Châu Nam Mỹ: vị trí, các quốc gia, ba khối địa hình và những vùng khí hậu chính

Châu Nam Mỹ là lục địa nằm phần lớn ở Nam bán cầu và Tây bán cầu, kéo dài từ khoảng vĩ độ 12 độ Bắc ở bờ biển Caribe xuống tới khoảng vĩ độ 56 độ Nam ở mũi Horn. Diện tích khoảng 17,8 triệu km², đứng thứ tư trong các châu lục sau châu Á, châu Phi và Bắc Mỹ. Theo cách tính phổ biến, Nam Mỹ có 12 quốc gia độc lập cùng vùng Guiana thuộc Pháp; dân số khoảng hơn 400 triệu người, tuỳ nguồn và năm thống kê.

Hình dạng châu lục giống một tam giác lớn thuôn dần về phía nam. Bờ tây là dãy Andes dựng đứng sát Thái Bình Dương, bờ đông là các cao nguyên cổ thoai thoải ra Đại Tây Dương, ở giữa là những đồng bằng rộng nơi các con sông lớn chảy qua, trong đó có sông Amazon. Bài này đi qua vị trí, cách đếm số nước, ba khối địa hình, các hệ sông, vùng khí hậu, sinh vật đặc trưng, và một phần ít người để ý: những cây trồng gốc Nam Mỹ đã vào bữa ăn hằng ngày của người Việt.

Nam Mỹ nằm ở đâu trên quả địa cầu

Phía bắc, Nam Mỹ nối với Bắc Mỹ qua eo đất Panama. Ranh giới hai châu lục thường được vạch ở biên giới giữa Colombia và Panama, chạy qua vùng rừng rậm Darién; một số tài liệu cũ lấy kênh đào Panama làm mốc. Khác biệt này không làm thay đổi bức tranh chung: Trung Mỹ hẹp và nhiều núi lửa thuộc về Bắc Mỹ, còn khối lục địa hình tam giác phía nam là Nam Mỹ. Hai lục địa chỉ thật sự nối liền với nhau từ vài triệu năm trở lại đây, khi eo đất Panama khép lại.

Đường xích đạo cắt qua phần trên của châu lục, đi qua Ecuador, Colombia và Brazil; chí tuyến Nam đi qua Chile, Argentina, Paraguay và Brazil. Như vậy phần lớn diện tích nằm ở Nam bán cầu, và mùa ở đây ngược với Việt Nam: khi Hà Nội đang rét tháng Một thì Buenos Aires vào giữa mùa hè. Đây là chi tiết đầu tiên người đọc nên ghi nhớ khi đọc bất cứ tài liệu nào về khí hậu Nam Mỹ.

Về kinh độ, Nam Mỹ lệch về phía đông so với Bắc Mỹ: bờ đông Brazil nằm xa hơn về phía đông so với New York khá nhiều. Vì thế múi giờ của phần lớn Nam Mỹ chênh với Việt Nam khoảng 10 đến 12 giờ, tuỳ nước và tuỳ mùa. Nhìn từ Việt Nam, Nam Mỹ gần như nằm ở phía bên kia quả địa cầu: điểm đối cực của lãnh thổ Việt Nam — điểm nằm đúng phía bên kia khi xuyên qua tâm Trái Đất — rơi vào khoảng vùng Peru và vùng biển ngoài khơi Peru, bắc Chile.

Nam Mỹ có bao nhiêu nước và vì sao con số có thể khác

Cách đếm thông dụng nhất là 12 quốc gia độc lập. Bảng dưới đây liệt kê theo vần chữ cái, kèm ngôn ngữ chính thức chủ yếu và một nét địa lý dễ nhớ của mỗi nước.

Con số có thể lệch vì ba lý do. Thứ nhất, có tài liệu đếm cả Guiana thuộc Pháp thành 13 "đơn vị". Thứ hai, một số đảo nằm trên thềm lục địa Nam Mỹ nhưng về văn hoá được xếp vào vùng Caribe, nên có sách tính, có sách không. Thứ ba, khi bàn "châu Mỹ La-tinh" người ta gộp cả Mexico, Trung Mỹ và Caribe — đó là một khái niệm văn hoá – ngôn ngữ, không phải châu lục. Khi trả lời câu "Nam Mỹ có bao nhiêu nước", cách chắc nhất là nói "12 quốc gia độc lập, cộng vùng Guiana thuộc Pháp".

Ba khối địa hình: núi trẻ phía tây, khiên cổ phía đông, đồng bằng ở giữa

Dãy Andes ở phía tây. Một bức tường núi trẻ chạy dọc bờ Thái Bình Dương suốt chiều dài châu lục, nhiều đỉnh vượt 6.000 m, nhiều núi lửa còn hoạt động và động đất xảy ra thường xuyên. Andes chắn gió ẩm, quyết định khí hậu của cả hai sườn: sườn tây ở phần giữa châu lục khô như sa mạc, sườn đông mưa nhiều và phủ rừng.

Các khiên cổ ở phía đông. Khiên Guiana ở phía bắc và khiên Brazil ở phía đông là những khối đá rất già, đã bị bào mòn hàng trăm triệu năm thành cao nguyên và đồi thấp. Trên khiên Guiana còn sót những núi mặt bàn vách đứng gọi là tepui, nơi thác Angel đổ xuống; cao nguyên Brazil thì rộng, thoải, có nhiều thác ghềnh ở rìa.

Đồng bằng rộng ở giữa. Kẹp giữa hai khối trên là một chuỗi đồng bằng nối nhau từ bắc xuống nam: đồng cỏ Llanos của sông Orinoco, vùng trũng Amazon, vùng đất ngập Pantanal, vùng khô Gran Chaco, đồng cỏ Pampas và cuối cùng là cao nguyên bậc thềm Patagonia. Phần lớn là trầm tích do sông và gió mang xuống từ Andes.

Hệ quả dễ thấy trên bản đồ. Vì Andes nằm sát bờ tây, các sông lớn gần như đều chảy về Đại Tây Dương, quãng đường dài hàng nghìn km; còn sông đổ ra Thái Bình Dương thì ngắn và dốc. Đường phân thuỷ của cả châu lục nằm rất gần biển phía tây — một nét bất đối xứng mà ít lục địa nào có rõ như vậy.

Các hệ thống sông lớn

Nam Mỹ có ba lưu vực khổng lồ. Sông Amazon có lưu vực lớn nhất thế giới, khoảng 7 triệu km² theo cách tính phổ biến, và lượng nước đổ ra biển nhiều hơn bất cứ con sông nào khác. Chuyện Amazon hay Nile dài hơn là một tranh luận thật trong giới địa lý, phụ thuộc vào việc chọn đâu là nguồn và đâu là cửa sông.

Sông Orinoco chảy qua Venezuela và một phần Colombia, đổ ra Đại Tây Dương bằng một châu thổ rộng chằng chịt kênh rạch. Lưu vực Orinoco gắn với đồng cỏ Llanos, nơi mùa mưa ngập trắng và mùa khô nứt nẻ. Một điểm lạ: qua kênh tự nhiên Casiquiare, hệ Orinoco nối với hệ Amazon, nên về lý thuyết thuyền có thể đi từ lưu vực này sang lưu vực kia mà không lên bờ.

Hệ Paraná – Paraguay – Uruguay ở phía nam hợp lại thành cửa sông Río de la Plata, một vùng nước lợ rộng hơn 200 km ở chỗ mở ra biển. Trên một nhánh của sông Paraná là thác Iguazú, nằm giữa Argentina và Brazil. Sông Paraguay chảy qua Pantanal, một trong những vùng đất ngập nước nhiệt đới lớn nhất thế giới. Hệ sông này là trục giao thông và nguồn nước cho những vùng nông nghiệp lớn của phía nam châu lục.

Các vùng khí hậu chính: từ xích đạo đến gần vùng cực

Nam Mỹ trải dài gần 70 vĩ độ và có độ cao từ mực nước biển tới gần 7.000 m, nên có gần như đủ các kiểu khí hậu. Bảng dưới đây gom thành sáu nhóm dễ nhớ.

Hai yếu tố làm khí hậu Nam Mỹ khác với các vĩ độ tương đương ở nơi khác. Một là hải lưu lạnh Humboldt chảy dọc bờ tây, làm bờ biển Peru và Chile mát và khô bất thường. Hai là hiện tượng El Niño: khi nước mặt ở phía đông Thái Bình Dương ấm lên, bờ biển Peru và Ecuador có thể mưa lớn bất thường trong khi những nơi khác lại hạn — chính ngư dân Peru là những người đầu tiên gọi tên hiện tượng này.

Sinh vật đặc trưng: những loài chỉ thấy ở Nam Mỹ

Nam Mỹ từng tách biệt với các lục địa khác trong hàng chục triệu năm, nên giữ nhiều nhóm động vật riêng. Khi eo đất Panama nối liền, động vật hai châu lục di chuyển qua lại, giới khoa học gọi là cuộc Đại trao đổi sinh vật châu Mỹ. Một số đại diện dễ nhận ra:

• Họ lạc đà Nam Mỹ: llama và alpaca đã được thuần hoá; guanaco và vicuña sống hoang dã trên núi cao và thảo nguyên.
• Lười, thú ăn kiến và ta tu: nhóm thú có tổ tiên phát triển mạnh ở Nam Mỹ trong thời gian châu lục bị cô lập.
• Chuột lang nước capybara: loài gặm nhấm lớn nhất còn sống, sống thành đàn bên sông và đầm lầy.
• Báo đốm jaguar: loài mèo lớn nhất châu Mỹ, săn cả ở rừng mưa lẫn vùng ngập Pantanal.
• Kền kền khoang cổ Andes (condor): một trong những loài chim bay lớn nhất, sải cánh tới khoảng 3 m, lượn theo luồng khí nóng dọc vách núi.
• Cá heo sông Amazon: loài cá heo nước ngọt có màu hồng nhạt, sống trong rừng ngập mùa lũ.
• Rùa khổng lồ và kỳ nhông biển Galápagos: những loài trên quần đảo đã giúp Darwin suy nghĩ về sự biến đổi của các loài.

Nhiều loài trong danh sách này đang bị thu hẹp nơi sống do rừng và đồng cỏ bị chuyển sang trồng trọt, chăn nuôi. Vì thế khi đọc về sinh vật Nam Mỹ, bạn nên tra tình trạng bảo tồn mới nhất trên Danh lục Đỏ của IUCN thay vì dựa vào sách cũ.

Từ Nam Mỹ đến mâm cơm Việt: những cây trồng đi nửa vòng Trái Đất

Có lẽ mối liên hệ gần gũi nhất giữa người Việt và Nam Mỹ nằm trong bếp. Theo đồng thuận của giới nghiên cứu nguồn gốc cây trồng, khoai tây được thuần hoá ở vùng Andes quanh hồ Titicaca; sắn (khoai mì) được thuần hoá ở rìa tây nam lưu vực Amazon; đậu phộng có nguồn gốc ở vùng nay thuộc Bolivia và tây bắc Argentina; dứa và cây điều gốc ở vùng Paraguay và đông bắc Brazil. Tổ tiên hoang dại của cà chua mọc ở vùng Andes; ớt có nhiều loài được thuần hoá ở cả Nam Mỹ lẫn Trung Mỹ.

Những cây này theo các chuyến tàu từ thế kỷ 16 đi sang châu Âu, châu Phi, Ấn Độ rồi tới Đông Nam Á. Cây điều là ví dụ rõ: từ Brazil, người Bồ Đào Nha đưa nó sang Ấn Độ và châu Phi; ngày nay Việt Nam thuộc nhóm nước chế biến và xuất khẩu hạt điều lớn nhất thế giới. Sắn từ một cây lương thực của cư dân Amazon đã thành nguyên liệu tinh bột quan trọng ở nhiều tỉnh Tây Nguyên và Tây Ninh.

Cây cao su cũng là người Amazon. Năm 1876, hạt cao su được Henry Wickham mang từ Brazil về vườn thực vật Kew ở Anh, cây con sau đó được gửi sang các thuộc địa ở châu Á; cuối thế kỷ 19 cao su bắt đầu được trồng thử ở Việt Nam, rồi trở thành đồn điền lớn ở Đông Nam Bộ. Lần tới khi ăn khoai tây chiên, củ sắn luộc hay một nắm hạt điều rang, bạn đang ăn thành quả thuần hoá của những cư dân Andes và Amazon từ hàng nghìn năm trước.

Câu hỏi thường gặp

Nam Mỹ và châu Mỹ La-tinh có phải là một không?

Không. Nam Mỹ là một châu lục địa lý gồm 12 quốc gia độc lập và Guiana thuộc Pháp. Châu Mỹ La-tinh là khái niệm văn hoá – ngôn ngữ, gồm các nước nói tiếng Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha (và đôi khi tiếng Pháp) ở cả Bắc Mỹ, Trung Mỹ, Caribe và Nam Mỹ. Ngược lại Guyana và Suriname thuộc Nam Mỹ nhưng thường không được xếp vào Mỹ La-tinh.

Nước nào ở Nam Mỹ không giáp biển?

Có hai nước: Bolivia và Paraguay. Bolivia nằm trên cao nguyên Andes và vùng đồng bằng phía đông, Paraguay nằm giữa Brazil, Argentina và Bolivia. Paraguay ra biển chủ yếu theo đường sông Paraguay – Paraná xuống Río de la Plata, nên giao thông đường sông có vị trí đặc biệt trong đời sống nước này.

Vì sao Nam Mỹ gần như không có sông lớn chảy ra Thái Bình Dương?

Vì dãy Andes nằm sát bờ tây, đường phân thuỷ chỉ cách biển vài trăm km. Nước mưa trên sườn tây chỉ đi một quãng ngắn và dốc là ra biển, còn nước sườn đông có cả lục địa rộng để gom lại thành những sông dài như Amazon, Orinoco, Paraná rồi đổ ra Đại Tây Dương.

Mùa ở Nam Mỹ có ngược với Việt Nam không?

Ở phần lớn châu lục là có, vì phần lớn diện tích nằm ở Nam bán cầu: tháng 12 đến tháng 2 là mùa hè ở Argentina, Chile, Uruguay, nam Brazil. Ở vùng gần xích đạo như Colombia, Ecuador, bắc Brazil thì nhiệt độ ít đổi theo tháng, người ta phân biệt mùa mưa và mùa khô nhiều hơn là nóng và lạnh.

Đỉnh núi cao nhất Nam Mỹ là đỉnh nào?

Đó là Aconcagua ở Argentina, cao khoảng 6.960 m; các phép đo khác nhau lệch nhau vài mét. Đây cũng là đỉnh núi cao nhất ngoài châu Á, cao nhất ở Nam bán cầu và Tây bán cầu. Aconcagua thuộc dãy Andes, gần biên giới với Chile, và nằm trong danh sách bảy đỉnh núi cao nhất của bảy châu lục.

Nam Mỹ có những ngôn ngữ chính nào?

Tây Ban Nha là ngôn ngữ chính thức ở chín quốc gia, Bồ Đào Nha ở Brazil, tiếng Anh ở Guyana, tiếng Hà Lan ở Suriname và tiếng Pháp ở Guiana thuộc Pháp. Bên cạnh đó có hàng trăm ngôn ngữ bản địa; Quechua, Aymara và Guarani là những ngôn ngữ có đông người nói, được công nhận chính thức ở một số nước.