Ở Nam Mỹ, tiếng Tây Ban Nha là ngôn ngữ chính thức ở chín nước, tiếng Bồ Đào Nha là ngôn ngữ của Brazil — nước chiếm khoảng một nửa dân số châu lục — tiếng Anh ở Guyana, tiếng Hà Lan ở Suriname và tiếng Pháp ở Guiana thuộc Pháp. Bên cạnh đó là hàng trăm ngôn ngữ bản địa, trong đó Quechua, Guarani và Aymara có hàng triệu người nói.
Vì vậy câu "Nam Mỹ nói tiếng Tây Ban Nha" chỉ đúng một phần: số người nói tiếng Bồ Đào Nha ở Brazil gần ngang tổng số người nói tiếng Tây Ban Nha ở phần còn lại của châu lục. Bài này giải thích vì sao bản đồ ngôn ngữ có hình dạng như vậy, tiếng Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha ở Nam Mỹ khác với "bản gốc" châu Âu ra sao, các ngôn ngữ bản địa lớn đang sống thế nào, và những từ gốc Nam Mỹ mà người Việt có thể đang dùng mà không biết.
Vì sao Brazil nói tiếng Bồ Đào Nha còn các nước láng giềng nói tiếng Tây Ban Nha
Câu trả lời nằm ở cuối thế kỷ 15. Năm 1494, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha ký hiệp ước Tordesillas, chia các vùng đất "mới" bằng một đường kinh tuyến vạch trên giấy giữa Đại Tây Dương: phía tây đường này thuộc phạm vi Tây Ban Nha, phía đông thuộc Bồ Đào Nha. Đường kinh tuyến cắt qua phần đông của Nam Mỹ, nên người Bồ Đào Nha đến định cư ở bờ biển phía đông, nơi về sau thành Brazil, rồi mở rộng dần vào nội địa vượt xa đường ranh ban đầu.
Cần nhớ rằng hiệp ước này được hai vương quốc châu Âu thoả thuận với nhau, không hề hỏi ý những dân tộc đã sống trên các vùng đất đó hàng nghìn năm. Sự lan rộng của tiếng Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha trong các thế kỷ sau đi kèm với việc nhiều ngôn ngữ bản địa bị thu hẹp hoặc biến mất. Bản đồ ngôn ngữ Nam Mỹ hôm nay vì thế là kết quả của lịch sử, không phải của địa lý tự nhiên.
Ba ngôn ngữ còn lại có lịch sử tương tự: Guyana từng là thuộc địa Anh nên dùng tiếng Anh; Suriname từng thuộc Hà Lan nên dùng tiếng Hà Lan, bên cạnh tiếng Sranan Tongo — ngôn ngữ giao tiếp phổ biến hằng ngày; Guiana thuộc Pháp dùng tiếng Pháp. Ba vùng này có văn hoá gần với vùng Caribe hơn là với các nước nói tiếng Tây Ban Nha xung quanh.
Tiếng Tây Ban Nha ở Nam Mỹ khác Tây Ban Nha thế nào
Người nói tiếng Tây Ban Nha ở Madrid và ở Lima hiểu nhau dễ dàng, giống như người Hà Nội và người Sài Gòn. Nhưng có những khác biệt người học nên biết sớm:
| Đặc điểm | Ở Tây Ban Nha (phần lớn) | Ở Nam Mỹ |
|---|---|---|
| Âm "z" và "c" trước e, i | Đọc gần như "th" trong tiếng Anh | Đọc như "s" (gọi là seseo) |
| Ngôi "các bạn" thân mật | Dùng vosotros | Hầu như chỉ dùng ustedes cho cả thân mật lẫn trang trọng |
| Ngôi "bạn" thân mật | Dùng tú | Nhiều nơi dùng vos với cách chia động từ riêng (voseo), rõ nhất ở Argentina, Uruguay, Paraguay |
| Âm "ll" và "y" | Nhiều vùng đọc như "y" | Phần lớn đọc như "y"; vùng Río de la Plata đọc gần như "sh" hoặc "zh" |
| Một số từ thường ngày | coche (xe hơi), ordenador (máy tính), zumo (nước ép) | carro hoặc auto, computadora, jugo — tuỳ nước |
Ngay trong Nam Mỹ, mỗi nước một giọng: tiếng ở vùng cao Andes thường được người học nước ngoài cho là rõ và chậm; tiếng Chile nổi tiếng nhanh, nuốt âm cuối và nhiều từ lóng riêng; tiếng vùng Río de la Plata có ngữ điệu lên xuống mà nhiều người cho là chịu ảnh hưởng từ tiếng Ý của làn sóng nhập cư, cùng một kho từ lóng gọi là lunfardo. Học tiếng Tây Ban Nha để dùng ở Nam Mỹ thì nên chọn tài liệu theo giọng châu Mỹ.
Tiếng Bồ Đào Nha Brazil: cùng một tiếng, hai giọng rất khác
Tiếng Bồ Đào Nha ở Brazil và ở Bồ Đào Nha là cùng một ngôn ngữ, chữ viết gần như giống nhau, nhưng phát âm khác đến mức người mới học có thể tưởng là hai thứ tiếng. Giọng Brazil mở và rõ nguyên âm hơn; giọng Bồ Đào Nha nuốt nhiều nguyên âm không nhấn. Ở nhiều vùng Brazil, "t" và "d" trước âm "i" được đọc gần như "ch" và "j", nên chữ "dia" (ngày) nghe như "chi-a" — một dấu hiệu dễ nhận ra giọng Brazil.
Về ngữ pháp, người Brazil dùng "você" làm ngôi "bạn" phổ biến, trong khi ở Bồ Đào Nha "tu" thân mật vẫn thông dụng. Để nói "đang làm gì đó", người Brazil dùng dạng "estou fazendo", còn người Bồ Đào Nha thường nói "estou a fazer". Từ vựng cũng khác ở nhiều đồ vật thường ngày, giống như khác biệt giữa tiếng Anh Mỹ và Anh Anh.
Với hơn hai trăm triệu dân, Brazil là nước có đông người nói tiếng Bồ Đào Nha nhất thế giới, đông gấp nhiều lần chính Bồ Đào Nha. Âm nhạc, phim truyền hình và mạng xã hội Brazil lan rộng khiến giọng Brazil là giọng nhiều người học tiếng Bồ Đào Nha trên thế giới tiếp xúc đầu tiên. Người nói tiếng Bồ Đào Nha thường hiểu tiếng Tây Ban Nha khá dễ; chiều ngược lại khó hơn, chủ yếu vì hệ nguyên âm và cách phát âm của tiếng Bồ Đào Nha phức tạp hơn.
Quechua: ngôn ngữ bản địa có nhiều người nói nhất châu Mỹ
Quechua thật ra là một nhóm ngôn ngữ và phương ngữ có quan hệ gần, được nói ở vùng Andes của Peru, Bolivia, Ecuador (nơi gọi là Kichwa), một phần Colombia và tây bắc Argentina. Số người nói thường được ước trong khoảng 7 – 10 triệu, tuỳ nguồn và cách tính, là nhóm ngôn ngữ bản địa đông người nói nhất châu Mỹ. Quechua là ngôn ngữ chính thức ở Peru và Bolivia, cùng với tiếng Tây Ban Nha và các ngôn ngữ khác.
Về cấu trúc, Quechua là ngôn ngữ chắp dính: một từ gốc có thể gắn nhiều hậu tố nối tiếp nhau để diễn đạt điều mà tiếng Việt cần cả một câu. Một đặc điểm hay được các nhà ngôn ngữ học nhắc là hậu tố chứng cứ: người nói đánh dấu ngay trong câu rằng điều mình kể là tự mắt thấy, hay nghe người khác nói lại, hay chỉ là phỏng đoán. Tiếng Việt diễn đạt ý này bằng cụm từ như "nghe nói", "chắc là"; Quechua gói nó vào ngữ pháp.
Quechua từng là ngôn ngữ hành chính phổ biến dưới thời Inca, và được viết bằng chữ Latin từ thời thuộc địa. Ngày nay ngôn ngữ này có mặt trên đài phát thanh, trong trường học song ngữ, trong âm nhạc và trên mạng, nhưng số người nói ở thế hệ trẻ thành thị đang giảm vì áp lực của tiếng Tây Ban Nha. Nhiều cộng đồng và nhà giáo dục đang làm tài liệu, từ điển, ứng dụng để giữ ngôn ngữ cho con cháu.
Guarani ở Paraguay: trường hợp hiếm có
Paraguay là trường hợp đặc biệt trên thế giới: một ngôn ngữ bản địa, Guarani, được phần lớn dân số nói, kể cả những người không thuộc cộng đồng bản địa. Hiến pháp năm 1992 công nhận Guarani là ngôn ngữ chính thức cùng với tiếng Tây Ban Nha. Rất nhiều người Paraguay song ngữ, chuyển qua lại giữa hai thứ tiếng trong cùng một cuộc trò chuyện.
Trong đời sống hằng ngày, người ta thường dùng một dạng pha trộn gọi là jopara, nghĩa là "trộn lẫn", ghép từ và cấu trúc của cả hai ngôn ngữ. Guarani gắn với những gì thân mật: gia đình, đùa vui, tình cảm, chợ búa; tiếng Tây Ban Nha nhiều hơn ở văn bản hành chính, trường lớp, công sở. Sự phân công này đang dịch chuyển khi Guarani được dạy nhiều hơn trong trường.
Họ ngôn ngữ Tupi – Guarani từng trải rộng khắp phần lớn phía đông Nam Mỹ, và đã cho thế giới nhiều từ quen thuộc. Tên "Iguazú" của thác nước nổi tiếng thường được giải thích là "nước lớn" trong tiếng Guarani. Các từ như jaguar (báo đốm), piranha, tapioca (bột sắn), capybara, toucan (chim tu-can) đều có gốc từ các ngôn ngữ thuộc họ này, đi vào tiếng Bồ Đào Nha rồi lan ra các ngôn ngữ châu Âu, và từ đó đến tiếng Việt qua các tài liệu dịch.
Aymara, Mapudungun và hàng trăm ngôn ngữ khác
Ngoài Quechua và Guarani, Nam Mỹ còn rất nhiều ngôn ngữ bản địa, phần lớn có ít người nói và đang bị đe doạ. Một số ngôn ngữ đáng biết:
- Aymara: nói ở vùng cao Bolivia, nam Peru và bắc Chile, quanh hồ Titicaca; khoảng hai triệu người nói theo các ước tính thường gặp. Aymara nổi tiếng với cách hình dung thời gian: quá khứ "ở phía trước" vì đã nhìn thấy, tương lai "ở phía sau" vì chưa biết.
- Mapudungun: ngôn ngữ của người Mapuche ở miền trung nam Chile và tây nam Argentina, có nhiều từ mượn đi vào tiếng Tây Ban Nha địa phương.
- Wayuunaiki: ngôn ngữ của người Wayuu ở bán đảo La Guajira giữa Colombia và Venezuela, một trong những ngôn ngữ bản địa đông người nói ở phía bắc châu lục.
- Nheengatu: ngôn ngữ phát triển từ tiếng Tupi cổ, từng là ngôn ngữ giao tiếp chung ở Amazon thời thuộc địa, nay vẫn được nói ở một số vùng thượng nguồn sông Negro.
- Các ngôn ngữ biệt lập: Nam Mỹ có nhiều ngôn ngữ không chứng minh được quan hệ họ hàng với bất kỳ ngôn ngữ nào khác, là thách thức lớn cho ngôn ngữ học so sánh.
- Ngôn ngữ của người nhập cư: tiếng Nhật ở Brazil (nơi có cộng đồng gốc Nhật đông nhất ngoài Nhật Bản), tiếng Đức và tiếng Ý ở nam Brazil và Argentina, tiếng Wales ở Patagonia.
Nhiều ngôn ngữ bản địa nhỏ chỉ còn vài trăm hoặc vài chục người nói, phần lớn là người lớn tuổi. Mỗi ngôn ngữ mất đi là mất một cách gọi tên cây cỏ, sông núi, quan hệ họ hàng và kinh nghiệm sống mà không bản dịch nào thay thế trọn vẹn. Vì thế việc ghi âm, lập từ điển và dạy song ngữ được nhiều nước Nam Mỹ chú ý hơn trong những thập niên gần đây.
Gợi ý cho người Việt muốn học hoặc tìm hiểu ngôn ngữ Nam Mỹ
Nếu bạn đang học ngoại ngữ để làm việc, học tập hay đơn giản là tìm hiểu văn hoá Nam Mỹ, vài gợi ý dưới đây giúp tránh những bỡ ngỡ thường gặp:
- Chọn đúng biến thể: học tiếng Tây Ban Nha châu Mỹ nếu mục tiêu là các nước Andes hay Río de la Plata, học tiếng Bồ Đào Nha giọng Brazil nếu mục tiêu là Brazil. Chữ viết chung nhưng nghe – nói khác nhiều.
- Làm quen với "vos" sớm nếu bạn quan tâm tới Argentina, Uruguay, Paraguay; nhiều giáo trình chỉ dạy "tú" nên người học bị bất ngờ khi nghe người bản xứ nói.
- Đừng coi tiếng Tây Ban Nha là "chìa khoá" cho Brazil: người Brazil có thể hiểu bạn phần nào, nhưng trả lời bằng tiếng Bồ Đào Nha, và nhiều người không thích bị nói chuyện bằng tiếng Tây Ban Nha như thể hai tiếng là một.
- Tìm hiểu cách viết và đọc đúng tên người, tên địa danh bản địa: nhiều địa danh ở Andes và Paraguay có gốc Quechua, Aymara, Guarani; dùng đúng tên là một cách tôn trọng.
- Học vài câu chào hỏi bằng ngôn ngữ bản địa nếu bạn đến các vùng cao Andes hay Paraguay; một lời chào bằng Quechua hay Guarani thường được đón nhận ấm áp.
- Dùng âm nhạc, phim và podcast của từng nước để luyện tai theo giọng địa phương — cách này hiệu quả hơn nhiều so với chỉ nghe một giọng chuẩn trong giáo trình.
Với người Việt, tiếng Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha có cách phát âm theo chữ viết khá đều, ít âm câm, nên phần đọc thường dễ hơn tiếng Anh hay tiếng Pháp; phần khó là chia động từ và giống của danh từ. Học song song hai thứ tiếng này dễ lẫn, nên chắc một thứ trước rồi hãy chuyển sang thứ kia.
Câu hỏi thường gặp
Người Brazil có nói tiếng Tây Ban Nha không?
Ngôn ngữ chính thức và phổ biến của Brazil là tiếng Bồ Đào Nha. Nhiều người Brazil, nhất là ở vùng biên giới hoặc làm việc với các nước láng giềng, hiểu khá nhiều tiếng Tây Ban Nha vì hai ngôn ngữ gần nhau, và một số người học nó ở trường. Nhưng không nên mặc định người Brazil nói tiếng Tây Ban Nha.
Tiếng Tây Ban Nha và tiếng Bồ Đào Nha có hiểu được nhau không?
Một phần. Hai ngôn ngữ cùng gốc Latin, chung rất nhiều từ vựng và ngữ pháp, nên đọc văn bản của nhau khá dễ. Nghe thì khó hơn, nhất là người nói tiếng Tây Ban Nha nghe tiếng Bồ Đào Nha vì nguyên âm của tiếng Bồ Đào Nha phức tạp hơn. Mức hiểu tăng nhanh nếu tiếp xúc thường xuyên.
Người Inca có chữ viết không?
Theo hiểu biết phổ biến, người Inca không có chữ viết theo nghĩa ghi âm lời nói như chữ Latin hay chữ Hán. Họ dùng quipu, những bó dây thắt nút với màu sắc và vị trí nút khác nhau, để lưu số liệu và có thể cả những thông tin khác. Liệu quipu có ghi được câu chữ hay không vẫn là câu hỏi các nhà nghiên cứu đang tìm lời giải.
Chữ "papa" chỉ khoai tây có nguồn gốc từ đâu?
Từ tiếng Quechua. Ở Mỹ La-tinh, khoai tây gọi là "papa", lấy trực tiếp từ Quechua; còn ở Tây Ban Nha người ta thường nói "patata", được cho là sự pha trộn giữa "papa" và "batata" — chữ chỉ khoai lang có gốc từ một ngôn ngữ vùng Caribe. Từ đó mới sinh ra "potato" trong tiếng Anh.
Có bao nhiêu ngôn ngữ bản địa ở Nam Mỹ?
Không có con số chính xác duy nhất vì việc phân biệt ngôn ngữ và phương ngữ còn tranh luận, và một số ngôn ngữ ít người nói chưa được nghiên cứu kỹ. Các ước tính thường gặp nói tới vài trăm ngôn ngữ còn được nói, thuộc hàng chục họ ngôn ngữ khác nhau cùng nhiều ngôn ngữ biệt lập.
Bolivia có bao nhiêu ngôn ngữ chính thức?
Hiến pháp Bolivia năm 2009 công nhận tiếng Tây Ban Nha cùng ba mươi sáu ngôn ngữ của các dân tộc bản địa là ngôn ngữ chính thức, trong đó có Quechua, Aymara và Guarani. Đây là một trong những nước công nhận chính thức nhiều ngôn ngữ nhất thế giới, dù trên thực tế tiếng Tây Ban Nha vẫn chiếm ưu thế trong hành chính.
