Theo cách chia bảy châu lục thường dùng trong sách giáo khoa Việt Nam và phần lớn tài liệu tiếng Anh, Bắc Mỹ gồm khoảng 23 quốc gia: ba nước lớn trên đất liền phía bắc là Canada, Hoa Kỳ và Mexico; bảy nước Trung Mỹ trên dải đất hẹp phía nam; và khoảng mười ba quốc đảo ở vùng biển Caribe. Ngoài ra còn một số vùng lãnh thổ phụ thuộc, trong đó lớn nhất là Greenland. Toàn châu rộng khoảng 24–25 triệu km², đứng thứ ba sau châu Á và châu Phi.
Ranh giới phía nam của Bắc Mỹ thường được vạch ở biên giới Panama – Colombia, nơi rừng rậm vùng Darién nối sang lục địa Nam Mỹ. Tuy vậy, có nơi gộp cả châu Mỹ thành một châu lục duy nhất, có nơi tách Trung Mỹ và Caribe thành một vùng riêng. Không cách nào "đúng" tuyệt đối: mỗi cách chia phục vụ một mục đích, và con số 23 nước cũng thay đổi tuỳ cách đếm vùng lãnh thổ.
Bài này đi từ khung lớn của châu lục, qua ba vùng con, tới những lý do khiến cùng một mảnh đất được xếp vào chỗ khác nhau trong các bộ sách, kèm bảng so sánh để bạn tự đặt Bắc Mỹ lên tấm bản đồ trong đầu cho đúng.
Khung lớn của Bắc Mỹ: một tam giác lục địa mở về phía bắc
Nhìn trên quả địa cầu, Bắc Mỹ giống một tam giác lớn có đáy rộng ở phía bắc và mũi nhọn chúc xuống phía đông nam. Phía bắc giáp Bắc Băng Dương, phía tây là Thái Bình Dương, phía đông là Đại Tây Dương, phía nam thu hẹp dần thành eo đất Trung Mỹ rồi chạm vào Nam Mỹ. Vùng biển Caribe và vịnh Mexico khoét sâu vào sườn đông nam, tạo nên một "biển nội" ấm áp rải rác hàng nghìn hòn đảo.
Châu lục trải dài trên rất nhiều vĩ độ, từ những đảo băng giá vượt quá vĩ tuyến 80 độ bắc đến vùng nhiệt đới quanh vĩ tuyến 7–8 độ bắc ở Panama. Vì vậy Bắc Mỹ có gần đủ mọi kiểu khí hậu trên Trái Đất: lãnh nguyên đóng băng gần quanh năm, rừng lá kim mênh mông, đồng cỏ ôn đới, sa mạc khô nóng, rừng mưa nhiệt đới và các đảo san hô. Đây là điểm chung với châu Á: một châu lục kéo dài theo hướng bắc – nam thì đa dạng hơn nhiều so với một châu lục nằm gọn trong một đới khí hậu.
Về địa hình, có thể hình dung ba dải lớn chạy gần song song theo hướng bắc – nam. Phía tây là hệ núi trẻ, cao và hiểm trở, trong đó có dãy Rocky. Ở giữa là vùng đồng bằng và bình nguyên rộng, nơi sông Mississippi gom nước. Phía đông là những dãy núi già đã mòn thấp như Appalachia, cùng khối đá cổ Khiên Canada bao quanh vịnh Hudson. Cách hình dung "núi trẻ phía tây, đồng bằng giữa, núi già phía đông" giúp nhớ nhanh hầu hết địa hình châu lục.
Điểm cao nhất châu lục là núi Denali ở Alaska, cao khoảng 6.190 m. Điểm thấp nhất nằm ở Thung lũng Chết (Death Valley) thuộc miền tây nam Hoa Kỳ, thấp hơn mực nước biển khoảng 86 m. Hai điểm này chỉ cách nhau vài nghìn km, cho thấy biên độ địa hình của Bắc Mỹ lớn đến mức nào.
Ba vùng con: Bắc Mỹ lục địa, Trung Mỹ và Caribe
Khi người ta nói "Bắc Mỹ" theo nghĩa rộng, họ thường gộp ba vùng con có đặc điểm rất khác nhau. Bảng dưới đây tóm tắt để dễ so sánh.
| Vùng con | Gồm những nước nào | Đặc điểm tự nhiên nổi bật |
|---|---|---|
| Bắc Mỹ lục địa (phần phía bắc) | Canada, Hoa Kỳ, Mexico (cùng Greenland là vùng lãnh thổ) | Rộng nhất; núi Rocky, Đại Bình nguyên, Ngũ Đại Hồ, sông Mississippi, lãnh nguyên phương bắc |
| Trung Mỹ | Guatemala, Belize, Honduras, El Salvador, Nicaragua, Costa Rica, Panama | Eo đất hẹp, chuỗi núi lửa, rừng mưa và rừng mây, hai bờ đại dương rất gần nhau |
| Caribe | Khoảng 13 quốc đảo, như Cuba, Jamaica, Haiti, Cộng hoà Dominica, Bahamas, Barbados, Trinidad và Tobago… | Hàng nghìn đảo, khí hậu nhiệt đới, rạn san hô, mùa bão từ khoảng tháng 6 đến tháng 11 |
Có một chi tiết hay gây nhầm: Mexico nằm trọn trong Bắc Mỹ lục địa chứ không thuộc Trung Mỹ, dù về văn hoá và ngôn ngữ Mexico gần các nước Trung Mỹ hơn là Canada. Nhiều tài liệu dùng thêm khái niệm Trung Bộ châu Mỹ (Middle America) để gom Mexico, Trung Mỹ và Caribe lại thành một vùng văn hoá chung.
Con số "23 nước" là con số quốc gia có chủ quyền phổ biến nhất (3 + 7 + 13). Nếu đếm cả các vùng lãnh thổ phụ thuộc như Greenland, Puerto Rico, các đảo thuộc Anh, Pháp, Hà Lan ở Caribe, danh sách dài hơn nhiều. Vì vậy khi gặp con số khác, nên hỏi lại: người ta đang đếm nước có chủ quyền hay đếm mọi vùng lãnh thổ?
Ranh giới phía nam: vì sao vạch ở Panama – Colombia
Ranh giới giữa Bắc Mỹ và Nam Mỹ là một trong những ranh giới châu lục "dễ" nhất, vì hai khối đất chỉ nối với nhau bằng một dải đất hẹp. Cách vạch phổ biến hiện nay đặt ranh giới ở biên giới Panama – Colombia, nên toàn bộ Panama thuộc Bắc Mỹ. Cách này khớp với ranh giới quốc gia, dễ dùng trong thống kê và sách giáo khoa.
Một số tài liệu cũ hơn từng lấy kênh đào Panama làm mốc, chia Panama làm hai phần. Cách đó có lý do trực quan, vì con kênh cắt ngang eo đất, nhưng bất tiện vì tách đôi một quốc gia. Về địa chất, dải đất Trung Mỹ phía nam lại nằm trên những mảng kiến tạo nhỏ riêng, không hoàn toàn thuộc mảng Bắc Mỹ, nên nếu chỉ dựa vào địa chất thì ranh giới còn mơ hồ hơn nữa.
Eo đất Panama là một nhân vật quan trọng trong lịch sử tự nhiên. Nhiều nghiên cứu cho rằng dải đất này khép kín hoàn toàn vào khoảng ba triệu năm trước, dù mốc thời gian chính xác vẫn còn được giới khoa học bàn luận. Khi cầu đất hình thành, động vật hai châu đi lại được với nhau: thú có túi opossum, tatu đi lên phía bắc, còn họ mèo, họ chó, họ hươu đi xuống phía nam. Hiện tượng này thường được gọi là Cuộc giao lưu lớn của sinh vật châu Mỹ.
Ở phía bắc, ranh giới của Bắc Mỹ là biển. Eo biển Bering tách Alaska khỏi bán đảo Chukotka của châu Á, chỗ hẹp nhất chỉ khoảng 80 km. Ở phía đông bắc, Greenland là trường hợp đặc biệt: về địa lý thuộc Bắc Mỹ, về hành chính gắn với Vương quốc Đan Mạch. Chuyện này được bàn kỹ ở một bài riêng trên trang.
Châu Mỹ là một hay hai châu lục? Ba cách chia đang được dùng
Mô hình bảy châu lục. Bắc Mỹ và Nam Mỹ là hai châu riêng. Đây là cách phổ biến ở Việt Nam, các nước nói tiếng Anh, Trung Quốc và nhiều nơi khác. Trung Mỹ và Caribe được tính vào Bắc Mỹ. Cách này nhấn mạnh hai khối lục địa tách rời, chỉ nối nhau bằng eo đất hẹp.
Mô hình sáu châu lục gộp châu Mỹ. Ở nhiều nước Mỹ Latinh và một số nước châu Âu như Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, học sinh được dạy châu Mỹ (América) là một châu lục duy nhất, chia thành Bắc, Trung và Nam. Với họ, tự nhận mình là người châu Mỹ (americano) bao gồm người Mexico, người Peru hay người Canada, không chỉ người Hoa Kỳ. Biểu tượng năm vòng tròn Olympic, gắn với năm châu có người ở, cũng coi châu Mỹ là một.
Cách chia theo vùng văn hoá. Trong địa lý nhân văn, người ta hay nói "Bắc Mỹ Anglo" (Canada, Hoa Kỳ, nơi tiếng Anh chiếm ưu thế, cùng vùng nói tiếng Pháp ở Quebec) và "Mỹ Latinh" (Mexico, Trung Mỹ, Caribe nói tiếng Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Pháp cùng Nam Mỹ). Cách chia này không trùng ranh giới tự nhiên: Mexico thuộc Bắc Mỹ về địa lý nhưng thuộc Mỹ Latinh về văn hoá.
Nên dùng cách nào? Khi học và thi theo chương trình Việt Nam, dùng mô hình bảy châu lục. Khi đọc tài liệu của nước khác, kiểm xem họ dùng mô hình nào trước khi so số liệu, nhất là các con số diện tích, dân số "châu Mỹ" vốn có thể gộp cả hai châu.
Khí hậu và các đới cảnh quan từ bắc xuống nam
Đi từ bắc xuống nam, cảnh quan Bắc Mỹ thay đổi theo từng dải khá rõ. Trên cùng là các đảo cực bắc và vùng ven Bắc Băng Dương, nơi băng và lãnh nguyên chiếm ưu thế, mùa hè ngắn và mặt đất bên dưới đóng băng vĩnh cửu. Xuống thấp hơn là dải rừng lá kim taiga trải ngang Canada và Alaska, một trong những vùng rừng liền mạch lớn nhất thế giới.
Tiếp theo là vùng ôn đới với rừng lá rộng ở phía đông, đồng cỏ ở trung tâm và các thung lũng khô ở phía tây. Dãy núi phía tây chặn hơi ẩm từ Thái Bình Dương, nên phần nội địa phía sau núi khô hạn: đây là lý do miền tây nam Hoa Kỳ và miền bắc Mexico có nhiều sa mạc như Sonora, Chihuahua, Mojave. Ngược lại, ven biển tây bắc lại mưa nhiều, có rừng ôn đới ẩm với những cây lá kim khổng lồ.
Càng xuống phía nam, khí hậu chuyển sang cận nhiệt và nhiệt đới. Vùng Florida, bờ vịnh Mexico, bán đảo Yucatán, Trung Mỹ và Caribe nóng ẩm, có mùa mưa và mùa khô thay vì bốn mùa rõ rệt. Đây cũng là vùng chịu bão nhiệt đới từ Đại Tây Dương và vùng biển Caribe, cùng bão từ phía Thái Bình Dương đánh vào bờ tây Mexico và Trung Mỹ.
Một đặc điểm riêng của Bắc Mỹ là không có dãy núi lớn nào chạy theo hướng đông – tây ở vùng đồng bằng trung tâm. Khí lạnh từ vùng cực có thể tràn thẳng xuống phía nam, gặp khí nóng ẩm từ vịnh Mexico tràn lên phía bắc. Sự va chạm này giải thích vì sao vùng trung tâm Hoa Kỳ có thời tiết thất thường, nhiều dông và lốc xoáy.
Một vài con số làm tròn để nhớ
Các con số dưới đây làm tròn, ghi "khoảng" vì mỗi nguồn tính hơi khác nhau, nhất là khi gộp hay không gộp Greenland và các vùng lãnh thổ.
| Chỉ số | Giá trị làm tròn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Diện tích | Khoảng 24–25 triệu km² | Thứ ba thế giới, sau châu Á và châu Phi |
| Số quốc gia có chủ quyền | Khoảng 23 | Tuỳ cách đếm, có thể khác nếu tính vùng lãnh thổ |
| Dân số | Khoảng 600 triệu người | Gộp cả Trung Mỹ và Caribe; con số thay đổi theo năm |
| Điểm cao nhất | Núi Denali, khoảng 6.190 m | Thuộc bang Alaska |
| Điểm thấp nhất | Thung lũng Chết, khoảng 86 m dưới mực nước biển | Miền tây nam Hoa Kỳ |
| Đảo lớn nhất | Greenland | Cũng là đảo lớn nhất thế giới nếu không tính Australia |
Ba nước Canada, Hoa Kỳ, Mexico chiếm phần lớn diện tích và dân số châu lục. Canada và Hoa Kỳ đều thuộc nhóm nước rộng nhất thế giới, trong khi nhiều quốc đảo Caribe chỉ rộng vài trăm km². Chênh lệch kích thước lớn như vậy là một nét đặc trưng của Bắc Mỹ.
Hiểu lầm hay gặp khi nói về Bắc Mỹ
Vài nhầm lẫn phổ biến, nhất là khi học sinh mới làm quen với bản đồ thế giới:
- "Bắc Mỹ chỉ có Mỹ và Canada." Theo cách chia bảy châu lục, Mexico, bảy nước Trung Mỹ và các quốc đảo Caribe đều thuộc Bắc Mỹ.
- "Mexico thuộc Trung Mỹ." Về địa lý, Mexico thuộc phần lục địa phía bắc; Trung Mỹ bắt đầu từ Guatemala và Belize.
- "Châu Mỹ" và "nước Mỹ" là một. Châu Mỹ là cả hai châu lục; tiếng Việt quen gọi Hoa Kỳ là "Mỹ" nên dễ lẫn. Khi viết chính xác nên ghi "Hoa Kỳ" cho quốc gia.
- "Caribe thuộc Nam Mỹ vì gần Venezuela." Phần lớn quần đảo Caribe được xếp vào Bắc Mỹ; một vài đảo sát bờ Nam Mỹ như Trinidad nằm trên thềm lục địa Nam Mỹ nhưng vẫn thường được tính vào Caribe.
- "Greenland là một châu lục." Greenland là một hòn đảo rất lớn, không phải châu lục; về địa lý nó thuộc Bắc Mỹ.
Phần lớn những nhầm lẫn này đến từ việc trộn ranh giới tự nhiên với ranh giới văn hoá, ngôn ngữ. Tách hai lớp đó ra, bức tranh Bắc Mỹ sẽ rõ ràng hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao sách giáo khoa Việt Nam xếp Trung Mỹ vào Bắc Mỹ?
Vì chương trình dùng mô hình bảy châu lục, chia châu Mỹ thành hai khối đất lớn nối nhau bằng eo đất. Trung Mỹ là phần kéo dài về phía nam của khối phía bắc, ranh giới vạch ở biên giới Panama – Colombia nên toàn bộ Trung Mỹ thuộc Bắc Mỹ.
Bắc Mỹ có bao nhiêu dân và ở đâu đông nhất?
Toàn châu, gộp cả Trung Mỹ và Caribe, có khoảng sáu trăm triệu người, con số thay đổi theo năm. Dân cư tập trung ở miền đông Hoa Kỳ, ven Ngũ Đại Hồ, bờ tây Hoa Kỳ, cao nguyên trung tâm Mexico. Phần lớn miền bắc Canada và Greenland rất thưa người.
Trung Bộ châu Mỹ khác Trung Mỹ thế nào?
Trung Mỹ chỉ gồm bảy nước trên eo đất từ Guatemala, Belize xuống Panama. Trung Bộ châu Mỹ (Middle America) là khái niệm rộng hơn, thường gồm Mexico, Trung Mỹ và các đảo Caribe, dùng khi nói về vùng có nhiều điểm chung về lịch sử, ngôn ngữ và ẩm thực.
Alaska và Hawaii có thuộc Bắc Mỹ không?
Alaska nằm trên lục địa Bắc Mỹ nên thuộc Bắc Mỹ. Hawaii là quần đảo núi lửa giữa Thái Bình Dương, về chính trị là một bang của Hoa Kỳ nhưng về địa lý thường được xếp vào châu Đại Dương, cụ thể là vùng Polynesia.
Kinh tuyến hay vĩ tuyến nào chạy qua giữa Bắc Mỹ?
Bắc Mỹ trải từ khoảng vĩ tuyến 7–8 độ bắc ở Panama tới hơn 80 độ bắc ở các đảo cực bắc. Vòng Bắc Cực, khoảng 66,5 độ bắc, cắt ngang Alaska, miền bắc Canada và Greenland; chí tuyến Bắc chạy ngang miền trung Mexico, ở phía bắc thủ đô Mexico City.
Ngày nay Bắc Mỹ và Nam Mỹ còn nối đất liền với nhau không?
Còn. Eo đất Panama vẫn nối hai lục địa. Kênh đào Panama cắt ngang eo đất là công trình nhân tạo cho tàu đi qua, không làm hai lục địa tách rời về mặt địa lý tự nhiên. Đoạn rừng Darién giữa Panama và Colombia hầu như chưa có đường bộ xuyên qua.
