New Guinea là đảo lớn thứ hai thế giới, sau Greenland, rộng khoảng 785 nghìn km², nằm ngay phía bắc Australia, cách nhau eo biển Torres. Đảo chia làm hai phần: nửa phía đông là nước Papua New Guinea, nửa phía tây thuộc Indonesia. Về địa chất và sinh vật, New Guinea gắn với Australia nên thường được tính vào châu Đại Dương.
Hòn đảo này nổi bật ở ba điểm: dãy núi trung tâm cao trên bốn nghìn mét, có băng sát xích đạo; rừng mưa nhiệt đới thuộc loại rộng và đa dạng nhất thế giới; và sự đa dạng ngôn ngữ hiếm có, riêng Papua New Guinea có hơn tám trăm ngôn ngữ. Vùng cao nguyên còn là một trong những nơi trên thế giới con người tự phát triển nông nghiệp từ rất sớm.
Bài viết đi qua địa hình, khí hậu, sinh vật, ngôn ngữ và đời sống của hòn đảo, ở góc địa lý và văn hoá.
Một hòn đảo nối với Australia
Trong các thời kỳ băng hà, khi mực nước biển thấp hơn hiện nay hàng chục tới hơn một trăm mét, eo biển Torres nông giữa New Guinea và Australia lộ ra thành đất liền. Hai vùng đất cùng Tasmania khi đó là một khối thống nhất mà các nhà khoa học gọi là Sahul. Con người tới Sahul từ Đông Nam Á bằng thuyền, ít nhất khoảng năm mươi nghìn năm trước, vì kể cả lúc nước thấp nhất vẫn còn những eo biển phải vượt.
Vì từng nối liền, New Guinea và Australia có chung nhiều nhóm sinh vật: thú có túi, thú lông nhím echidna, chim đà điểu đầu mào cassowary. Nhưng khí hậu hai nơi khác hẳn: Australia khô, còn New Guinea nằm sát xích đạo, mưa nhiều quanh năm, nên nhiều nhóm sinh vật ở đây tiến hoá thành loài sống trong rừng mưa và trên cây.
Về địa chất, New Guinea là nơi rìa phía bắc của khối lục địa Australia đang xô vào các vòng cung đảo của Thái Bình Dương. Chuyển động này đã đẩy lên dãy núi trung tâm và tạo ra nhiều núi lửa, động đất ở phía bắc và các đảo lân cận. Năm 1994, núi lửa ở miệng hố Rabaul trên đảo New Britain phun, buộc thị trấn cảng Rabaul phải di dời phần lớn.
Địa hình từ bờ biển lên đỉnh núi
New Guinea có thể hình dung như một sống lưng núi chạy dọc thân đảo, hai bên là đồng bằng, đầm lầy và sông lớn:
| Vùng | Đặc điểm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Dãy núi trung tâm | Chạy gần suốt chiều dài đảo, nhiều đỉnh trên 4.000 m | Puncak Jaya khoảng 4.880 m ở phần phía tây; núi Wilhelm khoảng 4.510 m, cao nhất Papua New Guinea |
| Thung lũng cao nguyên | Ở độ cao khoảng 1.500 – 2.500 m, khí hậu mát, đông dân | Thung lũng Wahgi, vùng quanh Mount Hagen, Goroka |
| Đồng bằng và đầm lầy | Đất thấp, nóng ẩm, nhiều đầm cây sago, rừng ngập | Vùng hạ lưu sông Fly và sông Sepik |
| Sông lớn | Lưu lượng rất lớn do mưa nhiều, mang nhiều phù sa | Sông Sepik và sông Fly, mỗi sông dài hơn một nghìn kilômét |
| Ven biển và đảo nhỏ | Rạn san hô, rừng ngập mặn, đảo núi lửa | Quần đảo Bismarck, Bougainville, các đảo ở vịnh Milne |
Trên đỉnh Puncak Jaya có những sông băng nhiệt đới hiếm hoi, cùng loại với băng trên núi Kilimanjaro ở châu Phi và trên dãy Andes. Các khảo sát cho thấy băng ở đây thu hẹp rất nhanh trong vài thập niên gần đây, và nhiều nhà khoa học cho rằng nó có thể biến mất trong tương lai gần.
Khí hậu: mưa quanh năm, núi mát và vùng bóng mưa
Nằm ngay dưới xích đạo, phần lớn New Guinea nóng ẩm quanh năm, nhiệt độ vùng thấp thay đổi rất ít giữa các tháng. Điều làm nên sự khác biệt giữa các vùng là độ cao và hướng gió, chứ không phải mùa nóng – lạnh như ở miền Bắc Việt Nam.
Lượng mưa ở nhiều vùng đất thấp và sườn núi đón gió rất lớn, có nơi vài mét mỗi năm, nuôi những con sông đầy nước quanh năm và rừng rậm liền mảnh. Gió mùa thổi theo hai hướng chính trong năm: gió tây bắc ẩm vào khoảng tháng 12 tới tháng 3 và gió đông nam vào khoảng tháng 5 tới tháng 10. Sườn núi nào đón hướng gió nào sẽ có mùa mưa vào thời gian ấy.
Lên cao nguyên, không khí mát hẳn: ở độ cao khoảng hai nghìn mét, ban ngày dễ chịu như mùa xuân, ban đêm có thể lạnh, sương mù dày buổi sáng. Trên ba nghìn mét có đồng cỏ núi cao, và trên những ngọn núi cao nhất có thể có sương giá. Ngược lại, vùng quanh Port Moresby nằm khuất sau dãy núi so với gió ẩm, mùa khô kéo dài, cảnh quan là đồng cỏ xavan và rừng thưa, gợi nhớ phía bắc Australia hơn là rừng mưa. Hiện tượng El Niño có những năm gây hạn và sương giá bất thường trên cao nguyên, làm hỏng vườn khoai lang, ảnh hưởng lớn tới đời sống.
Rừng mưa và những loài chim kỳ lạ
New Guinea có một trong những khu rừng mưa nhiệt đới liền mảnh lớn nhất thế giới, thường được xếp sau Amazon và lưu vực Congo. Một kiểm kê thực vật công bố năm 2020 ghi nhận hơn mười ba nghìn loài thực vật có mạch trên đảo, nhiều nhất trong các hòn đảo trên thế giới, và phần lớn là loài đặc hữu.
Nổi tiếng nhất là chim thiên đường. Phần lớn trong khoảng bốn mươi loài chim thiên đường chỉ sống ở New Guinea và các đảo lân cận. Con trống có bộ lông sặc sỡ, lông đuôi dài hoặc xoè thành hình lạ, cùng những điệu nhảy công phu để thu hút con mái, được coi là ví dụ kinh điển của chọn lọc giới tính. Lông chim thiên đường từ lâu là vật trang trí quan trọng trong lễ phục truyền thống của nhiều cộng đồng.
Rừng New Guinea còn có kangaroo cây, những loài kangaroo quay lại sống trên cây, chân trước khoẻ để leo; cassowary, loài chim lớn không bay có mào sừng; chim vườn trang trí tổ bằng hoa, quả, vật màu. Vùng biển quanh đảo thuộc "Tam giác San hô", vùng có số loài san hô và cá rạn phong phú bậc nhất thế giới.
Cao nguyên: một trong những nơi khai sinh nông nghiệp
Trong thời gian dài, người ngoài tưởng vùng cao nguyên trung tâm New Guinea là núi rừng không người. Đến những năm 1930, các đoàn thám hiểm đi vào thung lũng Wahgi và các thung lũng lân cận, bất ngờ thấy những vùng đông dân với ruộng vườn ngăn nắp, mương thoát nước, hàng rào thẳng tắp. Cư dân cao nguyên đã sống và canh tác ở đây từ hàng nghìn năm.
Bằng chứng khảo cổ ở đầm Kuk, gần Mount Hagen, cho thấy người dân đã đào mương thoát nước và trồng cây trên đất đầm lầy từ khoảng bảy nghìn năm trước hoặc sớm hơn, với dấu vết sử dụng thực vật còn xa hơn nữa. Khu Kuk được UNESCO công nhận là di sản thế giới như một nơi minh chứng cho việc nông nghiệp phát triển độc lập. Cùng với vùng Lưỡng Hà, Trung Hoa, Trung Mỹ, Andes, New Guinea được nhiều nhà nghiên cứu xếp vào nhóm những trung tâm nông nghiệp khởi phát riêng rẽ.
Vùng New Guinea được cho là nơi thuần hoá hoặc góp phần thuần hoá khoai môn, một số giống chuối và mía. Khoai lang, cây gốc Nam Mỹ, tới cao nguyên muộn hơn nhiều, trong vài thế kỷ gần đây, rồi trở thành lương thực chính nhờ chịu lạnh tốt ở độ cao. Ngày nay, những luống khoai lang đắp ụ tròn trên sườn đồi là cảnh quen thuộc của cao nguyên.
Hơn tám trăm ngôn ngữ: vì sao lại nhiều đến vậy
Con số. Papua New Guinea có hơn tám trăm ngôn ngữ đang được sử dụng, thường được nhắc là quốc gia đa dạng ngôn ngữ nhất thế giới. Tính cả nửa phía tây đảo, New Guinea có khoảng một nghìn ngôn ngữ, một phần bảy hay phần tám số ngôn ngữ của nhân loại, trên một hòn đảo.
Thời gian. Con người sống ở đây từ hàng chục nghìn năm, đủ lâu để ngôn ngữ phân hoá thành rất nhiều nhánh. Nhiều nhóm ngôn ngữ ở đây, gọi chung là ngôn ngữ Papua, không cùng ngữ hệ với nhau, khác với ngôn ngữ Nam Đảo ở ven biển.
Địa hình. Núi cao, hẻm vực sâu, rừng rậm, sông lớn chia đảo thành những thung lũng gần như tách biệt. Mỗi thung lũng có thể nuôi một cộng đồng tự túc mà không cần giao tiếp hằng ngày với cộng đồng bên kia núi.
Cộng đồng nhỏ và bản sắc. Phần lớn ngôn ngữ chỉ có vài nghìn người nói, nhiều ngôn ngữ ít hơn một nghìn. Với nhiều cộng đồng, ngôn ngữ riêng là dấu hiệu bản sắc, giúp phân biệt "người mình" với láng giềng.
Ngôn ngữ chung. Để giao tiếp giữa các nhóm, Papua New Guinea dùng Tok Pisin, một ngôn ngữ creole hình thành từ tiếp xúc với tiếng Anh, được dùng rộng rãi trong đời sống, báo chí, quốc hội; Hiri Motu ở vùng quanh Port Moresby; và tiếng Anh trong giáo dục, hành chính.
Đời sống và nghệ thuật hôm nay
Phần lớn người dân Papua New Guinea sống ở nông thôn, trồng trọt trên đất cộng đồng, kết hợp làm vườn, nuôi lợn, đánh cá. Phần lớn đất đai thuộc quyền sở hữu theo tập quán của các dòng họ, cộng đồng, chứ không phải của cá nhân, nên việc dùng đất cho đường sá, mỏ hay đồn điền thường cần thoả thuận với cả cộng đồng. Đường bộ nối các vùng còn hạn chế; nhiều nơi trên cao nguyên và vùng sông nước chỉ đi được bằng máy bay nhỏ, thuyền hoặc đi bộ. Dân số được ước tính hơn mười triệu người, dù các ước tính hiện còn chênh nhau khá xa vì việc điều tra dân số ở vùng núi rừng hẻo lánh rất khó. Thủ đô Port Moresby nằm ở bờ nam, trong vùng bóng mưa nên khô hơn hẳn phần lớn đất nước.
Nghệ thuật Papua New Guinea rất phong phú. Vùng sông Sepik nổi tiếng với chạm khắc gỗ, mặt nạ, nhà cộng đồng mái cao; vùng cao nguyên nổi tiếng với nghệ thuật trang điểm thân thể, mũ lông chim, túi lưới bilum đan bằng sợi, nay thành biểu tượng văn hoá dùng khắp nước. Các lễ hội sing-sing ở Goroka, Mount Hagen tập hợp nhiều nhóm tới trình diễn trang phục, múa, trống.
Đất nước này giàu khoáng sản, khí đốt và rừng, nên những câu hỏi về khai thác tài nguyên, quyền đất đai cộng đồng và bảo vệ rừng luôn được bàn nhiều. Với người đọc Việt Nam, Papua New Guinea là một ví dụ sống động để hiểu châu Đại Dương không chỉ có Australia, New Zealand và những bãi biển: có cả núi tuyết, rừng sâu, và một kho tàng ngôn ngữ của nhân loại.
Câu hỏi thường gặp
Papua New Guinea và New Guinea khác nhau thế nào?
New Guinea là tên hòn đảo. Papua New Guinea là tên quốc gia, gồm nửa phía đông đảo New Guinea cùng nhiều đảo khác như New Britain, New Ireland, Bougainville. Nửa phía tây đảo New Guinea thuộc Indonesia. Vì vậy khi đọc tài liệu cần phân biệt đang nói về đảo hay về nước.
Đảo lớn nhất thế giới là đảo nào, New Guinea đứng thứ mấy?
Theo quy ước, Australia là lục địa nên không tính là đảo. Khi đó Greenland là đảo lớn nhất, New Guinea đứng thứ hai, rồi tới Borneo và Madagascar. Thứ tự này dựa trên diện tích đất liền của từng đảo, các nguồn khác nhau có số liệu chênh nhau chút ít.
Ở xích đạo mà vẫn có băng tuyết sao?
Có, vì nhiệt độ giảm theo độ cao, trung bình khoảng 6 độ C cho mỗi nghìn mét. Trên bốn nghìn mét, dù nằm sát xích đạo, nhiệt độ quanh đỉnh vẫn thường dưới hoặc gần điểm đóng băng. Ngoài New Guinea, núi Kilimanjaro ở châu Phi và các đỉnh Andes cũng có băng ở vùng nhiệt đới.
Tok Pisin là ngôn ngữ gì?
Tok Pisin là một ngôn ngữ creole, phần lớn từ vựng gốc tiếng Anh nhưng ngữ pháp và cách diễn đạt mang dấu ấn của các ngôn ngữ trong vùng. Nó bắt đầu như tiếng giao tiếp giữa người lao động từ nhiều nơi, rồi trở thành tiếng mẹ đẻ của nhiều người, được dùng rộng rãi khắp Papua New Guinea.
Vì sao chim thiên đường có bộ lông sặc sỡ như vậy?
Ở nhiều loài chim thiên đường, con mái chọn bạn đời dựa trên bộ lông và điệu nhảy của con trống. Qua nhiều thế hệ, những con trống có lông bắt mắt, điệu nhảy công phu để lại nhiều con hơn. Rừng New Guinea ít thú săn mồi lớn cũng giúp những đặc điểm phô trương này tồn tại.
Khí hậu Papua New Guinea có mấy mùa?
Phần lớn đất nước nóng ẩm quanh năm, có mùa mưa nhiều hơn khoảng từ tháng 12 tới tháng 3 và mùa khô tương đối khoảng tháng 5 tới tháng 10, tuỳ vùng. Vùng cao nguyên mát mẻ, ban đêm có thể lạnh; một số nơi ven biển như Port Moresby khô hơn rõ rệt.
