Vì sao châu Âu nhiều bán đảo và có đường bờ biển dài đến vậy

Châu Âu nhiều bán đảo vì ba lớp lịch sử chồng lên nhau: các dãy núi trẻ phía nam nhô lên và chia bờ biển Địa Trung Hải thành những khối đất thò ra biển; băng hà nhiều lần phủ kín phía bắc, mài khoét đất đá thành vũng vịnh và lòng chảo; rồi khi băng tan, mực nước biển dâng cao khoảng hơn trăm mét, tràn vào các thung lũng thấp, biến những vùng đất liền cũ thành biển nông.

Kết quả là một châu lục nhỏ nhưng bờ biển rất dài so với diện tích, với các bán đảo lớn như Scandinavia, Iberia, Italia, Balkan, Jutland và hàng trăm bán đảo nhỏ hơn. Đường bờ biển dài bao nhiêu thì lại là câu hỏi khó hơn tưởng tượng, vì con số đo được phụ thuộc vào thước đo, một hiện tượng có tên là nghịch lý đường bờ biển.

Bài viết lần lượt đi qua hình dáng các bán đảo, từng lớp nguyên nhân, các biển nội địa, cách đo bờ biển và việc biển đã định hình đời sống ven bờ của người châu Âu ra sao.

Một lục địa bị biển cắt xẻ: nhìn lại hình dáng

Đặt bản đồ châu Âu cạnh bản đồ châu Phi, khác biệt hiện ra ngay. Châu Phi có đường bờ biển tương đối trơn, ít vũng vịnh lớn, nội địa rộng mênh mông. Châu Âu thì ngược lại: biển ăn sâu vào đất liền theo mọi hướng, tạo ra biển Baltic, biển Bắc, vịnh Biscay, biển Adriatic, biển Aegean, biển Đen. Ở phần phía tây của châu lục, khó tìm được nơi nào cách biển quá vài trăm cây số.

Chính châu Âu nhìn từ xa đã giống một bán đảo lớn nhô ra từ khối Á – Âu. Trên bán đảo lớn ấy lại mọc ra những bán đảo cấp hai, và trên đó là bán đảo cấp ba: bán đảo Peloponnese ở cực nam Hy Lạp gắn vào bán đảo Balkan; bán đảo Bretagne ở tây bắc nước Pháp; bán đảo Kola ở cực bắc nước Nga; bán đảo Jutland của Đan Mạch chĩa lên giữa biển Bắc và biển Baltic.

Hình dáng ấy có hệ quả rất cụ thể. Phần lớn châu Âu chịu ảnh hưởng của biển, nên khí hậu ít khắc nghiệt hơn các vùng cùng vĩ độ nằm sâu trong lục địa. Đường thuỷ ven bờ từ lâu đã là đường đi lại dễ hơn đường bộ qua núi. Và mỗi bán đảo, bị núi hoặc biển che chắn, đã phát triển ngôn ngữ, món ăn, kiểu nhà riêng.

Các bán đảo lớn của châu Âu

Bảng dưới liệt kê các bán đảo lớn nhất theo cách gọi phổ biến, kèm biển bao quanh và nét địa hình chính:

Ngoài ra còn nhiều bán đảo nhỏ nổi tiếng như Peloponnese, Crimea, Bretagne, Cornwall, Istria, Gargano. Ranh giới của một "bán đảo" cũng là quy ước: chẳng hạn có tài liệu gọi khối Scandinavia và Phần Lan chung là Fennoscandia.

Lớp nguyên nhân thứ nhất: núi trẻ phía nam chia bờ Địa Trung Hải

Ở phía nam, các bán đảo Iberia, Italia và Balkan gắn liền với lịch sử va chạm giữa mảng châu Phi và mảng Á – Âu trong hàng chục triệu năm. Cơ chế kiến tạo mảng là chủ đề riêng của ngành khoa học Trái Đất; ở đây chỉ cần biết rằng quá trình ấy đã đẩy lên các dãy núi trẻ như Pyrenees, Alps, Apennine, Dinaric, Balkan và làm sụt xuống các lòng chảo biển xen giữa.

Khi biển lấp vào các lòng chảo, những khối đất cao còn lại trở thành bán đảo. Dãy Apennine là ví dụ rõ: nó chạy dọc nước Ý như sống lưng, hai bên là biển Tyrrhenian và biển Adriatic. Bán đảo Balkan cũng vậy, các dãy núi và cao nguyên của nó bị biển Adriatic, Ionian, Aegean bao quanh, bờ biển gãy khúc vì núi đâm thẳng ra biển.

Vì bờ biển phía nam được tạo nên chủ yếu bởi núi trẻ, nó thường dốc và nhiều đá, ít đồng bằng ven biển rộng. Những đồng bằng lớn hiếm hoi như đồng bằng sông Po ở miền bắc nước Ý trở thành vùng đông dân và trồng trọt quan trọng. Ở bờ biển Hy Lạp và Croatia, hàng nghìn hòn đảo thật ra là đỉnh của những dãy núi bị nước biển nhấn chìm một phần.

Lớp nguyên nhân thứ hai: băng hà và nước biển dâng ở phía bắc

Phía bắc kể một câu chuyện khác. Trong các thời kỳ băng hà gần đây, một lớp băng dày hàng nghìn mét phủ Scandinavia, phần lớn quần đảo Anh và vùng Baltic. Băng di chuyển chậm như một chiếc máy bào khổng lồ, khoét sâu các thung lũng sông thành hình chữ U, cào lòng đất thành vô số hố trũng, rồi đẩy đất đá ra rìa thành các dải đồi.

Khi khí hậu ấm lên, băng tan và trả nước về đại dương. Theo các nghiên cứu về mực nước biển cổ, từ thời kỳ băng hà cực đại cách nay khoảng 20 nghìn năm tới nay, nước biển toàn cầu đã dâng lên hơn 100 m. Những thung lũng băng ven biển bị nước tràn vào thành fjord ở Na Uy; lòng chảo bị băng khoét sâu trở thành biển Baltic, một trong những biển trẻ nhất Trái Đất về mặt địa chất.

Ví dụ ấn tượng nhất là Doggerland, vùng đất thấp từng nối Anh với lục địa châu Âu, nay nằm dưới đáy biển Bắc. Lưới đánh cá ở đây đôi khi kéo lên xương động vật và công cụ bằng đá của người thời tiền sử. Nước biển dâng dần đã nhấn chìm vùng đất này, biến Anh thành một hòn đảo khoảng tám nghìn năm trước.

Còn một chuyện thú vị nữa: khi gánh nặng băng biến mất, lớp vỏ Trái Đất ở Scandinavia từ từ nâng lên trở lại. Ở vùng vịnh Bothnia giữa Thuỵ Điển và Phần Lan, mặt đất vẫn đang nhô lên chừng gần một centimet mỗi năm, khiến bờ biển lùi ra xa và những bến cảng cổ nay nằm sâu trong đất liền.

Các biển nội địa và biển ven bờ

Bờ biển dài của châu Âu một phần là nhờ các biển gần như bị đất liền bao quanh. Mỗi biển có tính cách riêng:

• Biển Địa Trung Hải: nối với Đại Tây Dương qua eo Gibraltar hẹp, chừng 14 km ở chỗ hẹp nhất; nước ấm, mặn, thuỷ triều rất nhỏ.
• Biển Baltic: nước lợ vì nhiều sông đổ vào mà lối thông ra biển Bắc lại hẹp; phía bắc đóng băng vào mùa đông.
• Biển Bắc: nông, nhiều bão, sóng lớn; đáy biển từng là đất liền Doggerland.
• Biển Đen: gần như kín, nối với Địa Trung Hải qua Bosphorus và Dardanelles; lớp nước sâu rất ít ô xy nên có thể giữ xác tàu cổ gần như nguyên vẹn.
• Biển Adriatic, Aegean, Tyrrhenian, Ionian: các nhánh của Địa Trung Hải giữa các bán đảo phía nam, rải rác hàng nghìn đảo.
• Biển Trắng, biển Barents: nhánh của Bắc Băng Dương ở phía bắc nước Nga, lạnh và đóng băng một phần trong năm.

Vì có những biển nội địa này, nhiều vùng sâu trong lục địa vẫn chỉ cách biển một khoảng ngắn. Biển điều hoà nhiệt độ, cung cấp hơi ẩm cho mưa, và từ thời cổ đã là đường nối các vùng với nhau.

Đường bờ biển dài bao nhiêu? Nghịch lý đường bờ biển

Bạn sẽ gặp những con số rất khác nhau về chiều dài đường bờ biển châu Âu, chênh nhau hàng chục nghìn cây số. Không phải vì ai đó sai, mà vì chiều dài bờ biển phụ thuộc vào cây thước dùng để đo. Đo bằng thước dài 100 km, bạn sẽ đi tắt qua các vũng vịnh nhỏ. Đo bằng thước 1 km, bạn đi theo từng mũi đất, con số dài ra. Đo bằng thước 1 m, mỗi tảng đá cũng thêm chiều dài.

Nhà khoa học Anh Lewis Fry Richardson đã ghi nhận hiện tượng này khi so sánh chiều dài biên giới và bờ biển trong các tài liệu khác nhau. Năm 1967, nhà toán học Benoît Mandelbrot đăng bài Bờ biển nước Anh dài bao nhiêu? trên tạp chí Science, dùng nó làm ví dụ cho ý tưởng về hình có cấu trúc lặp lại ở mọi tỉ lệ, sau này gọi là fractal.

Bờ biển châu Âu, đặc biệt ở Na Uy, Scotland, Hy Lạp và Croatia, là loại bờ "gồ ghề" nhất: càng phóng to càng thấy thêm khúc khuỷu. Riêng bờ biển Na Uy khi tính cả fjord và đảo dài hơn rất nhiều so với khoảng cách theo đường chim bay từ nam lên bắc.

Vì vậy khi so sánh bờ biển các châu lục, điều nên nhớ là tỉ lệ bờ biển so với diện tích của châu Âu thuộc loại cao nhất, còn con số tuyệt đối thì chỉ có nghĩa khi đi kèm phương pháp đo.

Biển đã định hình đời sống ven bờ ra sao

Nghề cá và món ăn. Từ cá trích ở biển Bắc, cá tuyết muối khô của Na Uy cho đến cá mòi nướng ở Bồ Đào Nha, bạch tuộc ở Hy Lạp, món ăn ven biển châu Âu đều gắn với biển gần nhà. Cá tuyết muối khô từng là món dự trữ quan trọng vì giữ được rất lâu.

Làng chài và thành phố cảng. Nhiều thành phố lớn mọc lên ở cửa sông hoặc trong vịnh kín gió. Dạng nhà san sát ven bến, màu sơn tươi để dễ nhận ra từ biển, là cảnh quen thuộc ở nhiều bờ biển.

Khí hậu dịu. Gió từ biển giữ cho các vùng ven bờ ít lạnh vào mùa đông và ít nóng vào mùa hè hơn vùng nội địa, nên dân cư tập trung dọc bờ biển phía tây và phía nam.

Bờ biển thay đổi. Ở Hà Lan và vùng ven biển Bắc, con người đắp đê, lấn biển để có đất. Ở nhiều nơi khác, bờ biển bị xói lở, buộc người dân phải lùi nhà vào trong. Mực nước biển dâng khiến những vùng thấp này đặc biệt cần theo dõi.

Đảo và tính địa phương. Hàng nghìn hòn đảo quanh các bán đảo, từ quần đảo Hy Lạp tới các đảo ngoài khơi Scotland và Croatia, giữ những phương ngữ, kiểu nhà và món ăn riêng, nhiều khi khác hẳn đất liền chỉ cách vài giờ đi phà. Cuộc sống trên đảo xoay quanh lịch tàu, mùa biển êm và mùa biển động, một nhịp rất khác với thành phố trong lục địa.

Câu hỏi thường gặp

Bán đảo lớn nhất châu Âu là bán đảo nào?

Theo diện tích, bán đảo Scandinavia thường được coi là lớn nhất châu Âu, tiếp đến là bán đảo Iberia. Con số chính xác phụ thuộc vào việc vạch chỗ "cổ" của bán đảo ở đâu, nên các nguồn có thể chênh nhau; thứ tự hai bán đảo này thì ít tranh cãi.

Có phải toàn bộ châu Âu là một bán đảo?

Nhiều nhà địa lý mô tả châu Âu như một bán đảo lớn ở đầu phía tây của khối Á – Âu, vì phía đông nó nối liền với châu Á bằng đất liền và ba mặt còn lại giáp biển. Đó là cách nhìn theo hình dáng, không phủ nhận việc coi châu Âu là một châu lục theo quy ước.

Vì sao biển Baltic ít mặn hơn biển Địa Trung Hải?

Biển Baltic nhận nước ngọt từ rất nhiều con sông và chỉ thông ra biển Bắc qua các eo hẹp quanh Đan Mạch, nên nước biển khó trao đổi. Ngược lại, Địa Trung Hải nằm ở vùng nóng khô, bốc hơi mạnh hơn lượng nước sông đổ vào, nên nước mặn hơn cả Đại Tây Dương.

Doggerland có thật hay chỉ là giả thuyết?

Doggerland được chứng minh bằng nhiều loại bằng chứng: xương động vật và công cụ đá vớt lên từ đáy biển Bắc, lõi trầm tích, và bản đồ địa hình đáy biển dựng từ dữ liệu khảo sát địa chấn. Chi tiết về thời điểm và tốc độ ngập vẫn được nghiên cứu, nhưng sự tồn tại của vùng đất này là chắc chắn.

Bán đảo khác mũi đất và doi đất thế nào?

Bán đảo là khối đất rộng ba mặt giáp nước, nối với đất liền ở một phía, có thể rộng hàng trăm nghìn km². Mũi đất là phần đầu nhọn nhô ra biển, thường nhỏ. Doi đất là dải cát hay sỏi hẹp do sóng và dòng chảy bồi lên, kéo dài từ bờ ra.

Nghịch lý đường bờ biển có làm sai lệch các số liệu địa lý khác không?

Có ảnh hưởng tới mọi số đo đường cong tự nhiên như bờ biển, biên giới theo sông hay bờ hồ. Vì thế các cơ quan đo đạc thường công bố kèm tỉ lệ bản đồ hoặc phương pháp. Diện tích thì ít bị ảnh hưởng hơn nhiều, vì các khúc khuỷu nhỏ chỉ thêm một phần rất nhỏ diện tích.