Sông Danube, Rhine và mạng sông châu Âu: những dòng chảy qua nhiều nước

Sông Danube dài khoảng 2.850 km, là con sông dài thứ hai châu Âu (sau Volga) và là sông chảy qua hoặc làm biên giới của nhiều nước nhất thế giới: mười nước, từ Đức tới Ukraine, trước khi đổ ra biển Đen. Sông Rhine ngắn hơn, khoảng 1.230 km, bắt nguồn từ Alps Thuỵ Sĩ và chảy qua sáu nước ra biển Bắc.

Châu Âu có nhiều nước diện tích vừa và nhỏ, trong khi các con sông lớn thì không biết tới biên giới. Vì vậy nhiều dòng sông châu Âu là sông quốc tế, chảy qua hai, ba hay cả chục nước, khiến việc chia sẻ nước, giữ sạch nước và đi lại trên sông phải có sự phối hợp chung.

Bài viết lần lượt giới thiệu sông Danube, sông Rhine, bảng các sông lớn khác, đường phân thuỷ lớn của châu lục, các kênh nối sông, câu chuyện làm sạch sông Rhine và đời sống bên những dòng sông này.

Vì sao sông châu Âu hay chảy qua nhiều nước

Có hai lý do. Thứ nhất, các dãy núi trẻ nằm ở phía nam và trung tâm châu lục, như Alps và Carpathian, là nơi nhiều sông lớn bắt nguồn. Từ đó, sông phải đi qua cả một chặng đường dài qua đồng bằng để ra biển phía bắc hoặc biển Đen. Thứ hai, châu Âu chia thành nhiều nước có diện tích không quá lớn, nên một con sông dài vài nghìn cây số gần như chắc chắn cắt qua nhiều đường biên giới.

Ở nhiều đoạn, sông chính là đường biên: sông Danube làm biên giới giữa Slovakia và Hungary, giữa Romania và Bulgaria; sông Rhine làm biên giới giữa Pháp và Đức ở vùng Alsace; sông Oder chia Đức và Ba Lan. Những ranh giới theo sông có từ lâu, vì sông là mốc tự nhiên dễ nhận ra trên mặt đất.

Điều này khác với nhiều sông ở các châu lục khác. Sông Mississippi ở Bắc Mỹ hầu như nằm trọn trong một nước; sông Hồng hay sông Đồng Nai của Việt Nam cũng phần lớn chảy trong nước, trong khi sông Mê Kông chảy qua sáu nước giống kiểu sông châu Âu.

Với người đọc Việt Nam, sông Mê Kông là cách dễ nhất để hình dung chuyện của Danube hay Rhine: nước ở thượng nguồn được dùng thế nào, đập xây ở đâu, phù sa và cá đi qua biên giới ra sao đều ảnh hưởng tới người sống ở hạ nguồn. Châu Âu đã có nhiều thập niên làm việc chung trên các sông quốc tế, nên các cơ chế phối hợp ở đây thường được nhắc tới như một kinh nghiệm để tham khảo.

Sông Danube: từ Rừng Đen tới châu thổ biển Đen

Sông Danube hình thành ở vùng Rừng Đen phía tây nam nước Đức, nơi hai dòng suối Brigach và Breg nhập lại. Từ đó sông chảy về phía đông qua Đức, Áo, Slovakia, Hungary, rồi quay xuống phía nam qua Croatia, Serbia, sau đó chảy về phía đông giữa Romania và Bulgaria, chạm Moldova và Ukraine trước khi đổ ra biển Đen. Tổng cộng mười nước nằm trên dòng chính.

Bốn thủ đô nằm ngay bên dòng Danube: Vienna (Áo), Bratislava (Slovakia), Budapest (Hungary) và Belgrade (Serbia). Ở Budapest, sông chia thành phố thành hai nửa Buda trên đồi và Pest trên đồng bằng, nối với nhau bằng những cây cầu.

Đoạn ngoạn mục nhất là hẻm Cổng Sắt giữa Serbia và Romania, nơi sông chảy qua một khe hẹp giữa dãy Carpathian và dãy Balkan, vách đá dựng hai bên. Đoạn này từng rất khó đi thuyền vì ghềnh đá; ngày nay các đập thuỷ điện đã nâng mực nước, làm mất ghềnh nhưng cũng làm ngập một số làng cũ.

Cuối đường, sông Danube tạo nên châu thổ Danube rộng lớn, phần lớn thuộc Romania. Đây là một trong những vùng đất ngập nước lớn và nguyên vẹn nhất châu Âu, với lau sậy mênh mông, hồ và kênh rạch, hàng trăm loài chim, trong đó có bồ nông. Lưu vực Danube rộng khoảng 800 nghìn km², trải qua tổng cộng khoảng mười chín nước nếu tính cả các sông nhánh.

Sông Rhine: từ Alps ra biển Bắc

Sông Rhine bắt nguồn từ các dòng suối băng tuyết ở Alps Thuỵ Sĩ. Sông chảy về phía đông bắc qua vùng giáp Liechtenstein và Áo, vào hồ Constance, rồi ra khỏi hồ chảy về phía tây. Gần thị trấn Schaffhausen, sông đổ qua thác Rhine, một trong những thác nước lớn nhất châu Âu tính theo lưu lượng, dù không cao lắm.

Tới Basel, sông quay hướng bắc, đi qua một thung lũng sụt rộng và phẳng giữa Pháp và Đức. Sau đó sông lách qua vùng núi đá ở đoạn Rhine giữa, nơi hai bờ là sườn dốc trồng nho, lâu đài trên đỉnh đồi và những khúc quanh hẹp như ở mỏm đá Lorelei. Đoạn này được UNESCO ghi danh là di sản thế giới.

Cuối cùng, sông Rhine vào Hà Lan, chia thành nhiều nhánh, hoà với sông Meuse và sông Scheldt tạo nên một châu thổ thấp, đông dân, trước khi đổ ra biển Bắc. Sáu nước nằm trên sông Rhine: Thuỵ Sĩ, Liechtenstein, Áo, Đức, Pháp và Hà Lan.

Rhine là một trong những tuyến đường thuỷ nội địa nhộn nhịp nhất thế giới. Mực nước sông phụ thuộc vào tuyết tan ở Alps và mưa ở vùng thấp; trong những mùa hè khô hạn, mực nước xuống thấp khiến tàu thuyền phải giảm tải, một vấn đề mà người dân hai bờ ngày càng quan tâm.

Các sông lớn khác của châu Âu

Ngoài Volga, Danube và Rhine, châu Âu còn nhiều con sông gắn với đời sống của từng vùng. Chiều dài làm tròn, vì mỗi nguồn đo một kiểu:

Loire là sông dài nhất nước Pháp và nổi tiếng với các lâu đài ven sông; Tagus là sông dài nhất bán đảo Iberia; Po là sông dài nhất nước Ý, tưới cho đồng bằng nông nghiệp lớn nhất của nước này. Sông Thames của Anh và sông Seine của Pháp ngắn hơn nhiều nhưng nổi tiếng vì chảy qua London và Paris.

Đường phân thuỷ lớn và các biển nhận nước

Đường phân thuỷ là đường nối những điểm cao chia nước mưa chảy về hai phía khác nhau. Ở châu Âu có một đường phân thuỷ chính chạy từ bán đảo Iberia qua Alps, các vùng đồi Trung Âu, tới đồng bằng Đông Âu, chia nước về Đại Tây Dương và các biển phía bắc với nước về Địa Trung Hải, biển Đen và biển Caspi.

Cụ thể, sông Rhine, Elbe, Oder, Vistula chảy ra biển Bắc và biển Baltic; sông Danube, Dnieper, Dniester chảy ra biển Đen; sông Volga và sông Ural chảy vào biển Caspi; sông Rhône, Po, Ebro chảy ra Địa Trung Hải; sông Pechora và Dvina Bắc chảy ra Bắc Băng Dương.

Có những nơi hai lưu vực lớn gần nhau đến bất ngờ. Ở vùng Rừng Đen, nguồn sông Danube chỉ cách các nhánh sông Rhine một quãng ngắn, nhưng một bên chảy ra biển Đen, một bên chảy ra biển Bắc. Ở đồi Valdai bên nước Nga, đầu nguồn Volga, Dvina Tây và Dnieper nằm gần nhau, chia nước về ba biển.

Hiểu đường phân thuỷ giúp giải thích lịch sử đi lại: người xưa đi theo sông này tới gần đầu nguồn, kéo thuyền qua một đoạn đất ngắn, rồi xuôi theo sông kia. Các kênh đào sau này chủ yếu được xây đúng ở những chỗ hai lưu vực gần nhau như vậy.

Kênh nối sông và chuyện làm sạch sông Rhine

Vì các lưu vực lớn gần nhau, người châu Âu đã đào nhiều kênh nối sông. Kênh Rhine – Main – Danube ở nước Đức, hoàn thành năm 1992, nối sông Main (nhánh của Rhine) với sông Danube, cho phép tàu đi từ biển Bắc tới biển Đen hoàn toàn bằng đường thuỷ nội địa. Ở Nga, kênh Volga – Don hoàn thành năm 1952 nối Volga với sông Don, qua đó nối biển Caspi với biển Azov và biển Đen.

Sông chảy qua nhiều nước thì ô nhiễm ở thượng nguồn sẽ ảnh hưởng hạ nguồn. Sông Rhine là ví dụ rõ. Giữa thế kỷ XX, sông từng bị ô nhiễm nặng do nước thải đô thị và công nghiệp; cá hồi, loài từng rất nhiều ở Rhine, gần như biến mất. Ủy ban quốc tế bảo vệ sông Rhine được thành lập từ năm 1950 để các nước ven sông cùng bàn cách xử lý.

Bước ngoặt là vụ cháy kho hoá chất gần Basel năm 1986, khi nước chữa cháy mang theo hoá chất độc tràn xuống sông, làm cá chết hàng trăm cây số về phía hạ lưu. Sau sự cố đó, các nước ven sông thống nhất một chương trình hành động chung, xây nhà máy xử lý nước thải, đặt hệ thống cảnh báo sớm và làm lại lối đi cho cá. Theo các báo cáo theo dõi, chất lượng nước đã cải thiện rõ rệt và cá hồi đã quay lại một số đoạn sông, dù quần thể chưa phục hồi như xưa.

Lưu vực Danube cũng có một ủy ban quốc tế tương tự. Bài học chung: với sông quốc tế, giữ sạch nước chỉ hiệu quả khi tất cả các nước trên dòng sông cùng làm.

Đời sống bên những dòng sông

Thành phố bên sông. Rất nhiều thành phố châu Âu mọc lên ở chỗ dễ qua sông hoặc ở nơi hai sông gặp nhau. Cầu đá cổ, bến thuyền, đường đi dạo ven sông là phần quen thuộc của đời sống đô thị.

Tàu khách và tàu hàng. Trên Rhine và Danube, sà lan dài chở hàng chạy cạnh tàu khách du lịch đường sông, có những tàu chạy nhiều ngày từ thành phố này sang thành phố khác.

Đạp xe dọc sông. Nhiều con sông có đường đạp xe chạy dọc bờ hàng trăm cây số, chủ yếu bằng phẳng, như dọc sông Danube ở Áo hay dọc sông Loire ở Pháp.

Lũ lụt. Mùa xuân tuyết tan và những trận mưa lớn mùa hè có thể làm nước sông dâng nhanh. Các thành phố ven sông xây đê, tường chắn di động và dành đất trống ven sông làm vùng chứa lũ.

Bơi sông. Khi nước sạch hơn, một số thành phố như Basel đã có truyền thống bơi thả trôi trên sông vào mùa hè, mang theo túi chống nước đựng quần áo.

Rượu vang và vườn nho bên sông. Sườn dốc hướng nam bên các sông Rhine, Moselle, Danube ở Wachau (Áo) hay Loire nhận nhiều nắng và hơi ấm phản chiếu từ mặt nước, nên từ lâu được trồng nho thành ruộng bậc thang. Mùa thu hoạch nho ven sông là dịp cả làng cùng làm việc, kéo theo các lễ hội mùa màng nhỏ.

Câu hỏi thường gặp

Sông Danube có màu xanh như trong bản nhạc nổi tiếng không?

Bản valse "Dòng Danube xanh" của Johann Strauss con là một tác phẩm âm nhạc, không mô tả màu nước thật. Ở đa số đoạn, nước sông Danube có màu xanh xám hoặc nâu nhạt tuỳ phù sa và thời tiết; những ngày trời trong, đoạn chảy qua núi có thể ánh xanh hơn.

Sông nào là sông dài nhất châu Âu?

Sông Volga, dài khoảng 3.500 km, chảy hoàn toàn trong nước Nga và đổ vào biển Caspi. Danube đứng thứ hai với khoảng 2.850 km. Một số nguồn ghi chiều dài khác đôi chút vì cách đo khác nhau, nhưng thứ tự này ít tranh cãi.

Vì sao Danube được gọi là sông quốc tế nhất?

Vì dòng chính chảy qua hoặc làm biên giới của mười nước, nhiều hơn bất kỳ con sông nào trên thế giới. Nếu tính cả lưu vực với các sông nhánh, khoảng mười chín nước có phần đất thuộc lưu vực Danube.

Có thể đi tàu từ biển Bắc tới biển Đen không?

Có. Nhờ kênh Rhine – Main – Danube hoàn thành năm 1992, tàu có thể đi từ cửa sông Rhine ở Hà Lan ngược lên sông Main, qua kênh sang sông Danube rồi xuôi về biển Đen. Hành trình rất dài, qua nhiều âu tàu để vượt độ cao.

Sông Rhine bắt nguồn ở đâu?

Sông Rhine bắt nguồn từ các dòng suối và hồ băng ở vùng Alps phía đông nam Thuỵ Sĩ. Hai nhánh đầu nguồn chính là Rhine trước và Rhine sau, nhập lại gần thị trấn Reichenau, sau đó dòng sông chảy về phía hồ Constance.

Sông châu Âu có đóng băng vào mùa đông không?

Sông ở phía bắc và phía đông như Volga, Dnieper và các sông ở Phần Lan thường đóng băng nhiều tháng. Sông ở Tây Âu và Nam Âu hiếm khi đóng băng hoàn toàn vì mùa đông ôn hoà hơn; Rhine và Danube có khi có băng trôi trong những đợt lạnh hiếm.