Patagonia là vùng cực nam của Nam Mỹ, chia giữa Argentina và Chile, trải từ khoảng vĩ độ 37 – 40 độ Nam xuống tới mũi Horn. Diện tích thường được ước khoảng một triệu km², tuỳ cách vạch ranh giới phía bắc. Đây là vùng đất của gió tây thổi gần như không ngớt, của những cánh đồng băng lớn nhất Nam bán cầu ngoài Nam Cực, và của mật độ dân cư thuộc loại thấp nhất châu Mỹ.
Dãy Andes chia Patagonia làm hai thế giới: sườn tây phía Chile mưa dầm, đầy vịnh hẹp, rừng ôn đới ẩm và sông băng đổ thẳng ra biển; sườn đông phía Argentina là thảo nguyên khô, bằng phẳng, chăn cừu bạt ngàn. Bài này giải thích ranh giới Patagonia, sự tương phản giữa hai sườn núi, gió, băng, những ngọn núi đá nổi tiếng, sinh vật trên cạn và dưới biển, và những cộng đồng đã sống ở vùng đất khắc nghiệt này.
Patagonia ở đâu: một vùng có ranh giới mềm
Patagonia không phải là một đơn vị hành chính mà là một vùng địa lý – lịch sử, nên ranh giới phía bắc có nhiều cách vạch. Ở phía Argentina, người ta thường lấy sông Colorado hoặc sông Negro làm mốc; ở phía Chile, Patagonia thường được tính từ khoảng vùng hồ quanh Puerto Montt trở xuống. Phía nam, vùng này kết thúc ở quần đảo Tierra del Fuego và mũi Horn, nơi Thái Bình Dương gặp Đại Tây Dương.
Tên gọi xuất hiện từ chuyến đi của đoàn Magellan năm 1520. Theo ghi chép của Antonio Pigafetta, người đi cùng đoàn, các thuỷ thủ gọi cư dân bản địa họ gặp là "Patagones", và kể rằng những người này rất cao lớn; nguồn gốc chính xác của chữ "Patagón" đến nay vẫn còn được bàn, và câu chuyện "người khổng lồ" được xem là phóng đại của người châu Âu thời đó.
Để hình dung quy mô: Patagonia rộng gấp khoảng ba lần Việt Nam nhưng chỉ có vài triệu người, tập trung ở một số thành phố ven biển và vùng hồ. Đi trên các con đường thảo nguyên phía Argentina, người ta có thể chạy hàng giờ mà chỉ gặp hàng rào, đàn cừu, guanaco và những trang trại cách nhau hàng chục km.
Hai Patagonia: sườn Chile mưa dầm và sườn Argentina khô gió
Cùng một vĩ độ, hai bên dãy Andes khác nhau như hai châu lục. Gió tây từ Thái Bình Dương mang hơi ẩm, gặp núi thì trút mưa ở sườn tây; vượt qua núi, không khí khô và ấm lên, quét qua thảo nguyên phía đông.
| Tiêu chí | Sườn tây (phần lớn thuộc Chile) | Sườn đông (phần lớn thuộc Argentina) |
|---|---|---|
| Địa hình | Bờ biển vỡ vụn thành hàng nghìn đảo, vịnh hẹp, kênh biển | Thảo nguyên bậc thềm thoai thoải, cao nguyên basalt, hẻm sông |
| Lượng mưa | Rất nhiều, có nơi vài nghìn mm mỗi năm | Ít, nhiều nơi chỉ vài trăm mm mỗi năm hoặc ít hơn |
| Thảm thực vật | Rừng ôn đới ẩm, rêu, dương xỉ, cây sồi phương nam | Cỏ bụi thấp, cây bụi gai, gần như không có cây gỗ |
| Băng | Sông băng chảy ra biển và hồ, cánh đồng băng lớn | Sông băng đổ vào các hồ lớn chân núi |
| Hoạt động chính | Đánh bắt, nuôi cá hồi, lâm nghiệp | Chăn cừu, khai thác dầu khí, du lịch |
Sự tương phản này là ví dụ kinh điển của hiệu ứng bóng mưa, rõ hơn ở Patagonia so với hầu hết các nơi khác trên thế giới vì gió tây ở vĩ độ này mạnh và đều. Ranh giới giữa rừng xanh và thảo nguyên vàng có nơi chỉ rộng vài chục km, nhìn thấy được bằng mắt thường khi đi qua đèo.
Gió tây: thứ định hình mọi thứ ở Patagonia
Ở các vĩ độ từ khoảng 40 đến 60 độ Nam, gần như không có lục địa nào chặn đường gió, nên gió tây thổi vòng quanh Trái Đất với sức mạnh hiếm thấy. Thuỷ thủ thời thuyền buồm đặt cho các dải vĩ độ này những cái tên như "Bốn mươi gào thét" và "Năm mươi giận dữ". Patagonia là mũi đất duy nhất ngoài Nam Cực thò sâu vào dải gió này.
Gió định hình cảnh quan: cây ở vùng trống mọc nghiêng hẳn về một phía, tán dẹt theo chiều gió; cỏ thảo nguyên thấp và cứng; nhà cửa thấp, cửa sổ nhỏ, có hàng cây chắn gió. Gió cũng làm bốc hơi nhanh, khiến thảo nguyên phía đông càng khô thêm. Vào mùa hè, khi du khách đông nhất, cũng là lúc gió thường mạnh nhất, có ngày đủ sức làm người đi bộ mất thăng bằng.
Biển quanh mũi Horn và eo biển Drake, nơi Nam Mỹ gần Nam Cực nhất, nổi tiếng là vùng biển dữ với sóng lớn và thời tiết đổi nhanh. Trước khi kênh đào Panama mở năm 1914, tàu đi giữa hai đại dương phải vòng qua đây hoặc đi qua eo biển Magellan hẹp và quanh co. Những câu chuyện đắm tàu ở mũi Horn là một phần của lịch sử hàng hải thế giới.
Cánh đồng băng và sông băng
Dọc sống lưng Andes ở Patagonia có hai khối băng lớn: cánh đồng băng Bắc Patagonia và cánh đồng băng Nam Patagonia. Gộp lại, đây là khối băng lục địa lớn nhất Nam bán cầu ngoài Nam Cực. Băng hình thành vì lượng tuyết rơi ở sườn tây cực lớn, nhiều hơn lượng tan đi; từ cánh đồng băng, hàng chục sông băng chảy xuống theo các thung lũng, đổ vào hồ ở phía Argentina hoặc ra vịnh biển ở phía Chile.
Nổi tiếng nhất là sông băng Perito Moreno ở Argentina. Mặt trước của nó rộng khoảng 5 km, cao khoảng 60 – 70 m trên mặt hồ, liên tục vỡ ra những khối băng lớn rơi xuống nước với tiếng nổ vang. Thỉnh thoảng sông băng chắn ngang một nhánh hồ, nước dâng lên phía sau rồi khoét thủng bức tường băng, tạo cảnh vỡ đập băng thu hút nhiều người tới xem.
Khác với đa số sông băng Patagonia đang lùi nhanh, Perito Moreno trong nhiều thập niên tương đối cân bằng, nên đôi khi bị dùng sai làm "bằng chứng" rằng băng không tan. Theo đồng thuận của các nghiên cứu băng hà, xu hướng chung của Patagonia là mất băng rõ rệt, và các báo cáo gần đây cũng ghi nhận Perito Moreno bắt đầu có dấu hiệu lùi. Một sông băng đứng yên không phản ánh xu hướng của cả vùng; phải nhìn vào tổng khối lượng băng của toàn bộ cánh đồng.
Núi đá granite và vùng đất tận cùng
Fitz Roy (Chaltén). Một khối granite dựng đứng ở biên giới hai nước, đỉnh nhọn hay bị mây che. Người bản địa Tehuelche gọi núi là Chaltén, thường được hiểu là "núi bốc khói" vì mây vờn quanh đỉnh. Vách đá thẳng đứng và thời tiết thất thường khiến Fitz Roy là một trong những đỉnh khó leo nhất với giới leo núi kỹ thuật.
Torres del Paine. Cụm núi ở Chile với ba "ngọn tháp" granite, các hồ màu ngọc lam do bột đá mịn từ sông băng lơ lửng trong nước, và sông băng Grey đổ vào hồ. Đá granite ở đây là khối magma nguội dưới lòng đất, sau đó lớp đá mềm phía trên bị băng bào mòn đi, để lộ những vách đá sáng màu với chỏm đá sẫm phía trên.
Tierra del Fuego. Quần đảo ở cực nam, chia giữa Chile và Argentina, ngăn với đất liền bởi eo biển Magellan. Tên "Vùng đất Lửa" đến từ những đám lửa của cư dân bản địa mà đoàn Magellan nhìn thấy dọc bờ.
Mũi Horn. Mỏm đất trên một hòn đảo nhỏ thuộc Chile, thường được xem là điểm cực nam của châu Mỹ, ở khoảng vĩ độ 56 độ Nam.
Thành phố cực nam. Ushuaia ở Argentina thường được gọi là "thành phố cực nam thế giới"; nhưng thị trấn Puerto Williams của Chile, ở bên kia kênh Beagle, nằm xa hơn về phía nam. Câu trả lời tuỳ việc bạn coi bao nhiêu dân là một "thành phố" — một ví dụ nhỏ cho thấy nhiều kỷ lục địa lý phụ thuộc vào định nghĩa.
Sinh vật trên thảo nguyên và dưới biển
Patagonia nghèo loài hơn vùng nhiệt đới, nhưng có những cảnh động vật hoang dã ngoạn mục, đặc biệt là ở bờ biển phía Argentina:
- Guanaco: loài họ lạc đà hoang dã phổ biến nhất của thảo nguyên, sống thành đàn, là con mồi chính của báo sư tử puma.
- Đà điểu Darwin (choique): loài chim lớn không bay, nhỏ hơn đà điểu châu Phi; con trống ấp trứng và chăm con.
- Chim cánh cụt Magellan: làm tổ thành những đàn rất lớn trong hang đất dọc bờ biển, mùa sinh sản vào mùa xuân và hè phương Nam.
- Cá voi đầu bò phương nam: về các vịnh nước lặng của bán đảo Valdés để sinh con; bán đảo được UNESCO ghi danh di sản thế giới năm 1999.
- Cá voi sát thủ: ở một số bãi của Valdés, chúng có tập tính lao hẳn lên bãi cạn để bắt sư tử biển con — một kiểu săn mồi hiếm gặp ở nơi khác.
- Hươu huemul: loài hươu nhỏ của vùng rừng núi, đang bị đe doạ, là một trong những biểu tượng quốc gia của Chile.
- Kền kền khoang cổ Andes: lượn trên các vách đá, dùng luồng gió mạnh để bay hàng giờ gần như không cần vỗ cánh.
Đất Patagonia còn là kho hoá thạch lớn: nhiều loài khủng long cổ dài khổng lồ được tìm thấy ở phía Argentina, trong đó có những loài thuộc nhóm động vật trên cạn lớn nhất từng biết. Các bảo tàng ở các thành phố Patagonia trưng bày nhiều mẫu xương được khai quật ngay trong vùng.
Con người ở vùng đất tận cùng
Trước khi người châu Âu tới, Patagonia là quê hương của nhiều dân tộc với lối sống rất khác nhau: người Tehuelche (Aónikenk) săn guanaco trên thảo nguyên; người Selk'nam sống trên đảo lớn Tierra del Fuego; người Yagán và Kawésqar đi thuyền độc mộc giữa các kênh biển lạnh giá, sống nhờ hải sản. Cuối thế kỷ 19, khi trang trại chăn cừu mở rộng, các cộng đồng này bị mất đất, chịu bạo lực và dịch bệnh, dân số giảm mạnh. Ngày nay con cháu họ vẫn đang gìn giữ và phục hồi ngôn ngữ, ký ức của cộng đồng mình.
Dấu vết người xưa còn ở Hang Bàn Tay (Cueva de las Manos) ở tỉnh Santa Cruz, Argentina, nơi vách đá phủ hàng trăm hình bàn tay in âm bản bằng màu khoáng, phần lâu nhất được ước khoảng chín nghìn năm tuổi. UNESCO ghi danh hang năm 1999.
Một trang lịch sử ít người biết là cộng đồng người xứ Wales đến định cư ở thung lũng sông Chubut từ năm 1865. Đến nay, ở một số thị trấn vùng này vẫn có người nói tiếng Wales, có trường dạy tiếng Wales và những quán trà bánh theo kiểu xứ Wales. Patagonia hiện đại là sự pha trộn giữa con cháu các dân tộc bản địa, người gốc Tây Ban Nha, Ý, Wales, Croatia và nhiều nơi khác, sống bằng chăn cừu, khai thác năng lượng, đánh bắt và đón khách tới ngắm băng, núi và động vật hoang dã.
Câu hỏi thường gặp
Patagonia thuộc Argentina hay Chile?
Cả hai. Phần phía đông dãy Andes, rộng hơn và chủ yếu là thảo nguyên, thuộc Argentina; phần phía tây với bờ biển nhiều vịnh hẹp và rừng mưa ôn đới thuộc Chile. Tierra del Fuego cũng chia giữa hai nước. Patagonia là tên một vùng địa lý, không phải tên một tỉnh hay một nước.
Mùa nào hợp để tìm hiểu Patagonia tại chỗ?
Phần lớn người tới vào mùa hè phương Nam, khoảng tháng 11 đến tháng 3, khi ngày dài, đường núi mở và ít tuyết. Đổi lại đây thường là mùa gió mạnh nhất. Mùa đông lạnh, ngày ngắn, nhiều đường mòn và dịch vụ đóng, nhưng cảnh tuyết phủ đẹp và vắng người.
Vì sao nước hồ ở Patagonia có màu ngọc lam?
Do bột đá cực mịn mà sông băng nghiền ra khi trượt trên nền đá. Những hạt này nhỏ đến mức lơ lửng lâu trong nước, tán xạ ánh sáng và tạo màu xanh ngọc sữa. Hồ càng gần sông băng, nước càng đục và màu càng đậm.
Sông băng Perito Moreno có đang tan không?
Trong nhiều thập niên, Perito Moreno được xem là tương đối ổn định, khác với phần lớn sông băng xung quanh đang lùi. Các báo cáo gần đây ghi nhận nó bắt đầu có dấu hiệu lùi. Xu hướng chung của các cánh đồng băng Patagonia, theo đồng thuận khoa học, là mất băng rõ rệt.
Patagonia có khủng long không?
Có rất nhiều hoá thạch. Patagonia phía Argentina là một trong những vùng tìm thấy nhiều khủng long cổ dài khổng lồ nhất thế giới, như Argentinosaurus và Patagotitan, những loài thuộc nhóm động vật trên cạn lớn nhất từng biết. Các nhà cổ sinh vật học vẫn đang khai quật và mô tả loài mới ở đây.
Eo biển Magellan và eo biển Drake khác nhau thế nào?
Eo biển Magellan là lối đi hẹp, quanh co giữa đất liền Nam Mỹ và quần đảo Tierra del Fuego, nối hai đại dương. Eo biển Drake là vùng biển rộng giữa mũi Horn và bán đảo Nam Cực, nổi tiếng sóng gió. Tàu nhỏ thời thuyền buồm thường chọn Magellan để tránh biển dữ quanh mũi Horn.
