Altiplano (tiếng Tây Ban Nha nghĩa là "cao nguyên") là vùng đất cao và bằng phẳng nằm giữa hai nhánh dãy Andes, trải qua Peru, Bolivia, bắc Chile và tây bắc Argentina. Độ cao trung bình khoảng 3.750 m, và đây thường được xem là cao nguyên rộng nhất thế giới sau cao nguyên Tây Tạng. Ở đầu phía bắc là hồ Titicaca, mặt nước ở độ cao khoảng 3.810 m, diện tích khoảng 8.300 km², nằm giữa Peru và Bolivia.
Đây là một trong những vùng có người sinh sống lâu đời ở độ cao lớn nhất hành tinh: nông nghiệp, chăn nuôi và những thị trấn đông đúc tồn tại ở độ cao mà ở nhiều nơi khác chỉ có đá và băng. Bài này giải thích Altiplano là gì, những con số về Titicaca nên hiểu thế nào, vì sao nước trên cao nguyên không chảy ra biển, cánh đồng muối Uyuni hình thành ra sao, và các cộng đồng Aymara, Quechua đã thích nghi với khí hậu khắc nghiệt bằng những cách nào.
Altiplano là gì và hình thành thế nào
Ở đoạn giữa của Andes, dãy núi tách làm hai nhánh: Cordillera Occidental ở phía tây với chuỗi núi lửa, Cordillera Oriental (hay Cordillera Real ở Bolivia) ở phía đông. Giữa hai bức tường ấy là một lòng chảo rộng khoảng vài trăm km, dài gần 1.000 km từ nam Peru xuống tây bắc Argentina. Đó là Altiplano.
Lòng chảo này được nâng lên cùng với Andes trong nhiều triệu năm, nhưng vì bị núi bao quanh nên nước không thoát ra biển. Trầm tích từ hai sườn núi đổ xuống lấp dần lòng chảo, tạo bề mặt phẳng đến mức đi hàng chục km có khi không thấy dốc. Trong các thời kỳ khí hậu ẩm hơn của quá khứ địa chất, nơi này từng có những hồ lớn hơn nhiều so với hiện nay; cánh đồng muối và các hồ mặn ngày nay là phần sót lại khi các hồ cổ đó bốc hơi.
Về hành chính, phần lớn Altiplano thuộc Bolivia và Peru. Cao nguyên tiếp nối về phía nam thành vùng Puna khô hơn ở Chile và Argentina. Khi đọc tài liệu, bạn sẽ gặp cả hai từ: "Altiplano" thường chỉ phần trung tâm quanh Titicaca và Bolivia, "Puna" chỉ vùng cao khô ở phía nam và cũng chỉ kiểu đồng cỏ núi cao đặc trưng.
Hồ Titicaca qua những con số — và những cách nói cần dè dặt
Các con số dưới đây là giá trị làm tròn thường gặp trong tài liệu địa lý; mực nước hồ dao động theo năm mưa nhiều hay ít nên diện tích cũng thay đổi.
| Mục | Giá trị khoảng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Độ cao mặt nước | khoảng 3.810 m | Lên xuống vài mét giữa các năm |
| Diện tích | khoảng 8.300 km² | Gồm hồ lớn ở phía bắc và hồ nhỏ Wiñaymarka ở phía nam, nối nhau qua eo Tiquina |
| Chiều dài | khoảng 190 km | Theo trục tây bắc – đông nam |
| Độ sâu lớn nhất | khoảng 280 m | Nước sâu và lạnh nên mặt hồ xanh thẫm |
| Số sông đổ vào | hơn 25 sông | Nhiều sông nhận nước băng tan từ Cordillera Real |
| Lối thoát nước bề mặt | chỉ một: sông Desaguadero | Chảy về phía nam tới hồ Poopó |
Hai cách nói hay gặp cần hiểu đúng. "Hồ cao nhất thế giới" là sai — có nhiều hồ nhỏ nằm cao hơn; cách nói chính xác hơn là "hồ lớn có tàu thuyền đi lại nằm ở độ cao lớn nhất". "Hồ lớn nhất Nam Mỹ" thì tuỳ cách tính: hồ Maracaibo ở Venezuela có diện tích mặt nước lớn hơn nhưng thông ra biển và nước lợ, nên nhiều tài liệu xếp Titicaca là hồ lớn nhất châu lục tính theo thể tích nước ngọt.
Một lưu vực khép kín: nước trên cao nguyên đi đâu
Altiplano là một lưu vực nội lưu: nước mưa và nước băng tan không có đường ra biển mà dồn vào các hồ và vùng trũng giữa cao nguyên. Titicaca là "bể chứa" ở đầu nguồn. Điều bất ngờ là chỉ một phần nhỏ nước của Titicaca chảy ra qua sông Desaguadero; phần lớn lượng nước mất đi là do bốc hơi dưới nắng gắt và gió khô của độ cao gần 4.000 m.
Sông Desaguadero chảy về phía nam tới hồ Poopó, một hồ nông và mặn. Vì nông, Poopó rất nhạy với hạn hán và với việc lấy nước tưới ở thượng nguồn: trong thập niên 2010, hồ nhiều lần gần như cạn, kéo theo sinh kế của các cộng đồng đánh cá và chăn nuôi quanh hồ. Từ Poopó, nước lại tràn tiếp về các vùng trũng mặn hơn ở phía tây nam.
Chuỗi hồ – sông – hồ này cho thấy một quy luật chung của mọi lưu vực khép kín trên thế giới: càng xuống cuối dòng, nước càng mặn, vì muối hoà tan cứ được mang xuống còn nước thì bốc hơi đi. Titicaca ở đầu nguồn nên còn ngọt, Poopó mặn, và cuối chuỗi là những cánh đồng muối. Biển Aral ở Trung Á hay Biển Chết ở Tây Á là các ví dụ khác của cùng quy luật.
Cánh đồng muối Uyuni: tấm gương phẳng nhất hành tinh
Salar de Uyuni ở tây nam Bolivia là cánh đồng muối lớn nhất thế giới, rộng khoảng 10.000 km², ở độ cao khoảng 3.650 m. Đây là đáy của một hồ cổ đã khô, bề mặt là lớp vỏ muối cứng, bên dưới là các lớp muối xen bùn và nước muối đậm đặc. Mùa khô, mặt muối nứt thành những ô lục giác đều đặn; mùa mưa, một lớp nước mỏng phủ lên biến cả cánh đồng thành tấm gương phản chiếu bầu trời.
Vì quá rộng và quá phẳng — chênh lệch độ cao trên toàn bề mặt chỉ cỡ vài chục cm — Uyuni từng được dùng để hiệu chỉnh thiết bị đo độ cao của vệ tinh. Lớp nước muối bên dưới chứa lượng lithium rất lớn, một kim loại dùng trong pin, nên vùng này được giới nghiên cứu và các ngành công nghiệp chú ý; cách khai thác sao cho không làm cạn nguồn nước vốn đã khan hiếm của cao nguyên là câu hỏi đang được thảo luận.
Người dân các làng ven salar từ lâu khai thác muối thủ công: cào muối thành những đống nhỏ cho ráo nước, phơi, rồi mang đi trao đổi. Có những ngôi nhà và đồ đạc được xây hoàn toàn bằng các khối muối cắt ra. Uyuni minh hoạ rõ cách một vùng khắc nghiệt — không cây, không nước ngọt, gió lạnh — vẫn có đời sống của riêng nó.
Khí hậu: nắng gắt, đêm lạnh, mùa mưa ngắn
Chênh lệch ngày đêm rất lớn. Không khí loãng và khô giữ nhiệt kém: trưa nắng có thể ấm, nhưng đêm xuống dưới 0 độ C ở nhiều nơi trong phần lớn năm. Biên độ nhiệt trong một ngày nhiều khi lớn hơn chênh lệch giữa mùa hè và mùa đông.
Bức xạ mặt trời mạnh. Ở gần 4.000 m, lớp khí quyển phía trên mỏng hơn nên tia cực tím mạnh hơn hẳn mực nước biển. Người dân đội mũ rộng vành và che kín da; da và mắt dễ bị tổn thương nếu chủ quan.
Mùa mưa ngắn vào mùa hè. Phần lớn mưa rơi từ khoảng tháng 12 đến tháng 3, do hơi ẩm từ lưu vực Amazon vượt qua dãy núi phía đông. Phía bắc gần Titicaca ẩm hơn; càng xuống phía tây nam càng khô, tới vùng giáp Atacama thì gần như hoang mạc.
Hồ làm dịu khí hậu xung quanh. Khối nước lớn của Titicaca hấp thụ nhiệt ban ngày và toả ra ban đêm, nên bờ hồ ít sương giá hơn đồng cỏ xa hồ. Đó là lý do quanh Titicaca có mật độ làng mạc và đồng ruộng dày hơn những nơi khác trên cao nguyên. Các bán đảo và vịnh nhỏ ven hồ, nơi gió hồ thổi vào ban đêm, là những chỗ trồng trọt được ở độ cao mà cách đó vài chục km chỉ còn đồng cỏ chăn thả.
Gió và mưa đá. Buổi chiều mùa hè hay có dông đối lưu kèm mưa đá, có thể làm dập nát cả một ruộng khoai chỉ trong vài phút. Mùa khô thì gió mạnh cuốn bụi muối từ các salar đi xa. Vì vậy người nông dân chia ruộng ra nhiều mảnh ở nhiều chỗ khác nhau để không mất trắng một lần.
Con người trên cao nguyên: Aymara, Quechua và những cách thích nghi
Altiplano là quê hương của các cộng đồng nói tiếng Aymara và Quechua, cùng nhiều nhóm nhỏ hơn như Uru. Họ sống ở đây từ hàng nghìn năm trước khi người châu Âu đến, và vẫn là bộ phận đông đảo của dân cư vùng cao Peru và Bolivia. Nhiều tri thức canh tác và chăn nuôi được duy trì đến nay, song song với đời sống đô thị ở các thành phố như El Alto, Puno hay Oruro.
Một sáng tạo nổi tiếng là chuño: khoai tây được để ngoài trời cho đông đá qua đêm, ban ngày phơi nắng, rồi giẫm cho ra nước, lặp lại nhiều lần. Kết quả là những củ khoai khô nhẹ, giữ được nhiều năm — một cách bảo quản lương thực tận dụng chính cái lạnh và cái khô của cao nguyên. Người Uros trên hồ Titicaca thì dựng những hòn đảo nổi bằng sậy totora: xếp lớp sậy trên các khối rễ nổi, bổ sung lớp mới thường xuyên khi lớp dưới mục; sậy cũng dùng làm thuyền và mái nhà.
Về sinh lý, các nhà nghiên cứu nhận thấy cư dân lâu đời ở Andes và ở Tây Tạng thích nghi với độ cao theo những cách không giống nhau: nhóm Andes thường có nồng độ huyết sắc tố cao hơn, còn nhiều người Tây Tạng lại giữ huyết sắc tố gần mức người ở thấp và dựa vào những đặc điểm khác về hô hấp và tuần hoàn. Đây là một ví dụ được trích dẫn nhiều về tiến hoá thích nghi ở loài người, và cũng nhắc rằng "thích nghi với độ cao" không có một công thức duy nhất.
Sinh vật của cao nguyên lạnh
Thực vật và động vật Altiplano phải chịu lạnh, khô, nắng gắt và không khí loãng. Một số đại diện:
- Hồng hạc: ba loài hồng hạc sống ở các hồ mặn trên cao nguyên, ăn tảo và sinh vật nhỏ trong nước mặn; những hồ đỏ hồng vì tảo là nơi chúng tụ tập đông nhất.
- Ếch nước Titicaca: loài ếch lớn sống hoàn toàn dưới nước, da nhăn thành nhiều nếp để tăng diện tích hấp thụ oxy trong nước lạnh; loài này đang bị đe doạ nghiêm trọng do ô nhiễm và đánh bắt.
- Vicuña: họ hàng hoang dã của alpaca, sống ở đồng cỏ puna, có bộ lông thuộc loại mịn nhất trong giới động vật.
- Viscacha: loài gặm nhấm cùng họ với chinchilla, trông như thỏ đuôi dài, sống giữa các khe đá.
- Cây yareta: loài cây mọc thành khối đệm xanh, cứng, trông như tảng đá phủ rêu, lớn rất chậm và có thể sống rất lâu.
- Cỏ ichu: loại cỏ cứng mọc thành bụi, là thức ăn cho llama, alpaca và vật liệu lợp mái truyền thống.
Nhiều loài trong số này là đặc hữu của vùng cao Andes, nghĩa là không có ở nơi nào khác. Việc lấy nước cho thành phố, cho mỏ và cho tưới tiêu trên một cao nguyên vốn khan nước là sức ép lớn nhất lên các vùng đất ngập và hồ — nơi tập trung phần lớn sự sống ở đây.
Câu hỏi thường gặp
Titicaca có phải là hồ cao nhất thế giới không?
Không. Có nhiều hồ nhỏ, kể cả hồ trên miệng núi lửa ở Andes và hồ băng ở Himalaya, nằm cao hơn Titicaca. Cách nói chính xác là Titicaca là hồ lớn có tàu thuyền đi lại thường xuyên nằm ở độ cao lớn nhất, khoảng 3.810 m so với mực nước biển.
Nước hồ Titicaca ngọt hay mặn?
Nước Titicaca được xếp là nước ngọt, dù có độ khoáng hơi cao hơn nhiều hồ khác vì phần lớn nước mất đi do bốc hơi. Vì có một lối thoát là sông Desaguadero, muối không tích tụ quá mức như ở hồ Poopó hay cánh đồng muối Uyuni ở cuối lưu vực.
Cánh đồng muối Uyuni đẹp nhất vào mùa nào?
Hai mùa cho hai cảnh khác nhau. Mùa mưa, khoảng từ tháng 12 đến tháng 3, lớp nước mỏng phủ mặt muối tạo hiệu ứng gương. Mùa khô, mặt muối trắng nứt thành các ô lục giác, dễ đi lại hơn. Mưa lớn có thể làm một số đường vào bị ngập, nên cần hỏi tình hình tại chỗ.
Đảo nổi Uros có thật sự nổi trên mặt nước không?
Có. Đảo được làm từ các khối rễ sậy totora nổi tự nhiên, phía trên xếp chồng nhiều lớp thân sậy khô, rồi neo lại để không trôi. Lớp sậy bên dưới mục dần trong nước nên cư dân phải bổ sung lớp mới thường xuyên. Đi trên đảo có cảm giác mềm và hơi lún.
Altiplano có liên quan gì đến hiện tượng El Niño không?
Có. Trong những năm El Niño, Altiplano thường khô hơn bình thường, mùa mưa yếu đi và mực nước các hồ hạ xuống; những năm La Niña thì ngược lại, thường ẩm hơn. Vì nông nghiệp ở đây chủ yếu dựa vào mưa, các dao động này ảnh hưởng trực tiếp tới mùa màng và đàn gia súc.
Vì sao vùng cao Andes trồng được khoai tây ở độ cao gần 4.000 m?
Vì người nông dân đã chọn lọc qua hàng nghìn năm những giống khoai chịu rét, chịu sương giá, kể cả những giống củ đắng nhiều chất khó ăn tươi nhưng hợp để làm chuño. Kết hợp ruộng bậc thang, luống cao và trồng gần hồ, họ giảm được thiệt hại do sương giá ban đêm.
