Châu Âu là phần phía tây của khối lục địa Á – Âu, rộng khoảng 10 triệu km², là một trong hai châu lục nhỏ nhất (cùng với châu Đại Dương) nhưng có đường bờ biển rất dài so với diện tích. Phía bắc giáp Bắc Băng Dương, phía tây giáp Đại Tây Dương, phía nam giáp biển Địa Trung Hải và biển Đen. Phía đông thì không có đại dương nào ngăn cách: châu Âu và châu Á nằm trên cùng một khối đất liền.
Vì không có biển chia đôi, ranh giới Âu – Á là đường do con người quy ước. Cách vạch được dùng phổ biến nhất hiện nay đi theo dãy Ural, sông Ural, biển Caspi, vùng Caucasus, biển Đen, eo Bosphorus, biển Marmara và eo Dardanelles. Nhưng ở vài đoạn, nhất là Caucasus, các nhà địa lý vẫn chọn những đường khác nhau, nên diện tích, số nước và cả ngọn núi cao nhất châu Âu đổi theo cách tính.
Bài này đi qua hình dáng chung của châu Âu, từng đoạn của ranh giới Âu – Á, lý do có nhiều cách vạch, những nước nằm vắt qua hai châu, các vùng địa hình lớn và một cách đơn giản để giữ bản đồ châu Âu trong đầu.
Châu Âu là một châu lục hay một bán đảo lớn của Á – Âu?
Nếu chỉ nhìn bằng mắt địa chất, châu Âu không phải một lục địa tách riêng như châu Phi hay Nam Mỹ. Nó là phần đầu phía tây của khối Á – Âu, nối với châu Á bằng một dải đất rộng hàng nghìn cây số. Vì thế nhiều nhà địa lý gọi châu Âu là một bán đảo lớn của Á – Âu, và chính bán đảo này lại xẻ ra vô số bán đảo nhỏ hơn: Scandinavia, Iberia, Italia, Balkan, Jutland.
Việc tách châu Âu ra thành một châu lục riêng có gốc từ lịch sử và văn hoá hơn là từ địa hình. Người Hy Lạp cổ đã dùng các tên gọi châu Âu, châu Á và châu Phi (họ gọi là Libya) cho ba vùng đất quanh biển Địa Trung Hải và biển Đen mà họ biết. Khi bản đồ thế giới được vẽ rộng dần về phía đông, cái tên cũ được giữ lại, còn đường ranh giới thì phải dịch chuyển theo hiểu biết mới.
Hệ quả là cùng một khối đất, có sách dạy bảy châu lục (tách Âu và Á), có sách dạy sáu, và có nơi gộp thành Á – Âu. Không cách nào sai; chúng chỉ trả lời các câu hỏi khác nhau. Khi bàn khí hậu, đất đai, văn hoá, ngôn ngữ của người Âu, tách riêng châu Âu là tiện. Khi bàn địa chất và sự hình thành lục địa, gộp Á – Âu thì hợp lý hơn.
Ranh giới Âu – Á phổ biến hiện nay: đi từng đoạn
Cách vạch được nhiều tập bản đồ và sách giáo khoa dùng nhất chạy từ Bắc Băng Dương xuống biển Địa Trung Hải qua các mốc sau:
- Dãy Ural: một dãy núi già, thấp và tròn, dài khoảng 2.500 km theo hướng bắc – nam, ngọn cao nhất chưa tới 1.900 m. Sườn tây là châu Âu, sườn đông là châu Á (Siberia).
- Sông Ural: từ phía nam dãy núi, ranh giới đi theo dòng sông Ural chảy xuống biển Caspi. Vì vậy một phần nhỏ đất Kazakhstan phía tây sông được tính vào châu Âu.
- Biển Caspi: hồ nước mặn lớn nhất thế giới, mặt nước thấp hơn mực nước biển khoảng 28 m; ranh giới cắt qua mặt hồ.
- Vùng Caucasus: đoạn nhiều tranh luận nhất. Cách phổ biến lấy đường phân thuỷ của dãy Đại Caucasus; cách khác lấy vùng trũng Kuma – Manych ở phía bắc dãy núi.
- Biển Đen, eo Bosphorus, biển Marmara, eo Dardanelles: chuỗi nước hẹp nối biển Đen với biển Aegean. Bờ tây là châu Âu, bờ đông là châu Á; thành phố Istanbul nằm trên cả hai bờ Bosphorus.
- Biển Aegean và biển Địa Trung Hải: phần còn lại của ranh giới đi trên biển, chia các đảo Hy Lạp (châu Âu) với bờ Tiểu Á (châu Á).
Đoạn Bosphorus là chỗ hai châu gần nhau nhất: eo biển dài khoảng 30 km, chỗ hẹp nhất chỉ chừng 700 m. Đứng trên một chuyến phà qua eo, người ta có thể nhìn thấy cùng lúc bờ châu Âu và bờ châu Á.
Ranh giới từng được vạch thế nào qua các thời
Đường ranh giới không cố định ngay từ đầu. Theo các tài liệu lịch sử địa lý, nó đã trượt dần về phía đông:
- Thời Hy Lạp – La Mã: các nhà địa lý cổ thường lấy sông Don (họ gọi là Tanais), chảy vào biển Azov, làm ranh giới. Vùng phía đông sông Don, với họ, đã là châu Á.
- Trung cổ và đầu cận đại: ranh giới sông Don vẫn được chép lại trong nhiều bản đồ, dù hiểu biết về vùng đồng bằng phía đông còn rất mơ hồ.
- Thế kỷ XVIII: nhà địa lý Philip Johan von Strahlenberg, một sĩ quan từng sống nhiều năm ở Siberia, đề xuất lấy dãy Ural làm ranh giới. Đề xuất này dần được các nhà địa lý châu Âu chấp nhận vì dãy núi là một đường tự nhiên dễ nhận ra.
- Thế kỷ XIX – XX: các đoạn phía nam (sông Ural hay sông Emba, Caucasus hay vùng trũng Kuma – Manych) vẫn được vạch khác nhau tuỳ trường phái và tuỳ nước. Đến nay chưa có một cơ quan quốc tế nào ấn định một đường duy nhất cho mọi mục đích.
Điều cần nhớ: ranh giới châu lục là quy ước của khoa học địa lý, không phải đường biên giới giữa các quốc gia. Hai thứ trùng nhau ở vài đoạn, nhưng không có quan hệ ràng buộc.
Đoạn Caucasus và chuyện ngọn núi cao nhất châu Âu đổi theo cách vạch
Vùng Caucasus nằm giữa biển Đen và biển Caspi, với dãy Đại Caucasus chạy chéo từ tây bắc xuống đông nam. Nếu ranh giới đi theo đường phân thuỷ của dãy Đại Caucasus (chỗ nước chia hai ngả), thì sườn bắc thuộc châu Âu. Khi đó núi Elbrus, cao khoảng 5.640 m và nằm ở sườn bắc, là ngọn núi cao nhất châu Âu.
Nếu ranh giới đi theo vùng trũng Kuma – Manych, một dải đất thấp ở phía bắc dãy núi mà xưa kia từng là eo biển nối biển Đen với biển Caspi, thì cả dãy Caucasus thuộc châu Á. Khi đó ngọn núi cao nhất châu Âu là Mont Blanc ở dãy Alps, cao khoảng 4.800 m (độ cao đo được dao động nhẹ theo lớp băng trên đỉnh).
Vì thế khi đọc một danh sách kỷ lục, bạn nên xem tác giả dùng ranh giới nào. Phần lớn danh sách leo núi quốc tế hiện nay xếp Elbrus là ngọn cao nhất châu Âu, nhưng nhiều sách ở Tây Âu vẫn nhắc Mont Blanc. Cả hai đều có lý, miễn nói rõ cách tính.
Ba nước ở phía nam dãy núi là Georgia, Armenia và Azerbaijan cũng vì thế mà có khi được xếp vào châu Á, có khi được coi là thuộc cả hai châu, có khi được đưa vào châu Âu theo góc văn hoá và các tổ chức thể thao. Trong sách địa lý tự nhiên, họ thường được mô tả là vùng giao thoa.
Những nước vắt qua hai châu và những hòn đảo khó xếp
Nga. Nước có diện tích lớn nhất thế giới trải qua cả hai châu. Phần châu Âu (phía tây dãy Ural) nhỏ hơn nhiều về diện tích nhưng là nơi phần lớn dân số sinh sống và có các thành phố lớn nhất. Phần châu Á là Siberia và Viễn Đông, rộng mênh mông nhưng thưa dân.
Thổ Nhĩ Kỳ. Phần lớn lãnh thổ nằm trên bán đảo Tiểu Á (châu Á), chỉ một phần nhỏ ở phía tây eo Bosphorus thuộc châu Âu, gọi là vùng Thrace. Thành phố Istanbul trải trên cả hai bờ.
Kazakhstan. Chủ yếu thuộc Trung Á; một dải nhỏ phía tây sông Ural được tính vào châu Âu theo cách vạch phổ biến.
Georgia, Azerbaijan, Armenia. Tuỳ ranh giới ở Caucasus mà nằm ở châu Á, ở cả hai châu hoặc được xếp theo châu Âu.
Síp. Về địa lý, đảo Síp nằm ở phía đông biển Địa Trung Hải, gần bờ Tiểu Á hơn, nên thường được xếp vào châu Á; nhưng về văn hoá và nhiều tổ chức thì lại hay được tính cùng châu Âu.
Iceland. Nằm giữa Bắc Đại Tây Dương, trên sống núi giữa đại dương, gần Greenland hơn gần Na Uy, nhưng gần như mọi tài liệu đều xếp vào châu Âu vì lịch sử định cư và ngôn ngữ gắn với Bắc Âu.
Bức tranh tự nhiên lớn: châu Âu chia thành mấy miền địa hình
Bỏ qua đường biên giới, châu Âu có thể hình dung thành bốn miền tự nhiên lớn, mỗi miền có lịch sử hình thành và cảnh quan riêng:
| Miền | Phạm vi | Đặc điểm nổi bật |
|---|---|---|
| Núi cổ phía bắc và tây bắc | Scandinavia, Scotland, một phần Ireland | Núi già bị băng hà mài mòn, nhiều hồ, vịnh hẹp (fjord), đá gốc lộ ra |
| Đồng bằng lớn | Từ tây nước Pháp qua Bắc Âu lục địa tới dãy Ural | Đồng bằng Bắc Âu và Đồng bằng Đông Âu, phẳng và thấp, đất canh tác rộng |
| Cao nguyên và núi thấp trung tâm | Trung tâm Pháp, Đức, Séc, bán đảo Iberia | Khối núi cổ bị bào mòn, rừng, thung lũng sông, nhiều mỏ khoáng sản |
| Núi trẻ phía nam | Alps, Pyrenees, Apennine, Carpathian, Balkan, Caucasus | Núi cao, sắc, băng hà trên đỉnh, động đất và núi lửa ở một số vùng |
Nhìn bảng này, bạn sẽ hiểu vì sao các con sông lớn của châu Âu phần nhiều bắt nguồn từ dãy núi trẻ phía nam hoặc các vùng đồi trung tâm rồi chảy qua đồng bằng ra biển phía bắc, hoặc chảy về biển Đen, biển Caspi. Ngọn núi, đồng bằng và hướng sông là khung xương để đọc mọi thứ khác: khí hậu, nơi định cư, ngôn ngữ, món ăn.
Bao nhiêu nước, bao nhiêu dân: vì sao mỗi nguồn một con số
Câu hỏi "châu Âu có bao nhiêu nước" không có một con số duy nhất. Các nguồn thường nêu trong khoảng 44 đến 50 nước, tuỳ việc có tính các nước vắt qua hai châu (Nga, Thổ Nhĩ Kỳ, Kazakhstan), các nước vùng Caucasus và đảo Síp hay không. Nhóm nước rất nhỏ như Vatican, Monaco, San Marino, Liechtenstein, Andorra thì hầu như được tính trong mọi danh sách.
Dân số cũng vậy. Theo cách vạch phổ biến, châu Âu có khoảng hơn 700 triệu người; nếu tính cả toàn bộ nước Nga và Thổ Nhĩ Kỳ thì con số cao hơn hẳn. Mật độ dân rất không đều: các vùng đồng bằng quanh sông Rhine, đồng bằng Po ở Ý, miền nam nước Anh thuộc nhóm đông đúc nhất, trong khi miền bắc Scandinavia và phía đông bắc nước Nga có những vùng rộng lớn gần như không người ở.
Diện tích khoảng 10 triệu km² cũng là con số làm tròn theo ranh giới phổ biến. Đổi ranh giới ở Caucasus hay sông Ural, diện tích đổi đi vài trăm nghìn km². Khi viết hay giảng, cách an toàn là nêu con số kèm chữ "khoảng" và nói rõ đang dùng cách vạch nào.
Một vài kỷ lục tự nhiên ít tranh cãi hơn: sông dài nhất châu Âu là sông Volga (khoảng 3.500 km, chảy vào biển Caspi); hồ nước ngọt lớn nhất nằm trọn trong châu Âu là hồ Ladoga ở tây bắc nước Nga; đảo lớn nhất là đảo Anh (Great Britain), tiếp theo là Iceland.
Cách giữ bản đồ châu Âu trong đầu
Không cần thuộc vị trí từng nước. Năm bước dưới đây giúp bạn dựng một bản đồ thô nhưng đúng, đủ để đọc tin tức hay chuẩn bị một chuyến đi:
- Vẽ một chiếc ủng ở giữa phía nam: đó là bán đảo Italia. Bên trái là khối vuông Iberia (Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha), bên phải là bán đảo Balkan nhọn xuống phía Hy Lạp.
- Phía trên cùng, vẽ một "con hổ" nằm ngang nhìn về phía tây: đó là bán đảo Scandinavia (Na Uy, Thuỵ Điển), phía đông là Phần Lan.
- Giữa hai vùng ấy, vẽ một vòng cung núi cong từ biển Địa Trung Hải qua Thuỵ Sĩ sang Áo: dãy Alps. Phía đông nó, một vòng cung khác ôm lấy đồng bằng Hungary: dãy Carpathian.
- Từ biển phía bắc nước Pháp trải sang phía đông tới dãy Ural là một vùng đồng bằng thấp liền mạch, càng sang đông càng rộng.
- Đặt các biển vào chỗ: biển Bắc và biển Baltic ở phía bắc, biển Đen ở đông nam, Địa Trung Hải ở phía nam. Cuối cùng kéo một đường tưởng tượng theo dãy Ural, xuống biển Caspi, qua Caucasus, ra eo Bosphorus: đó là ranh giới Âu – Á.
Khi đã có khung này, mỗi lần gặp một địa danh mới, bạn chỉ cần hỏi nó nằm ở bán đảo nào, gần dãy núi nào và thuộc lưu vực biển nào. Cách nhớ theo địa hình bền hơn hẳn cách nhớ theo đường biên giới.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không lấy đường biên giới của Nga để phân chia châu Âu và châu Á?
Vì ranh giới châu lục là quy ước của địa lý tự nhiên, còn biên giới quốc gia thay đổi theo lịch sử. Dãy Ural và các vùng nước như biển Caspi, eo Bosphorus là những mốc tự nhiên ổn định hơn nhiều, nên được chọn làm ranh giới dù chúng cắt qua lãnh thổ của một số nước.
Istanbul thuộc châu Âu hay châu Á?
Thuộc cả hai. Eo Bosphorus chảy qua giữa thành phố, phần phía tây (gồm khu phố cổ) nằm ở châu Âu, phần phía đông nằm ở châu Á. Mỗi ngày nhiều người dân đi làm qua lại giữa hai châu bằng phà, cầu và đường hầm dưới eo biển.
Ngọn núi cao nhất châu Âu là Elbrus hay Mont Blanc?
Tuỳ ranh giới ở vùng Caucasus. Nếu ranh giới đi theo đường phân thuỷ dãy Đại Caucasus thì Elbrus, cao khoảng 5.640 m, thuộc châu Âu và là ngọn cao nhất. Nếu ranh giới đi theo vùng trũng Kuma – Manych thì Mont Blanc, cao khoảng 4.800 m, giữ vị trí này.
Châu Âu có phải châu lục nhỏ nhất không?
Không hẳn. Theo cách chia bảy châu lục, châu Đại Dương (hay lục địa Australia) nhỏ hơn, châu Âu đứng thứ hai từ dưới lên với khoảng 10 triệu km². Nhưng châu Âu đông dân hơn châu Đại Dương rất nhiều, nên mật độ dân cao hơn hẳn.
Học sinh Việt Nam học châu Âu theo ranh giới nào?
Sách giáo khoa địa lý phổ thông thường dùng cách vạch phổ biến: dãy Ural, sông Ural, biển Caspi, vùng Caucasus, biển Đen và các eo biển nối với Địa Trung Hải. Khi làm bài, nêu được các mốc này và biết rằng đoạn Caucasus có nhiều cách vạch là đủ.
Vì sao châu Âu nhỏ mà có rất nhiều nước?
Địa hình bị chia cắt bởi núi, biển, bán đảo và các dòng sông lớn khiến nhiều vùng phát triển tương đối riêng biệt trong thời gian dài, mỗi vùng có ngôn ngữ và tập quán riêng. Quá trình hình thành quốc gia sau đó diễn ra theo những con đường lịch sử khác nhau, để lại một bản đồ gồm nhiều nước có quy mô rất khác nhau.
