Núi Kilimanjaro: nóc nhà châu Phi, băng gần xích đạo và các núi lửa lớn

Núi Kilimanjaro cao khoảng 5.895 m, là điểm cao nhất châu Phi, nằm ở đông bắc Tanzania, sát biên giới Kenya, chỉ cách xích đạo khoảng ba độ vĩ về phía nam. Đây là một núi lửa gồm ba khối đỉnh: Kibo cao nhất, Mawenzi lởm chởm và Shira đã sụt mòn. Kilimanjaro không thuộc dãy núi nào mà đứng riêng giữa đồng bằng, nên thường được gọi là ngọn núi đứng đơn độc cao nhất thế giới.

Điều khiến Kilimanjaro nổi tiếng là cảnh băng tuyết trên đỉnh một ngọn núi gần xích đạo, cao vượt hẳn đồng bằng xavan khoảng 4.900 m. Băng ấy đã co lại rất nhiều trong hơn một thế kỷ qua. Bài này giải thích Kilimanjaro hình thành thế nào, năm vành đai khí hậu từ chân lên đỉnh, câu chuyện băng tan, và giới thiệu các núi lửa và núi cao đáng chú ý khác ở châu Phi — từ hồ dung nham đến loại dung nham đen hoá trắng có một không hai.

Kilimanjaro hình thành ra sao

Kilimanjaro thuộc nhóm núi lửa hình thành liên quan tới hoạt động của Thung lũng Tách giãn Đông Phi. Khi vỏ Trái Đất bị kéo giãn và mỏng đi, đá nóng chảy dễ tìm đường lên mặt đất, tạo nên các núi lửa lớn ở hai bên thung lũng. Các lớp dung nham và tro chồng lên nhau qua hàng trăm nghìn năm dựng nên khối núi đồ sộ hiện nay.

Trong ba khối đỉnh, Shira là già nhất, nay chỉ còn là một cao nguyên rộng ở phía tây; Mawenzi đã bị xói mòn thành những tháp đá dốc đứng, rất khó leo; Kibo là khối trẻ nhất và cao nhất, trên đỉnh có miệng núi lửa còn khá nguyên vẹn. Điểm cao nhất của Kibo mang tên Uhuru — trong tiếng Swahili nghĩa là “tự do”.

Kibo được xếp là núi lửa đang ngủ chứ không phải đã tắt hẳn: không có phun trào trong thời gian rất dài, nhưng trong miệng núi lửa vẫn có những lỗ phun khí và dấu hiệu nhiệt. Các nhà khoa học coi khả năng phun trào lớn trong tương lai gần là thấp.

Kích thước của khối núi cũng đáng nói: chân núi trải rộng hàng chục km theo mỗi chiều, và từ đồng bằng xung quanh ở độ cao khoảng một nghìn mét, núi vươn lên gần năm nghìn mét nữa. Khối núi lớn đến mức tự tạo khí hậu riêng: gió ẩm từ Ấn Độ Dương thổi vào bị đẩy lên cao, nguội đi và đổ mưa ở sườn nam và sườn đông, trong khi sườn bắc và sườn tây khô hơn hẳn. Đó là lý do rừng và ruộng vườn tập trung ở sườn nam, còn phía bắc là xavan khô. Nguồn gốc tên gọi “Kilimanjaro” đến nay vẫn chưa rõ — có nhiều cách giải thích dựa trên các ngôn ngữ địa phương và tiếng Swahili, nhưng chưa cách nào được chấp nhận rộng rãi.

Năm vành đai khí hậu từ chân lên đỉnh

Leo Kilimanjaro thường được ví như đi từ xích đạo lên Bắc Cực trong vài ngày, vì nhiệt độ giảm dần theo độ cao. Có thể chia sườn núi thành năm vành đai (độ cao chỉ là gần đúng, khác nhau theo sườn):

1. Vành đai canh tác (chân núi tới khoảng 1.800 m). Đất núi lửa màu mỡ và mưa nhiều nuôi những vườn chuối, cà phê, rau xen nhau của người Chagga. Đây là vùng đông dân nhất quanh núi.
2. Rừng núi (khoảng 1.800–2.800 m). Rừng mưa nhiệt đới trên núi, ẩm và nhiều rêu, là nơi nhận nhiều mưa nhất. Rừng này đóng vai trò như miếng bọt biển, giữ nước và nuôi các dòng suối chảy xuống đồng bằng.
3. Đồng cỏ cây bụi núi cao (khoảng 2.800–4.000 m). Cây thạch nam cao, đồng cỏ và những loài cây kỳ lạ như cúc bạc khổng lồ (giant groundsel) và lobelia khổng lồ, thân to, lá xếp hình hoa thị để chống băng giá ban đêm.
4. Hoang mạc núi cao (khoảng 4.000–5.000 m). Rất ít mưa, ngày nắng gắt, đêm băng giá. Chỉ còn rêu, địa y và vài loài cỏ chịu lạnh trên nền sỏi đá núi lửa.
5. Vùng đỉnh (trên khoảng 5.000 m). Không khí loãng, gió lạnh, băng và tuyết. Lượng oxy chỉ bằng khoảng một nửa so với mặt biển, nên người leo phải thích nghi dần với độ cao.

Năm vành đai này giải thích vì sao Kilimanjaro là một “hòn đảo” sinh thái: nhiều loài thực vật ở vành đai cao chỉ sống trên những đỉnh núi cao Đông Phi, cách biệt với nhau như những đảo giữa biển xavan.

Băng trên đỉnh: co lại bao nhiêu và vì sao

Các khảo sát từ đầu thế kỷ 20 và những phép đo bằng ảnh vệ tinh gần đây cho thấy diện tích băng trên Kilimanjaro đã giảm rất mạnh — nhiều nghiên cứu ước tính băng đã mất hơn tám phần mười so với khoảng năm 1912. Các khối băng còn lại chỉ là những mảng rời rạc với vách đứng như tường. Nhiều nhà khoa học dự báo phần lớn băng vĩnh cửu trên đỉnh có thể biến mất trong vài thập niên tới.

Nguyên nhân không đơn giản là “trời nóng lên làm băng tan”. Ở độ cao gần 6.000 m, nhiệt độ không khí phần lớn thời gian vẫn dưới 0 °C. Các nghiên cứu cho thấy băng mất đi chủ yếu do thăng hoa — chuyển thẳng từ rắn sang hơi — dưới nắng gắt, và do không khí khô hơn, ít tuyết rơi bổ sung. Khí hậu khu vực trở nên khô hơn từ cuối thế kỷ 19 được coi là một yếu tố lớn, bên cạnh ảnh hưởng của biến đổi khí hậu toàn cầu. Mức đóng góp của từng yếu tố còn được thảo luận trong giới khoa học.

Câu chuyện băng Kilimanjaro vì vậy là ví dụ tốt cho cách đọc tin khí hậu: một hiện tượng có thể do nhiều nguyên nhân chồng lên nhau, và giải thích đúng cần dữ liệu đo tại chỗ chứ không chỉ một câu khẩu hiệu. Dù vậy, việc băng trên các núi nhiệt đới đang co lại là xu hướng được ghi nhận rộng rãi, từ Đông Phi tới dãy Andes.

Những người đầu tiên lên đỉnh và người leo núi ngày nay

Lần lên đỉnh đầu tiên được ghi chép. Năm 1889, nhà địa lý người Đức Hans Meyer và nhà leo núi người Áo Ludwig Purtscheller lên tới đỉnh Kibo, cùng những người dẫn đường và khuân vác địa phương mà công sức thường ít được nhắc đến. Cư dân quanh núi tất nhiên đã biết và sống cạnh ngọn núi từ rất lâu trước đó.

Không cần kỹ thuật leo dây ở các tuyến phổ biến. Phần lớn người leo Kilimanjaro đi bộ theo những tuyến mòn qua năm vành đai khí hậu, không cần kỹ thuật leo vách. Đây là lý do nó được gọi là ngọn núi dễ tiếp cận nhất trong danh sách núi cao nhất các châu lục.

Nhưng độ cao là thử thách thật. Cái khó của Kilimanjaro là độ cao: lên quá nhanh có thể gây say độ cao với các biểu hiện đau đầu, buồn nôn, mệt lả, và trường hợp nặng có thể nguy hiểm. Các tuyến dài ngày hơn cho cơ thể thời gian thích nghi. Người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ trước khi tính chuyện leo núi cao.

Núi là nguồn sống của vùng. Rừng trên sườn núi giữ nước cho đồng bằng, nuôi nông nghiệp, và nghề khuân vác, dẫn đường là sinh kế quan trọng của nhiều gia đình địa phương. Bảo vệ rừng núi vì vậy gắn trực tiếp với đời sống của người dân quanh chân núi.

Các núi cao và núi lửa đáng chú ý khác của châu Phi

Kilimanjaro không đơn độc. Châu Phi có nhiều núi lửa và núi cao, phần lớn tập trung ở Đông Phi. Độ cao làm tròn:

Khi so các đỉnh này, cần phân biệt núi lửa với núi không phải núi lửa. Rwenzori, dù cao và có băng, là khối đá cổ bị nâng lên dọc đứt gãy của nhánh tây Thung lũng Tách giãn. Từ thời cổ, người ta đã đồn về “dãy núi Mặt Trăng” ở nguồn sông Nile, và nhiều người cho rằng đó chính là Rwenzori — dù đây vẫn chỉ là một cách giải thích.

Kilimanjaro trong bức tranh các đỉnh núi cao nhất mỗi châu lục

Kilimanjaro thuộc nhóm “bảy đỉnh núi” — danh sách đỉnh núi cao nhất của mỗi châu lục mà giới leo núi hay nhắc tới. Danh sách này lại có nhiều phiên bản: châu Âu có thể là Elbrus hay Mont Blanc tuỳ cách vạch ranh giới Âu – Á, châu Đại Dương có thể là núi Kosciuszko ở lục địa Úc hay đỉnh Puncak Jaya ở đảo New Guinea. Riêng với châu Phi thì không có tranh cãi: Kilimanjaro là ngọn núi cao nhất.

So với các đỉnh khác trong danh sách, Kilimanjaro thuộc loại thấp vừa nhưng có đặc điểm riêng: gần xích đạo nhất, đứng đơn độc và có độ cao tương đối từ chân tới đỉnh rất lớn. Nhìn từ đồng bằng Amboseli ở phía Kenya, ngọn núi phủ băng trắng hiện lên giữa đồng cỏ khô, phía trước là đàn voi — một hình ảnh đã thành biểu tượng của Đông Phi trong sách ảnh và phim tài liệu.

Bài so sánh chi tiết các ngọn núi cao nhất bảy châu lục thuộc chuyên mục kỷ lục và so sánh các châu lục của Đại Lục. Ở đây, điều đáng nhớ là Kilimanjaro cho thấy rõ nhất một quy luật địa lý: càng lên cao, khí hậu càng thay đổi như đi về phía cực, và một ngọn núi đủ cao có thể chứa cả một chuỗi cảnh quan trên sườn của nó. Người Việt có thể thấy một phiên bản nhỏ của quy luật này khi đi từ chân lên đỉnh Phan Xi Păng: rừng nhiệt đới dưới thấp nhường chỗ cho rừng lá kim, rồi trảng cây bụi lùn và trúc trên đỉnh.

Câu hỏi thường gặp

Kilimanjaro thuộc nước nào?

Kilimanjaro nằm hoàn toàn trong lãnh thổ Tanzania, ở vùng đông bắc nước này, gần biên giới Kenya. Vì núi nhìn rõ nhất từ phía đồng bằng Amboseli của Kenya, nhiều ảnh nổi tiếng được chụp từ phía Kenya, khiến một số người nhầm rằng núi thuộc Kenya.

Kilimanjaro có phun trào nữa không?

Kibo, khối đỉnh lớn và cao nhất, được xếp là núi lửa đang ngủ: đã rất lâu không phun trào nhưng vẫn có khí thoát ra trong miệng núi lửa. Các nhà khoa học đánh giá khả năng phun trào lớn trong tương lai gần là thấp, nhưng núi vẫn được theo dõi như các núi lửa khác.

Vì sao gần xích đạo mà Kilimanjaro vẫn có băng?

Vì nhiệt độ không khí giảm trung bình khoảng 6–6,5 °C khi lên cao mỗi 1.000 m. Ở độ cao gần 6.000 m, nhiệt độ trên đỉnh thường dưới 0 °C dù nằm gần xích đạo. Tuyết rơi tích lại thành băng qua thời gian, tạo những khối băng tồn tại hàng nghìn năm.

Băng trên Kilimanjaro bao giờ thì mất hết?

Nhiều nghiên cứu dự báo phần lớn băng trên đỉnh có thể biến mất trong vài thập niên tới, nhưng thời điểm cụ thể khác nhau theo mô hình. Tốc độ mất băng phụ thuộc vào lượng tuyết rơi, độ ẩm và nắng chứ không chỉ nhiệt độ, nên các dự báo đều có độ bất định.

Leo Kilimanjaro mất bao lâu?

Các tuyến leo phổ biến thường kéo dài khoảng năm đến chín ngày cả lên và xuống. Tuyến dài hơn cho cơ thể thời gian thích nghi với độ cao nên thường an toàn hơn. Người định leo nên tìm hiểu kỹ về say độ cao và hỏi bác sĩ nếu có vấn đề sức khoẻ.

Núi lửa nào ở châu Phi đang hoạt động mạnh nhất?

Không có một bảng xếp hạng thống nhất, nhưng các núi lửa thường được nhắc đến là Nyiragongo và Nyamuragira ở miền đông Cộng hoà Dân chủ Congo, Erta Ale ở Ethiopia, Ol Doinyo Lengai ở Tanzania và núi Cameroon. Ngoài lục địa, núi Piton de la Fournaise trên đảo Réunion cũng phun trào thường xuyên.