Chuyến đi vòng quanh thế giới đầu tiên bắt đầu năm 1519 với năm con tàu do Ferdinand Magellan chỉ huy, rời Tây Ban Nha để tìm đường đi về phía tây tới quần đảo Maluku, xứ của đinh hương và nhục đậu khấu. Ba năm sau, năm 1522, chỉ một con tàu là Victoria trở về, do Juan Sebastián Elcano chỉ huy, với 18 người theo con số thường được dẫn, trên tổng số khoảng 240–270 người lúc khởi hành tuỳ nguồn.
Bản thân Magellan không đi trọn vòng: ông tử trận ở Mactan, Philippines, năm 1521. Về địa lý, chuyến đi chứng minh bằng thực nghiệm rằng các đại dương thông nhau, cho thấy Thái Bình Dương rộng hơn mọi hình dung thời đó, và để lại một bí ẩn nhỏ về một ngày bị mất trên lịch.
Bài này đi theo hải trình từng chặng, giải thích địa lý của eo biển Magellan và Thái Bình Dương, nói về những người dân trên các đảo mà đoàn tàu đi qua, và trả lời câu hỏi ai mới thật sự là người đầu tiên đi trọn một vòng Trái Đất.
Mục tiêu: tìm lối đi về phía tây tới quần đảo Gia vị
Đầu thế kỷ 16, Bồ Đào Nha đã có đường biển vòng qua châu Phi tới Ấn Độ và xa hơn tới Malacca. Tây Ban Nha cần một tuyến khác. Magellan, một người Bồ Đào Nha từng phục vụ trên các chuyến đi ở Ấn Độ Dương, thuyết phục triều đình Tây Ban Nha rằng có thể đi về phía tây, tìm một lối xuyên qua châu Mỹ, rồi vượt biển tới quần đảo Maluku, nay thuộc Indonesia.
Giả định địa lý của kế hoạch có hai chỗ chưa ai kiểm chứng. Thứ nhất, châu Mỹ phải có một eo biển xuyên qua; các đoàn tàu trước đó đã dò dọc bờ Nam Mỹ nhưng mới chỉ thấy các cửa sông lớn. Thứ hai, biển phía bên kia châu Mỹ phải đủ hẹp để vượt qua. Ở điểm thứ hai, Magellan và những người cùng thời sai lầm rất lớn, phần vì những ước tính Trái Đất nhỏ hơn thực tế còn lưu hành từ thời Ptolemy.
Năm con tàu mang tên Trinidad, San Antonio, Concepción, Victoria và Santiago. Thuỷ thủ đoàn đến từ nhiều miền: Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Ý, Pháp, Hy Lạp, Bắc Phi và nhiều nơi khác. Trong đó có Antonio Pigafetta, một người Ý đi theo và ghi nhật ký chi tiết. Phần lớn những gì ta biết về chuyến đi đến từ nhật ký của ông, cùng vài bản ghi của các thành viên khác.
Hải trình từng chặng
Các mốc dưới đây là mốc thường được dẫn trong tài liệu lịch sử hàng hải:
- Tháng 9 năm 1519: đoàn tàu rời Sanlúcar de Barrameda, cửa sông Guadalquivir, ghé quần đảo Canary rồi băng Đại Tây Dương tới bờ biển Brazil.
- Đầu năm 1520: dò dọc bờ Nam Mỹ xuống phía nam, khảo sát cửa sông Río de la Plata và nhận ra đó không phải lối xuyên lục địa.
- Mùa đông Nam bán cầu năm 1520: trú đông ở vịnh San Julián thuộc Patagonia; xảy ra một cuộc nổi loạn bị dập tắt; tàu Santiago bị đắm khi đi trinh sát.
- Tháng 10–11 năm 1520: tìm thấy và đi xuyên eo biển nay mang tên Magellan, mất hơn một tháng; trong lúc đó tàu San Antonio bỏ đoàn quay về Tây Ban Nha.
- Cuối năm 1520 đến tháng 3 năm 1521: vượt Thái Bình Dương hơn ba tháng gần như không gặp đất có thể tiếp tế; nhiều người chết vì đói và bệnh scorbut.
- Tháng 3 năm 1521: tới Guam rồi quần đảo Philippines; ngày 27 tháng 4 năm 1521, Magellan tử trận ở Mactan.
- Tháng 11 năm 1521: hai tàu còn lại tới Tidore ở quần đảo Maluku, mua đinh hương. Tàu Trinidad ở lại sửa chữa, về sau bị người Bồ Đào Nha bắt giữ.
- Năm 1522: tàu Victoria dưới quyền Elcano băng qua nam Ấn Độ Dương, vòng mũi Hảo Vọng, đi lên dọc bờ tây châu Phi và về tới Sanlúcar ngày 6 tháng 9 năm 1522.
Đọc danh sách này sẽ thấy phần khó nhất về địa lý không phải là eo biển hay đại dương riêng lẻ, mà là sự thiếu hiểu biết về khoảng cách: đoàn tàu được chuẩn bị cho một hải trình ngắn hơn nhiều, nên đói và bệnh trở thành kẻ thù lớn hơn bão tố.
Eo biển Magellan: lối đi giữa lục địa và Tierra del Fuego
Eo biển Magellan nằm gần mũi cực nam Nam Mỹ, tách đất liền khỏi quần đảo Tierra del Fuego. Đó không phải một kênh thẳng mà là một mê cung các nhánh nước, vịnh hẹp, mũi đất, với gió mạnh đổi hướng liên tục và thuỷ triều phức tạp. Bờ phía đông là thảo nguyên thấp và trống trải, bờ phía tây là núi cao, rừng ẩm và sông băng.
Cái tên Tierra del Fuego, nghĩa là "đất lửa", thường được giải thích là do đoàn tàu nhìn thấy những đống lửa của cư dân bản địa trên bờ vào ban đêm. Những cư dân đó là các dân tộc đã sống ở vùng lạnh giá này hàng nghìn năm, đi lại bằng thuyền và sống nhờ biển, cho thấy con người đã thích nghi với tận cùng phía nam châu Mỹ từ rất lâu trước khi có con tàu châu Âu nào ghé qua.
Eo biển Magellan được dùng làm tuyến đi giữa hai đại dương trong nhiều thế kỷ, nhưng không dễ. Về sau, các đoàn tàu phát hiện có thể đi vòng xuống phía nam Tierra del Fuego qua vùng biển rộng ngày nay gọi là eo biển Drake, nơi có mũi Horn, được đoàn tàu Hà Lan của Schouten và Le Maire đi vòng qua năm 1616. Tuyến này rộng nhưng sóng gió nổi tiếng dữ dội. Cho tới khi kênh đào Panama mở năm 1914, tàu bè đi giữa hai bờ châu Mỹ phải chọn một trong hai đường vòng phía nam ấy.
Thái Bình Dương: đại dương lớn hơn mọi ước tính
Khi ra khỏi eo biển, đoàn tàu gặp mặt biển tương đối êm và Magellan gọi nó là biển "hiền hoà", gốc của tên Thái Bình Dương ngày nay. Cái tên ấy trở nên mỉa mai trong những tuần sau. Đoàn tàu đi hơn ba tháng liền trên biển, chỉ gặp vài đảo nhỏ không tiếp tế được. Theo nhật ký Pigafetta, thuỷ thủ phải ăn bánh quy mục, mùn cưa, và cả miếng da bọc trên cột buồm sau khi ngâm nước biển cho mềm.
Nỗi khổ này là hệ quả trực tiếp của một sai lầm về bản đồ. Không ai ở châu Âu thời đó biết Thái Bình Dương rộng bao nhiêu. Ngày nay ta biết đây là đại dương lớn nhất, chiếm khoảng một phần ba bề mặt Trái Đất, rộng hơn tổng diện tích mọi lục địa cộng lại. Từ Nam Mỹ sang Đông Nam Á, nó trải ngang gần nửa vòng Trái Đất ở vùng nhiệt đới.
Một điều may mắn và cũng là một điều trớ trêu: hải trình của Magellan đi theo hướng tây bắc chéo qua đại dương, vô tình bỏ qua hầu hết các quần đảo có người ở của Polynesia và Micronesia, nơi các cộng đồng đi biển bản địa đã đi lại hàng nghìn năm. Tri thức đi biển của họ về sao, sóng và chim biển, nếu được chia sẻ, có lẽ đã giúp đoàn tàu rất nhiều.
Mactan và những người dân trên các đảo
Ở Philippines, Magellan kết thân với thủ lĩnh đảo Cebu và can dự vào quan hệ giữa các thủ lĩnh địa phương. Khi Lapulapu, thủ lĩnh trên đảo Mactan nhỏ bên cạnh, không chịu thần phục, Magellan dẫn một nhóm lính đổ bộ. Ngày 27 tháng 4 năm 1521, lực lượng của Lapulapu đánh bại nhóm đổ bộ trên bãi cạn, và Magellan tử trận.
Ở Philippines ngày nay, Lapulapu được ghi nhớ như người bảo vệ quê hương trước người ngoài đến can thiệp. Câu chuyện là lời nhắc rằng các vùng đất đoàn tàu đi qua đã có cộng đồng, thủ lĩnh và quan hệ chính trị riêng; người đến không bước vào một khoảng trống. Trước đó ở Guam, cuộc gặp với người Chamorro cũng xảy ra xung đột xuất phát từ cách hiểu khác nhau về trao đổi và sở hữu đồ vật.
Một nhân vật đáng chú ý khác là Enrique, người hầu và phiên dịch mà Magellan đưa từ vùng Malacca về châu Âu nhiều năm trước. Khi đoàn tàu tới Philippines, Enrique nói chuyện được với cư dân địa phương bằng một ngôn ngữ gần gũi. Nếu Enrique thật sự xuất thân ở vùng biển Đông Nam Á, ông có thể là người đầu tiên đã đi hết một vòng Trái Đất khi trở lại gần quê, dù theo nhiều chặng khác nhau. Giả thuyết này hấp dẫn nhưng không thể kiểm chứng, vì thông tin về quê quán của ông rất mỏng.
Ngày bị mất: mầm mống của đường đổi ngày
Khi tàu Victoria ghé quần đảo Cape Verde trên đường về, năm 1522, thuỷ thủ được biết ngày hôm đó là thứ Năm, trong khi nhật ký trên tàu, được Pigafetta ghi đều đặn, cho rằng hôm đó là thứ Tư. Họ đã mất một ngày, dù ghi chép không bỏ sót ngày nào.
Lời giải nằm ở chiều quay của Trái Đất. Đi về phía tây, đoàn tàu đuổi theo Mặt Trời, mỗi ngày của họ dài hơn 24 giờ một chút. Sau khi đi trọn một vòng 360 độ kinh tuyến, những phần nhỏ đó cộng lại thành đúng một ngày. Người đi vòng về phía đông sẽ gặp hiện tượng ngược lại, dư ra một ngày. Các học giả châu Âu thời đó nhanh chóng giải thích được hiện tượng, nhưng nó vẫn gây bất ngờ lớn với công chúng.
Ba thế kỷ rưỡi sau, khi thế giới thống nhất kinh tuyến gốc và múi giờ, người ta phải chọn một nơi để "trả lại" hoặc "lấy đi" ngày đó. Chỗ được chọn là quanh kinh tuyến 180 độ giữa Thái Bình Dương, chính là đường đổi ngày quốc tế ngày nay. Câu chuyện chi tiết về kinh tuyến gốc, múi giờ và đường đổi ngày có trong một bài riêng trên trang.
Ý nghĩa địa lý của chuyến đi
Bằng chứng thực nghiệm về một đại dương liên thông. Người có học đã biết Trái Đất tròn từ lâu, nhưng chuyến đi chứng minh rằng có thể đi vòng quanh bằng đường biển, và mọi đại dương lớn đều thông nhau.
Thước đo thật của Trái Đất. Quãng đường và thời gian vượt Thái Bình Dương buộc các nhà bản đồ phải phóng lớn đại dương này, đẩy châu Á và châu Mỹ ra xa nhau trên bản đồ, và từ bỏ dần những ước tính Trái Đất nhỏ.
Châu Mỹ là một khối lục địa trọn vẹn. Việc phải đi gần tận cùng phía nam mới có lối xuyên qua cho thấy châu Mỹ là một bức tường đất liền dài từ bắc xuống nam, không phải chuỗi đảo trước châu Á như nhiều người từng nghĩ.
Tuyến xuyên Thái Bình Dương về sau. Vài chục năm sau, năm 1565, người đi biển tìm được đường quay về từ Philippines sang Mexico bằng cách đi lên vĩ độ cao để bắt gió tây. Tuyến thuyền buồm Manila – Acapulco hoạt động hơn hai thế kỷ sau đó, nối châu Á với châu Mỹ, trong đó bạc châu Mỹ đổi lấy lụa, sứ châu Á.
Cái giá về con người. Phần lớn người ra đi không trở về. Câu chuyện vì vậy nên được kể như một chuyến đi khắc nghiệt dựa trên hiểu biết địa lý còn thiếu, thay vì một bản anh hùng ca đơn giản.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người đầu tiên đi vòng quanh thế giới?
Theo nghĩa chỉ huy một con tàu đi trọn một vòng, đó là Juan Sebastián Elcano và những người về trên tàu Victoria năm 1522. Magellan tử trận giữa đường. Enrique, người phiên dịch của Magellan, có thể đã đi trọn vòng theo nhiều chặng, nhưng điều này không kiểm chứng được.
Eo biển Magellan dài bao nhiêu?
Eo biển dài vài trăm kilômét, uốn khúc qua nhiều nhánh, chỗ hẹp nhất chỉ vài kilômét. Các con số cụ thể khác nhau tuỳ cách đo theo luồng tàu hay theo đường bờ, nên khi trích dẫn cần ghi rõ nguồn và cách tính.
Vì sao đoàn tàu không đi vòng qua châu Phi như người Bồ Đào Nha?
Tuyến vòng qua châu Phi khi ấy do Bồ Đào Nha kiểm soát, và mục tiêu của chuyến đi chính là tìm một đường thay thế về phía tây. Chỉ khi chuyến đi gần kết thúc, tàu Victoria mới buộc phải về nhà theo đường châu Phi vì không còn lựa chọn nào khác.
Bệnh scorbut là gì mà nguy hiểm vậy?
Scorbut là bệnh do thiếu vitamin C kéo dài, gây chảy máu lợi, đau khớp, mệt lả và có thể tử vong. Trên những chuyến đi dài không có rau quả tươi, đây là nguyên nhân gây chết hàng đầu cho thuỷ thủ cho đến khi việc dùng trái cây họ cam quýt được áp dụng rộng rãi về sau.
Nhật ký của Pigafetta còn không?
Nhật ký gốc không còn, nhưng có vài bản chép tay của bản tường thuật do Pigafetta soạn sau chuyến đi, cùng các bản in về sau. Đây là nguồn chính để các nhà sử học dựng lại hải trình, mô tả các vùng đất và chuyện ngày bị mất.
Chuyến đi mất bao lâu?
Tính từ lúc rời Sanlúcar tháng 9 năm 1519 tới khi tàu Victoria về lại tháng 9 năm 1522, chuyến đi kéo dài gần đúng ba năm. Phần lớn thời gian là chờ gió, trú đông, tìm đường và tiếp tế, chứ không phải những ngày đi biển liên tục.
