi. Trông như lai giữa ngựa và ngựa vằn vì có sọc ở chân, nhưng okapi là họ hàng gần nhất còn sống của hươu cao cổ. Loài này chỉ sống tự nhiên ở rừng Cộng hoà Dân chủ Congo, rất nhút nhát, và được giới khoa học châu Âu mô tả khá muộn, vào đầu thế kỷ 20.
Voi rừng. Nhỏ hơn voi xavan, tai tròn hơn, ngà thẳng và hướng xuống. Hiện nay voi rừng châu Phi thường được xếp là một loài riêng. Chúng ăn nhiều quả và phát tán hạt đi xa, nên được gọi là “người làm vườn” của rừng.
Khỉ đột. Khỉ đột vùng đất thấp phía tây sống ở rìa tây của khối rừng (Cameroon, Gabon, Cộng hoà Congo…), còn khỉ đột phía đông sống ở miền đông Cộng hoà Dân chủ Congo. Chúng sống theo nhóm gia đình, ăn chủ yếu lá, thân non và quả.
Thế giới cá và côn trùng. Lưu vực Congo có hàng trăm loài cá, nhiều loài không nơi nào khác có, cùng vô số côn trùng, bướm, ếch nhái. Mỗi đợt khảo sát vẫn ghi nhận thêm loài mới cho khoa học.
Con người sống cùng rừng
Rừng Congo có người sống từ rất lâu. Các cộng đồng săn bắt – hái lượm như người Baka, người Aka, người Mbuti hiểu rừng rất sâu: họ biết loài cây nào cho thuốc, mùa nào có mật ong, cách tìm đường mà không cần dấu mốc mà người ngoài nhận ra được. Những cộng đồng này từng bị gọi bằng một cái tên chung mang tính miệt thị; cách gọi tôn trọng là dùng tên riêng của từng dân tộc. Nhiều nhóm hiện sống kết hợp: vừa đi rừng, vừa làm nông hoặc làm thuê cho các làng nông nghiệp lân cận.
Ở các làng ven rừng và ven sông, cây lương thực chủ lực là sắn — cây có nguồn gốc châu Mỹ nhưng đã thành món ăn hằng ngày của Trung Phi từ nhiều thế kỷ. Củ sắn được ngâm, ủ, giã thành bột, nặn bánh hoặc gói lá hấp; lá sắn non giã nhuyễn nấu với cá hun khói, dầu cọ, đậu phộng thành món rau đặc sệt. Chuối nấu, khoai môn, cá sông và thịt rừng hoàn thiện bữa ăn. Người Việt quen với sắn sẽ thấy cách chế biến ở đây kỳ công hơn nhiều, một phần vì phải khử độc tố trong các giống sắn đắng.
Sông Congo và các phụ lưu là “đường cái” của cả vùng. Thuyền độc mộc, thuyền máy, sà lan chở người và hàng hoá đi hàng tuần giữa các thành phố ven sông; chợ nổi họp ngay trên boong khi sà lan cập bến các làng. Nhịp sống theo sông này khiến người miền Tây Nam Bộ dễ đồng cảm, dù quy mô và cảnh quan khác xa.
Vì sao rừng Congo quan trọng với cả hành tinh
Rừng mưa Congo hấp thụ và lưu giữ một lượng carbon rất lớn trong thân cây, rễ và đất, cộng thêm kho than bùn bên dưới. Nhiều nghiên cứu ghi nhận rừng nguyên sinh ở đây vẫn đang hút carbon nhiều hơn thải ra, dù khả năng này có thể suy giảm khi khí hậu nóng và khô hơn. Rừng còn điều hoà lượng mưa cho cả Trung Phi và một phần vành đai Sahel, nơi hàng chục triệu người sống dựa vào nông nghiệp nước trời.
So với Amazon và rừng Đông Nam Á, rừng Congo từng bị khai phá ở mức thấp hơn trong nhiều thập niên, một phần vì đường sá khó và dân cư thưa. Tuy vậy, việc mở rộng nông nghiệp nương rẫy, khai thác gỗ và đường mới đang làm thay đổi bìa rừng. Các nước trong lưu vực đã lập nhiều vườn quốc gia và khu bảo tồn, trong đó có những khu trải qua biên giới hai, ba nước để giữ trọn hành lang di chuyển của động vật.
Với người đọc ở Việt Nam, rừng Congo là một tấm gương để hiểu rừng nhiệt đới nói chung: đất nghèo dù rừng xanh tốt, mưa phụ thuộc chính vào cây, và một khi mất rừng nguyên sinh thì những gì mọc lại sau nhiều chục năm vẫn khác xa ban đầu — điều các nhà lâm học Việt Nam cũng ghi nhận ở rừng Tây Nguyên và Trường Sơn.
Câu hỏi thường gặp
Rừng Congo và rừng Amazon khác nhau thế nào?
Amazon rộng hơn nhiều và nằm ở Nam Mỹ, rừng Congo nhỏ hơn nhưng vẫn là rừng mưa lớn thứ hai. Rừng Congo nhìn chung khô hơn Amazon một chút, có nhiều thú lớn như voi rừng, khỉ đột, bonobo. Hai khu rừng có thành phần loài khác hẳn nhau vì đã tách biệt từ khi châu Phi và Nam Mỹ trôi xa.
Sông Congo có cá sấu và hà mã không?
Có. Trong lưu vực Congo có cá sấu sông Nile, cá sấu mõm dài và cá sấu lùn sống trong rừng ngập, cùng hà mã ở những đoạn sông và hồ phù hợp. Tuy vậy, mật độ hà mã ở rừng rậm thấp hơn nhiều so với các sông hồ xavan Đông Phi.
Vì sao đất rừng mưa lại nghèo dinh dưỡng?
Vì mưa nhiều rửa trôi khoáng chất, còn lá rụng phân huỷ rất nhanh và chất dinh dưỡng được cây hút lại ngay. Phần lớn dinh dưỡng của rừng nằm trong sinh khối cây cối chứ không nằm trong đất. Khi chặt và đốt rừng, đất chỉ màu mỡ vài vụ rồi kiệt nhanh.
Okapi có phải ngựa vằn rừng không?
Không. Dù có sọc ở chân giống ngựa vằn, okapi thuộc họ hươu cao cổ và là họ hàng gần nhất còn sống của hươu cao cổ. Okapi có lưỡi dài, cổ ngắn hơn nhiều, sống đơn độc trong rừng rậm và chỉ có ở Cộng hoà Dân chủ Congo.
Bonobo khác tinh tinh ở điểm nào?
Bonobo nhỏ hơn, mảnh hơn và chỉ sống ở bờ nam sông Congo. Trong nhóm bonobo, con cái thường giữ vai trò trung tâm và các xung đột được giải toả bằng hành vi gắn kết, trong khi nhóm tinh tinh do con đực chi phối rõ hơn. Cả hai đều là họ hàng gần nhất còn sống của con người.
Lưu vực Congo có bao nhiêu nước?
Lưu vực sông Congo trải qua một phần lãnh thổ của khoảng chín nước, phần lớn thuộc Cộng hoà Dân chủ Congo. Riêng khối rừng mưa nằm chủ yếu ở sáu nước Trung Phi: hai nước Congo, Cameroon, Gabon, Cộng hoà Trung Phi và Guinea Xích Đạo. Con số thay đổi đôi chút theo cách vạch ranh giới.
