Scandinavia theo nghĩa hẹp gồm ba nước Na Uy, Thuỵ Điển và Đan Mạch; còn các nước Bắc Âu (Nordic) rộng hơn, thêm Phần Lan và Iceland cùng một số vùng tự trị như quần đảo Faroe, Åland và Greenland. Vùng đất này nổi tiếng với vịnh hẹp fjord do băng hà khoét rồi nước biển tràn vào, và với mùa hè sáng gần như suốt đêm.
Đêm trắng xảy ra vì trục Trái Đất nghiêng: quanh ngày hạ chí, ở vĩ độ cao Mặt Trời lặn rất nông dưới đường chân trời hoặc không lặn hẳn. Phía bắc vòng cực Bắc (khoảng 66,5 độ vĩ bắc) có những ngày Mặt Trời không lặn, gọi là mặt trời nửa đêm; mùa đông thì ngược lại, có những ngày Mặt Trời không mọc.
Bài viết giải thích các tên gọi, cách fjord hình thành, cơ chế đêm trắng và đêm vùng cực, khí hậu khác nhau giữa bờ tây và nội địa, nhịp sống của người dân và vị trí đặc biệt của Iceland.
Scandinavia, Fennoscandia, các nước Bắc Âu: ba tên gọi khác nhau
Ba tên gọi này hay bị dùng lẫn. Bảng dưới tách bạch phạm vi của từng tên:
| Tên gọi | Phạm vi | Dùng khi nào |
|---|---|---|
| Scandinavia (nghĩa hẹp) | Na Uy, Thuỵ Điển, Đan Mạch | Khi nói về ba nước có ngôn ngữ gần nhau và lịch sử gắn bó |
| Bán đảo Scandinavia | Khối đất của Na Uy, Thuỵ Điển và cực bắc Phần Lan | Khi nói về địa hình; Đan Mạch nằm trên bán đảo Jutland nên không thuộc bán đảo này |
| Fennoscandia | Bán đảo Scandinavia, Phần Lan, Karelia, bán đảo Kola | Thuật ngữ địa chất – địa lý cho khối đá cổ chung của vùng |
| Các nước Bắc Âu (Nordic) | Năm nước trên, thêm Phần Lan và Iceland, cùng Faroe, Åland, Greenland | Khi nói về khu vực văn hoá – xã hội rộng |
Điểm dễ nhầm nhất: Phần Lan thường được gọi là nước Bắc Âu nhưng tiếng Phần Lan thuộc ngữ hệ Ural, khác hẳn tiếng Na Uy, Thuỵ Điển, Đan Mạch thuộc nhánh German. Còn Đan Mạch, dù là một trong ba nước Scandinavia, lại không có núi cao và không có fjord kiểu Na Uy; địa hình chủ yếu thấp và thoải.
Ngược lại, tiếng Na Uy, tiếng Thuỵ Điển và tiếng Đan Mạch gần nhau đến mức người nói ba thứ tiếng này thường hiểu nhau ở mức cơ bản khi nói chậm, nhất là ở dạng viết. Đó là lý do ba nước hay được nhắc chung như một khối văn hoá – ngôn ngữ, còn Phần Lan và Iceland được gộp vào ở tầm khu vực rộng hơn.
Địa hình được băng hà mài: núi cổ, hồ và đá lộ thiên
Phần lớn bán đảo Scandinavia và Phần Lan nằm trên một khối đá rất cổ, thuộc loại lâu đời nhất châu Âu. Dãy núi Scandinavia chạy dọc biên giới Na Uy – Thuỵ Điển là núi già, từng cao hơn nhiều nhưng đã bị bào mòn qua hàng trăm triệu năm. Ngọn cao nhất là Galdhøpiggen ở Na Uy, khoảng 2.470 m.
Lớp băng dày trong các thời kỳ băng hà đã cạo đi phần lớn đất mặt, để lại những vùng đá gốc nhẵn bóng lộ thiên. Ở Phần Lan, băng khoét vô số hố trũng, nay thành hàng chục nghìn hồ lớn nhỏ xen giữa rừng thông và rừng vân sam, khiến nước này hay được gọi là xứ sở nghìn hồ. Những dải đồi cát sỏi dài như đê, gọi là esker, là dấu vết của các dòng sông chảy dưới lòng băng.
Đất mỏng và đá cứng nên nông nghiệp ở đây khó khăn, ngoại trừ các vùng đồng bằng phía nam Thuỵ Điển và Đan Mạch. Bù lại, rừng lá kim bao phủ một diện tích lớn, sông ngắn và dốc từ núi đổ ra biển, nhiều thác nước. Cảnh quan ấy giải thích vì sao gỗ, cá và nước là ba nguồn tài nguyên gắn chặt với đời sống truyền thống của vùng.
Fjord hình thành như thế nào
Fjord (vịnh hẹp) là một vịnh biển dài, hẹp, vách dựng đứng, ăn sâu vào đất liền. Quá trình hình thành có thể tóm thành các bước sau:
- Có sẵn thung lũng sông: trước thời kỳ băng hà, các con sông chảy từ núi ra biển đã khoét những thung lũng hình chữ V.
- Băng hà chiếm thung lũng: khi khí hậu lạnh đi, sông băng từ trên núi tràn xuống, đi theo đúng các thung lũng có sẵn.
- Băng mài sâu và rộng: khối băng nặng, mang theo đá vụn ở đáy, bào thung lũng thành hình chữ U với vách dựng đứng và đáy sâu, có chỗ sâu hơn cả mực nước biển hiện nay rất nhiều.
- Ngưỡng nông ở cửa vịnh: gần bờ biển, băng mỏng đi và yếu hơn nên đào nông hơn, để lại một ngưỡng đá hoặc đống đá vụn. Vì vậy nhiều fjord sâu ở phía trong mà nông ở cửa.
- Băng tan, biển tràn vào: khi thời kỳ băng hà kết thúc, nước biển dâng lên và tràn vào thung lũng, tạo nên vịnh hẹp. Các thung lũng nhánh nhỏ hơn bị bỏ lại trên cao, nay thành thác nước đổ thẳng xuống mặt vịnh.
Fjord dài và sâu nhất Na Uy là Sognefjord, dài khoảng 200 km và có chỗ sâu hơn 1.200 m. Fjord không chỉ có ở Na Uy: Iceland, Greenland, miền nam Chile, miền nam New Zealand và bờ tây Canada cũng có, đều là những vùng từng bị băng hà phủ gần bờ biển. Ở Scotland, các vịnh tương tự được gọi là sea loch.
Đêm trắng, mặt trời nửa đêm và đêm vùng cực
Trục quay của Trái Đất nghiêng khoảng 23,5 độ so với mặt phẳng quỹ đạo. Vào khoảng hạ chí (quanh ngày 21 tháng Sáu), bán cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời. Càng lên phía bắc, vòng đường đi của Mặt Trời trên bầu trời càng ít bị đường chân trời che khuất, nên ngày càng dài.
Ở vùng quanh vĩ độ 60 như Oslo, Stockholm, Helsinki hay Saint Petersburg, Mặt Trời vẫn lặn, nhưng lặn rất nông dưới chân trời. Bầu trời giữ ánh hoàng hôn suốt nhiều giờ, đủ sáng để đi bộ ngoài đường mà không cần đèn. Đó là đêm trắng, nổi tiếng nhất ở Saint Petersburg với cả một mùa lễ hội mùa hè.
Lên phía bắc vòng cực Bắc, có những ngày Mặt Trời không lặn: nó đi vòng quanh bầu trời, hạ thấp xuống gần chân trời phía bắc lúc nửa đêm rồi lại lên cao. Ở thành phố Tromsø (Na Uy), khoảng 69,6 độ vĩ bắc, mặt trời nửa đêm kéo dài chừng từ cuối tháng Năm đến cuối tháng Bảy. Càng gần cực, mùa này càng dài.
Mùa đông thì ngược lại. Phía bắc vòng cực có những tuần Mặt Trời không lên khỏi chân trời, gọi là đêm vùng cực. Nhưng đó không phải bóng tối hoàn toàn: vào giữa trưa, bầu trời phía nam vẫn ửng sáng xanh lam vài giờ. Đây cũng là mùa thuận lợi để ngắm cực quang, chủ đề được bàn kỹ ở phần các vùng cực.
Khí hậu: bờ tây ấm ẩm, nội địa lạnh khô
Với vĩ độ cao như vậy, người ta dễ nghĩ cả Bắc Âu lạnh như Siberia. Thực tế bờ biển phía tây Na Uy có mùa đông dịu bất ngờ: nhiều cảng không đóng băng quanh năm, kể cả ở phía bắc vòng cực. Nguyên nhân là dòng nước biển ấm Bắc Đại Tây Dương chảy dọc bờ và gió tây mang không khí biển vào đất liền. Thành phố Bergen nổi tiếng mưa nhiều hơn là lạnh.
Dãy núi Scandinavia chặn phần lớn hơi ẩm ấy lại ở sườn tây. Sang sườn đông, phía Thuỵ Điển và Phần Lan, khí hậu mang tính lục địa hơn: mùa đông lạnh và khô, tuyết phủ lâu, mùa hè ngắn nhưng có thể khá ấm. Phía bắc Phần Lan và vùng Lapland có những đợt lạnh sâu, nhiệt độ xuống rất thấp trong những đêm trời quang.
Mùa vụ vì thế rất ngắn ở phía bắc. Cây cối tận dụng những tuần hè gần như sáng liên tục để lớn nhanh, các loại quả mọng như việt quất, quả mâm xôi vàng chín rộ vào cuối hè. Biển Baltic phía bắc đóng băng vào mùa đông, trong khi biển Na Uy ở phía tây vẫn mở, hai bờ của cùng một bán đảo có khí hậu rất khác nhau.
Con người và nhịp sống
Người Sami. Là cư dân bản địa ở cực bắc Na Uy, Thuỵ Điển, Phần Lan và bán đảo Kola. Nghề chăn tuần lộc theo mùa là một phần quan trọng trong văn hoá truyền thống của nhiều cộng đồng Sami; ngày nay người Sami làm đủ mọi nghề và giữ ngôn ngữ, trang phục, nghệ thuật hát riêng.
Quyền đi lại tự do trong thiên nhiên. Ở Thuỵ Điển, Na Uy và Phần Lan có truyền thống cho phép mọi người đi bộ, cắm trại một đêm, hái quả và nấm trên đất tự nhiên, kể cả đất tư, miễn là tôn trọng chủ đất và không phá hoại. Người Thuỵ Điển gọi đó là allemansrätten.
Phòng xông hơi. Ở Phần Lan, phòng xông hơi gần như có mặt ở mọi nhà và chung cư. Xông nóng rồi nhảy xuống hồ lạnh hoặc lăn trong tuyết là nếp quen của nhiều gia đình vào cuối tuần.
Nhà gỗ sơn đỏ. Những ngôi nhà gỗ sơn màu đỏ sẫm ở nông thôn Thuỵ Điển dùng loại sơn làm từ phụ phẩm của mỏ đồng Falun; màu đỏ ấy bền với thời tiết và từ lâu đã thành cảnh quen thuộc của vùng.
Bữa ăn theo mùa. Cá trích ngâm, cá hồi, bánh mì lúa mạch đen, khoai tây và các loại quả mọng là món quen. Mùa đông dài khiến các cách bảo quản như phơi khô, hun khói, ngâm muối rất phát triển.
Iceland: đảo lửa và băng ở rìa Bắc Âu
Iceland nằm giữa Bắc Đại Tây Dương, ngay trên sống núi giữa đại dương nơi hai mảng kiến tạo tách xa nhau. Vì vậy hòn đảo có núi lửa hoạt động, suối nước nóng và mạch phun nước nóng. Từ "geyser" trong tiếng Anh bắt nguồn từ tên một mạch phun ở Iceland là Geysir.
Cùng lúc, Iceland có những sông băng lớn, trong đó Vatnajökull là chỏm băng lớn nhất của đảo. Có những núi lửa nằm ngay dưới lớp băng; khi phun trào, băng tan đột ngột có thể gây lũ lớn. Cảnh quan pha trộn đá núi lửa đen, rêu xanh, băng trắng và thác nước tạo nên vẻ ngoài rất khác các nước Bắc Âu trên lục địa. Đất đai ít cây lớn, đồng cỏ ven biển là nơi chăn cừu và ngựa Iceland, một giống ngựa nhỏ chịu lạnh tốt.
Người dân Iceland tận dụng nhiệt từ lòng đất để sưởi ấm nhà cửa và tắm ở các bể nước nóng ngoài trời quanh năm. Tiếng Iceland được coi là giữ nhiều nét của tiếng Bắc Âu cổ hơn các ngôn ngữ anh em, nên người Iceland ngày nay vẫn đọc được các bộ saga viết cách đây nhiều thế kỷ mà không quá khó khăn.
Câu hỏi thường gặp
Phần Lan có thuộc Scandinavia không?
Theo nghĩa hẹp thì không: Scandinavia gồm Na Uy, Thuỵ Điển và Đan Mạch. Nhưng trong cách nói hằng ngày, nhiều người gộp Phần Lan vào. Chính xác hơn, Phần Lan thuộc nhóm các nước Bắc Âu (Nordic), và về địa chất thuộc khối Fennoscandia.
Đêm trắng có phải là trời sáng như ban ngày không?
Không. Ở vùng quanh vĩ độ 60, Mặt Trời vẫn lặn nhưng chỉ xuống rất nông dưới chân trời, nên trời giữ ánh sáng mờ của hoàng hôn và bình minh nối liền nhau. Đọc sách ngoài trời vẫn được, nhưng không chói như giữa trưa.
Đi Bắc Âu mùa nào để thấy mặt trời nửa đêm?
Phải ở phía bắc vòng cực Bắc, khoảng quanh ngày hạ chí. Càng lên phía bắc mùa này càng dài; ở các thành phố quanh vĩ độ 69–70 nó kéo dài khoảng hai tháng, từ cuối tháng Năm tới cuối tháng Bảy. Phía nam vòng cực chỉ có đêm trắng.
Ở đêm vùng cực, người dân sống thế nào?
Họ thích nghi bằng ánh sáng nhân tạo ấm, nến, các hoạt động trong nhà, thể thao trên tuyết và giữ nếp sinh hoạt đều đặn. Ngay cả khi Mặt Trời không lên, giữa trưa vẫn có vài giờ sáng xanh, đủ cho việc đi lại ngoài trời.
Vịnh Hạ Long có phải fjord không?
Không. Vịnh Hạ Long là vùng đá vôi bị nước biển nhấn chìm, các đảo đá là phần còn lại của địa hình karst. Fjord là thung lũng do sông băng khoét thành hình chữ U rồi bị biển tràn vào, nên có vách dựng đứng hai bên và một lòng vịnh liền dài.
Vì sao bờ biển Na Uy không đóng băng dù ở rất xa về phía bắc?
Dòng nước biển ấm Bắc Đại Tây Dương chảy dọc bờ biển Na Uy và gió tây mang không khí biển tương đối ấm vào đất liền, giữ nhiệt độ nước trên điểm đóng băng. Trong khi đó, nhiều vùng ở cùng vĩ độ trên lục địa Bắc Mỹ hay Siberia có biển đóng băng hàng tháng.
