Thế giới có khoảng 7.000 ngôn ngữ đang được nói, nhưng phân bố rất không đều. Theo các danh mục ngôn ngữ lớn như Ethnologue, châu Á có khoảng 2.300 ngôn ngữ, châu Phi khoảng 2.100–2.200, vùng Thái Bình Dương (châu Đại Dương) khoảng 1.300, châu Mỹ khoảng 1.000, còn châu Âu chỉ chừng 300 — dù châu Âu là quê hương của nhiều ngôn ngữ được dùng rộng nhất thế giới.
Ngôn ngữ phổ biến nhất ở từng châu lục, tính theo người bản ngữ, là: tiếng Quan thoại ở châu Á, tiếng Ả Rập ở châu Phi (các phương ngữ cộng lại), tiếng Nga ở châu Âu, tiếng Anh ở Bắc Mỹ, tiếng Tây Ban Nha ở Nam Mỹ và tiếng Anh ở châu Đại Dương. Nam Cực không có ngôn ngữ bản địa.
Con số ngôn ngữ chỉ nên đọc là "khoảng", vì ranh giới giữa một ngôn ngữ và một phương ngữ là quyết định của nhà ngôn ngữ học, đôi khi cả của lịch sử, chứ không phải phép đo chính xác.
Bảng ngôn ngữ theo châu lục
Số ngôn ngữ làm tròn theo các danh mục phổ biến; cột "ngôn ngữ chung" là những thứ tiếng người thuộc các nhóm khác nhau dùng để nói với nhau.
| Châu lục | Số ngôn ngữ (khoảng) | Nhiều người bản ngữ nhất | Ngôn ngữ chung rộng rãi |
|---|---|---|---|
| Châu Á | 2.300 | Quan thoại; sau đó Hindi, Bengal, Nhật, Việt… | Anh, Nga (Trung Á, Bắc Á), Ả Rập (Tây Á), Mã Lai – Indonesia |
| Châu Phi | 2.100–2.200 | Ả Rập (gộp phương ngữ); sau đó Hausa, Yoruba, Amhara, Swahili… | Pháp, Anh, Bồ Đào Nha, Swahili, Hausa |
| Châu Đại Dương | 1.300 | Anh | Anh, Tok Pisin (Papua New Guinea) |
| Châu Mỹ | 1.000 | Tây Ban Nha (cả châu Mỹ); Anh (Bắc Mỹ) | Anh, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Pháp |
| Châu Âu | 300 | Nga; sau đó Đức, Pháp, Anh, Ý | Anh, và ở mức khu vực là Đức, Pháp, Nga |
| Nam Cực | 0 ngôn ngữ bản địa | — | Ngôn ngữ của các nước vận hành trạm; tiếng Anh trong hợp tác quốc tế |
Có một nghịch lý rõ ràng: châu lục ít ngôn ngữ nhất là châu Âu lại "xuất khẩu" bốn ngôn ngữ phổ biến nhất ngoài quê hương là Anh, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và Pháp. Hàng trăm triệu người ở châu Mỹ, châu Phi và châu Đại Dương dùng các tiếng này làm ngôn ngữ chính thức hoặc ngôn ngữ mẹ đẻ, kết quả của các thế kỷ hàng hải và di cư.
Vì sao châu Á và châu Phi có nhiều ngôn ngữ nhất
Số ngôn ngữ ở một vùng phản ánh hai điều: loài người đã sống ở đó lâu đến đâu, và các cộng đồng bị ngăn cách với nhau nhiều tới mức nào. Châu Phi là nơi loài người hiện đại xuất hiện, có thời gian dài nhất để ngôn ngữ tách ra và biến đổi. Châu Á thì rộng lớn, nhiều núi, nhiều đảo, nhiều thung lũng biệt lập — những "vách ngăn" tự nhiên khiến mỗi cộng đồng giữ tiếng nói riêng.
Các nhà nghiên cứu cũng ghi nhận một xu hướng: vùng nhiệt đới thường có mật độ ngôn ngữ cao hơn vùng ôn đới. Một giải thích được bàn nhiều là ở vùng nhiệt đới, mùa vụ dài và ổn định, một nhóm nhỏ có thể tự nuôi sống mà không cần giao thương xa, nên ít áp lực phải dùng chung một thứ tiếng. Giải thích này vẫn còn tranh luận, nhưng bản đồ thực tế khớp khá rõ: các "điểm nóng" ngôn ngữ đều nằm gần xích đạo.
Ngược lại, ở châu Âu, các nhà nước tập trung, chữ viết, trường học và báo chí qua nhiều thế kỷ đã thúc đẩy tiếng chuẩn quốc gia, khiến nhiều phương ngữ và ngôn ngữ nhỏ thu hẹp. Châu Âu còn có lịch sử mở rộng của ngữ hệ Ấn – Âu phủ lên phần lớn lục địa, chỉ để lại vài ngôn ngữ đứng ngoài như tiếng Basque, tiếng Hungary, tiếng Phần Lan, tiếng Estonia.
Những "điểm nóng" ngôn ngữ trên thế giới
Papua New Guinea — hơn 800 ngôn ngữ trong một nước. Đây là nước đa dạng ngôn ngữ nhất thế giới, với khoảng 800–850 ngôn ngữ cho dân số chỉ khoảng hơn mười triệu người. Địa hình núi cao, rừng rậm và hàng trăm thung lũng biệt lập giữ cho các cộng đồng tách biệt hàng nghìn năm. Để nói chuyện với nhau, người dân dùng tiếng Tok Pisin, một ngôn ngữ hình thành từ tiếp xúc với tiếng Anh.
Indonesia — hơn 700 ngôn ngữ. Hơn mười bảy nghìn hòn đảo tạo ra vô số cộng đồng riêng. Tiếng Indonesia, một dạng chuẩn hoá của tiếng Mã Lai, được chọn làm ngôn ngữ chung, giúp người từ các đảo khác nhau hiểu nhau.
Nigeria — hơn 500 ngôn ngữ. Nước đông dân nhất châu Phi cũng là một trong những nước nhiều ngôn ngữ nhất; ba ngôn ngữ lớn là Hausa, Yoruba và Igbo, còn tiếng Anh là ngôn ngữ chính thức.
Ấn Độ — nhiều ngữ hệ trong một nước. Ấn Độ có hai ngôn ngữ dùng ở cấp liên bang là Hindi và Anh, cùng hai mươi hai ngôn ngữ được ghi trong hiến pháp, thuộc ít nhất bốn ngữ hệ khác nhau, với hàng chục hệ chữ viết.
Việt Nam trong bức tranh chung. Việt Nam có 54 dân tộc với hơn một trăm ngôn ngữ thuộc nhiều ngữ hệ như Nam Á, Thái – Kadai, H'Mông – Miền, Nam Đảo và Hán – Tạng — mức đa dạng khá cao so với diện tích, đúng với vị trí ở vùng giao thoa của Đông Nam Á.
Ngôn ngữ nói nhiều nhất thế giới: hai cách đếm
Có hai cách xếp hạng ngôn ngữ "lớn nhất". Cách thứ nhất đếm người bản ngữ, tức người học thứ tiếng đó từ nhỏ. Theo cách này, tiếng Quan thoại dẫn đầu với hơn 900 triệu người, tiếp theo là tiếng Tây Ban Nha, rồi tiếng Anh, Hindi, Bengal, Bồ Đào Nha, Nga, Nhật. Tiếng Việt thuộc nhóm khoảng hai mươi ngôn ngữ có nhiều người bản ngữ nhất thế giới.
Cách thứ hai đếm tổng số người dùng, gồm cả người học như ngôn ngữ thứ hai. Theo cách này, tiếng Anh vượt lên đầu với hơn một tỉ người, vì được dạy rộng rãi ở mọi châu lục và là ngôn ngữ chính trong hàng không, khoa học, kinh doanh quốc tế. Tiếng Pháp, tiếng Ả Rập, tiếng Swahili cũng tăng hạng mạnh khi tính người dùng như ngôn ngữ thứ hai.
Sự khác biệt này giải thích vì sao các bảng xếp hạng ngôn ngữ trên mạng mâu thuẫn nhau. Thêm vào đó là câu hỏi gộp hay tách: tiếng Ả Rập gồm nhiều phương ngữ rất khác nhau, có nơi gần như không hiểu được nhau khi nói, nhưng dùng chung một dạng viết chuẩn; tiếng Hindi và tiếng Urdu khi nói thường hiểu nhau nhưng viết bằng hai hệ chữ khác. Mỗi cách gộp cho ra một thứ hạng khác.
Ngôn ngữ phổ biến ở từng châu lục — những điều nên biết
Bên cạnh bảng tổng hợp, mỗi châu lục có vài đặc điểm ngôn ngữ đáng nhớ:
- Châu Á: không có một ngôn ngữ chung cho cả châu lục. Tiếng Nga còn phổ biến ở Trung Á và Bắc Á, tiếng Ả Rập ở Tây Á, tiếng Mã Lai – Indonesia ở vùng hải đảo Đông Nam Á; tiếng Anh là cầu nối trong kinh doanh và học thuật.
- Châu Âu: ba nhóm lớn của ngữ hệ Ấn – Âu là Rôman (Pháp, Ý, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Romania), German (Đức, Anh, Hà Lan, các tiếng Bắc Âu) và Slav (Nga, Ba Lan, Séc…).
- Châu Phi: nhiều nước dùng một ngôn ngữ châu Âu làm ngôn ngữ hành chính, nhưng trong đời sống hằng ngày người ta nói các ngôn ngữ châu Phi; tiếng Swahili là ngôn ngữ chung lớn nhất ở Đông Phi, tiếng Hausa ở Tây Phi.
- Bắc Mỹ: tiếng Anh ở Hoa Kỳ và Canada, tiếng Pháp ở Québec và Haiti (cùng tiếng Creole Haiti), tiếng Tây Ban Nha từ Mexico xuống Trung Mỹ; Mexico là nước nói tiếng Tây Ban Nha đông dân nhất thế giới.
- Nam Mỹ: tiếng Tây Ban Nha ở phần lớn các nước, tiếng Bồ Đào Nha ở Brazil; các ngôn ngữ bản địa như Quechua, Aymara, Guaraní vẫn có hàng triệu người nói, riêng Guaraní được đa số người Paraguay sử dụng.
- Châu Đại Dương: tiếng Anh ở Australia và New Zealand, cùng tiếng Māori là ngôn ngữ chính thức ở New Zealand; các đảo Thái Bình Dương dùng tiếng Fiji, Samoa, Tonga cùng tiếng Anh hoặc Pháp.
Bài riêng về ngôn ngữ châu Âu, châu Phi và Nam Mỹ trên Đại Lục đi sâu từng vùng; ở đây là bức tranh so sánh để thấy những đường nét lớn.
Chữ viết: một bản đồ khác chồng lên bản đồ ngôn ngữ
Ngôn ngữ và chữ viết không trùng nhau: một ngôn ngữ có thể đổi hệ chữ, một hệ chữ có thể dùng cho hàng trăm ngôn ngữ. Nhìn theo châu lục, chữ Latinh phủ gần như toàn bộ châu Mỹ, châu Đại Dương, phần lớn châu Âu và châu Phi cận Sahara, và cả Việt Nam với chữ Quốc ngữ. Chữ Kirin dùng ở Nga, nhiều nước Đông Âu và Trung Á. Chữ Ả Rập dùng ở Bắc Phi, Tây Á và một phần Nam Á.
Châu Á là nơi đa dạng chữ viết nhất: chữ Hán ở Trung Quốc và một phần trong tiếng Nhật, chữ Hangul ở Triều Tiên – Hàn Quốc, chữ kana của Nhật, các hệ chữ gốc Brahmi ở Ấn Độ và Đông Nam Á lục địa (chữ Devanagari của tiếng Hindi, chữ Thái, chữ Lào, chữ Khmer, chữ Myanmar). Châu Phi có hệ chữ Ge'ez của Ethiopia, một trong số ít hệ chữ bản địa còn dùng rộng rãi ở châu lục này.
Việt Nam là ví dụ thú vị về việc đổi chữ: tiếng Việt từng được ghi bằng chữ Hán và chữ Nôm, rồi chuyển sang chữ Quốc ngữ dựa trên chữ Latinh, phổ biến rộng rãi trong thế kỷ 20. Nhờ vậy, người Việt đọc được mặt chữ của rất nhiều ngôn ngữ châu Âu, châu Mỹ, châu Phi dùng chữ Latinh, dù không hiểu nghĩa.
Ngôn ngữ đang mất dần: châu lục nào chịu nhiều nhất
Các nhà ngôn ngữ học ước tính một phần lớn trong khoảng 7.000 ngôn ngữ hiện nay đang bị đe doạ, nghĩa là trẻ em không còn học chúng như tiếng mẹ đẻ. Phần lớn ngôn ngữ thế giới có rất ít người nói, trong khi một nhóm nhỏ ngôn ngữ lớn chiếm phần đông dân số.
Châu Mỹ và châu Đại Dương là hai nơi các ngôn ngữ bản địa bị thu hẹp mạnh nhất trong vài thế kỷ qua: ở Bắc Mỹ và Australia, nhiều ngôn ngữ bản địa chỉ còn vài người lớn tuổi nói, nhiều ngôn ngữ đã không còn người nói. Ở các nơi này cũng có nhiều nỗ lực phục hồi, như dạy tiếng Māori ở New Zealand qua các trường mầm non dạy hoàn toàn bằng tiếng Māori, hay các chương trình ghi âm, biên soạn từ điển với người nói cuối cùng.
Ở châu Á và châu Phi, nhiều ngôn ngữ nhỏ chịu sức ép từ ngôn ngữ quốc gia và ngôn ngữ đô thị khi người trẻ chuyển ra thành phố. Việc ghi chép, lưu trữ và dạy ngôn ngữ dân tộc thiểu số là cách giữ lại không chỉ từ vựng mà cả kiến thức về cây cỏ, thời tiết, địa danh mà mỗi ngôn ngữ mang theo.
Câu hỏi thường gặp
Ngôn ngữ nào được dùng chính thức ở nhiều châu lục nhất?
Tiếng Anh, có địa vị chính thức hoặc gần chính thức ở các nước thuộc cả năm châu lục có dân cư. Tiếng Pháp đứng sau, với nhiều nước ở châu Âu, châu Phi, châu Mỹ và châu Đại Dương.
Châu Âu ít ngôn ngữ như vậy thì có ngôn ngữ nào rất cổ không?
Tiếng Basque ở vùng biên giới Tây Ban Nha – Pháp được coi là ngôn ngữ biệt lập, không có họ hàng với ngôn ngữ nào đang sống. Nhiều nhà ngôn ngữ học cho rằng nó là dấu vết của các ngôn ngữ đã có ở châu Âu trước khi ngữ hệ Ấn – Âu lan tới.
Ở Nam Cực người ta nói tiếng gì?
Không có ngôn ngữ bản địa. Mỗi trạm dùng ngôn ngữ của nước vận hành, như Anh, Nga, Tây Ban Nha, Trung, Pháp, Đức; khi các đoàn hợp tác với nhau, tiếng Anh thường là ngôn ngữ làm việc chung.
Tiếng Việt thuộc ngữ hệ nào?
Theo phân loại phổ biến hiện nay, tiếng Việt thuộc nhánh Việt – Mường của ngữ hệ Nam Á, cùng ngữ hệ với tiếng Khmer và nhiều ngôn ngữ ở Đông Nam Á lục địa. Tiếng Việt vay mượn nhiều từ gốc Hán nhưng không thuộc ngữ hệ Hán – Tạng.
Có châu lục nào chỉ dùng một ngôn ngữ không?
Không. Ngay châu Đại Dương, nơi tiếng Anh chiếm đa số người nói, vẫn có hơn một nghìn ngôn ngữ khác, chủ yếu ở New Guinea và các quần đảo Melanesia.
Ngôn ngữ ký hiệu có được tính vào con số 7.000 không?
Các danh mục lớn có tính các ngôn ngữ ký hiệu, khoảng vài trăm thứ. Mỗi nước thường có ngôn ngữ ký hiệu riêng, và chúng không phụ thuộc vào ngôn ngữ nói: ngôn ngữ ký hiệu Mỹ và ngôn ngữ ký hiệu Anh khác nhau dù hai nước cùng nói tiếng Anh.
