Điểm thấp nhất mỗi châu lục: từ Biển Chết, hồ Assal tới vực đá dưới băng Nam Cực

Điểm thấp nhất trên đất liền Trái Đất là bờ Biển Chết ở Tây Á, thấp hơn mực nước biển hơn 400 m và còn đang hạ dần. Mỗi châu lục còn lại có điểm thấp nhất riêng: hồ Assal ở châu Phi (khoảng 150 m dưới mực nước biển), Laguna del Carbón ở Nam Mỹ (khoảng 105 m), Thung lũng Chết ở Bắc Mỹ (khoảng 86 m), mặt biển Caspi ở châu Âu (khoảng 28 m), và Kati Thanda – hồ Eyre ở Australia (khoảng 15 m).

Nam Cực là trường hợp đặc biệt: trên mặt đất lộ ra có vài hồ nằm dưới mực nước biển vài chục mét, nhưng nếu tính nền đá dưới lớp băng thì có vực sâu hơn 3.500 m dưới mực nước biển — điểm thấp nhất trên lục địa nếu chấp nhận "đất bị băng phủ" vẫn là đất liền.

Vì sao có đất khô nằm thấp hơn mặt biển mà không bị biển tràn vào? Câu trả lời chung: các vùng này là lòng chảo kín, bị núi hoặc gờ đất ngăn với biển, và khí hậu đủ khô để nước bốc hơi nhanh hơn nước chảy vào.

Bảng điểm thấp nhất của bảy châu lục

Độ cao âm nghĩa là thấp hơn mực nước biển trung bình. Với các hồ, con số thay đổi theo mực nước từng năm.

Biển Chết thấp hơn mọi điểm khác trên đất liền rất xa: sâu gấp gần ba lần hồ Assal và gần năm lần Thung lũng Chết. Ngược lại, điểm thấp nhất châu Âu chỉ khoảng 28 m và còn phụ thuộc vào việc biển Caspi có được tính là thuộc châu Âu hay không. Nếu không tính, điểm thấp nhất châu Âu thường được nêu là các vùng đất lấn biển ở Hà Lan, khoảng 7 m dưới mực nước biển — một vùng trũng do con người tạo ra chứ không phải tự nhiên.

Bốn cách một vùng đất nằm được dưới mực nước biển

Vỏ Trái Đất bị kéo giãn và sụt xuống. Đây là cơ chế của Biển Chết và hồ Assal. Biển Chết nằm trong một rãnh dài dọc thung lũng sông Jordan, nơi hai khối vỏ trượt và tách khỏi nhau; hồ Assal nằm ở vùng Afar, chỗ giao nhau của ba vết tách giãn lớn. Đáy rãnh sụt nhanh hơn trầm tích kịp lấp đầy.

Lòng chảo kẹp giữa các đứt gãy. Thung lũng Chết là một khối vỏ bị hạ xuống giữa hai dãy núi theo các đứt gãy; dãy núi hai bên chặn mây mưa nên lòng chảo cực khô.

Lòng chảo nội lục lớn. Biển Caspi và hồ Eyre nằm trong những vùng trũng rộng, nước sông đổ vào nhưng không có đường ra biển. Mặt nước được giữ dưới mực nước biển vì bốc hơi lấy đi nhiều nước như sông mang tới.

Băng đè và băng khoét. Ở Nam Cực, khối băng dày vài km đè nặng làm nền đá võng xuống, đồng thời các dòng băng chảy nhanh đào sâu lòng thung lũng. Nếu băng tan hết, nền đá sẽ từ từ nâng lên trong hàng nghìn năm.

Biển Chết: thấp nhất, mặn nhất và đang hạ thấp

Bờ Biển Chết thấp hơn mực nước biển hơn 400 m. Nước hồ mặn gấp khoảng chín đến mười lần nước biển, đủ để người nổi trên mặt nước mà không cần bơi, và hầu như không có sinh vật lớn sống được, chỉ một số vi sinh vật chịu mặn. Cái tên "chết" bắt nguồn từ điều đó.

Mực nước Biển Chết đã hạ xuống hàng chục mét trong nửa thế kỷ qua, theo nhiều tài liệu với tốc độ khoảng một mét mỗi năm. Nguyên nhân chính là phần lớn nước sông Jordan, nguồn cấp nước chính, bị lấy dùng cho nông nghiệp và sinh hoạt trước khi tới hồ; cộng thêm việc khai thác khoáng chất bằng cách cho nước bốc hơi trong các ao muối. Khi mặt nước rút, bờ hồ cũ để lại các hố sụt nguy hiểm do lớp muối ngầm bị nước ngọt hoà tan.

Hệ quả cho bảng kỷ lục: "điểm thấp nhất trên đất liền" của Trái Đất đang dịch chuyển xuống sâu hơn từng năm. Đây là lý do các tài liệu ghi các con số khác nhau như 420 m, 430 m tuỳ năm đo, và cách ghi an toàn là "thấp hơn mực nước biển hơn 400 m".

Hồ Assal, Thung lũng Chết và Laguna del Carbón: ba vùng trũng khắc nghiệt

Hồ Assal ở Djibouti nằm khoảng 150 m dưới mực nước biển, chỉ cách vịnh Tadjoura của biển không xa. Nước biển thấm qua đá núi lửa rỗ vào hồ, rồi bốc hơi dưới cái nóng gay gắt, để lại lớp muối trắng dày quanh bờ. Độ mặn của hồ Assal cao hơn cả Biển Chết. Cả vùng Afar quanh đó là một trong những nơi nóng nhất có người sinh sống, với nhiều vùng đất nằm dưới mực nước biển.

Badwater ở Thung lũng Chết, miền tây nam Hoa Kỳ, thấp khoảng 86 m. Chỉ cách đó chưa tới 150 km là núi Whitney, ngọn cao nhất trong phần lục địa liền khối của Hoa Kỳ — một trong những chênh lệch độ cao lớn nhất trên khoảng cách ngắn ở Bắc Mỹ. Lòng chảo hẹp, sâu, xung quanh là núi đá trọc hấp thụ nhiệt, làm Thung lũng Chết trở thành một trong những nơi nóng nhất Trái Đất về mùa hè.

Laguna del Carbón ở tỉnh Santa Cruz, Argentina, nằm khoảng 105 m dưới mực nước biển, trong một vùng trũng rộng giữa thảo nguyên Patagonia lộng gió. Ít người biết tới nơi này vì nó xa xôi và không có cảnh quan ấn tượng như hai vùng kia, nhưng về con số, nó thấp hơn Thung lũng Chết khoảng hai chục mét. Nhiều sách cũ ghi bán đảo Valdés là điểm thấp nhất Nam Mỹ; các phép đo sau này cho thấy Laguna del Carbón thấp hơn, một ví dụ nữa về kỷ lục thay đổi theo phương pháp đo.

Châu Âu và châu Đại Dương: điểm thấp nhất "phụ thuộc định nghĩa"

Với châu Âu, câu hỏi đầu tiên là biển Caspi thuộc châu nào. Bờ tây bắc của Caspi nằm ở Nga và Kazakhstan, phía châu Âu của đường ranh giới phổ biến; mặt nước Caspi thấp hơn mực nước biển khoảng 28 m. Vì thế nhiều tài liệu ghi điểm thấp nhất châu Âu là bờ biển Caspi. Nếu tách Caspi ra, châu Âu chỉ còn các vùng đất lấn biển (polder) ở Hà Lan, nơi khoảng một phần tư diện tích nước này nằm dưới mực nước biển nhờ đê và trạm bơm.

Ở Australia, Kati Thanda – hồ Eyre là hồ muối nằm khoảng 15 m dưới mực nước biển, trong một lòng chảo nội lục khổng lồ thu nước của gần một phần sáu lục địa. Phần lớn thời gian hồ khô, đáy là lớp muối trắng; chỉ những năm mưa lớn ở phía bắc, nước mới chảy về lấp đầy một phần, kéo theo hàng loạt chim nước bay về sinh sản.

Hai ví dụ này cho thấy điểm thấp nhất không chỉ là chuyện đo đạc. Châu Âu "thấp" hay "cao" tuỳ cách vạch ranh giới với châu Á; châu Đại Dương nếu tính cả đáy các rãnh đại dương quanh đảo thì lại chứa một số điểm sâu nhất hành tinh — nhưng đó là đáy biển, không phải đất liền.

Dưới băng Nam Cực và dưới đáy đại dương

Nhờ các phương pháp đo bằng radar xuyên băng và mô hình dòng chảy của băng, các nhà khoa học đã vẽ được bản đồ nền đá dưới Nam Cực chi tiết hơn nhiều so với trước. Một nghiên cứu công bố năm 2019 chỉ ra vực đá dưới sông băng Denman ở Đông Nam Cực nằm sâu hơn 3.500 m dưới mực nước biển, được coi là điểm thấp nhất trên lục địa nếu tính cả phần bị băng phủ.

Không ai đứng được ở đó: vực bị lấp đầy bằng băng dày hàng km. Nhưng con số này quan trọng với khoa học khí hậu, vì nền đá thấp dưới mực nước biển khiến các dòng băng dễ bị nước biển ấm len vào từ dưới, ảnh hưởng tới tốc độ băng trôi ra biển.

Để so sánh, điểm sâu nhất đáy đại dương là vực Challenger trong rãnh Mariana ở Tây Thái Bình Dương, sâu gần 11.000 m. Chênh lệch giữa đỉnh Everest (khoảng 8.849 m) và đáy rãnh Mariana là gần 20 km — toàn bộ "biên độ" địa hình của bề mặt Trái Đất, chưa bằng một phần ba trăm bán kính hành tinh.

Biên độ độ cao của từng châu lục: từ điểm cao nhất tới điểm thấp nhất

Ghép điểm thấp nhất với ngọn núi cao nhất cho ta "biên độ" địa hình của mỗi châu lục. Số liệu làm tròn, cùng nguồn với các bảng kỷ lục khác trên Đại Lục.

Châu Á vẫn đứng đầu nhờ cả hai đầu kỷ lục, nhưng điều bất ngờ là Nam Cực đứng thứ hai nếu tính nền đá dưới băng: một châu lục trông bằng phẳng trắng xoá lại che giấu địa hình gồ ghề bậc nhất.

Australia, nếu chỉ tính lục địa theo nghĩa hẹp, có biên độ nhỏ nhất, chưa tới một phần tư của châu Á. Đó là dấu hiệu của một lục địa già, ổn định, bị bào mòn lâu dài, khác hẳn những vùng đang va chạm mảng như Himalaya hay Andes. Ranh giới châu lục một lần nữa làm đổi kết quả: chọn Puncak Jaya thay Kosciuszko thì biên độ của châu Đại Dương tăng gấp đôi.

Câu hỏi thường gặp

Điểm thấp nhất Việt Nam ở đâu?

Trên đất liền Việt Nam không có vùng tự nhiên nào nằm dưới mực nước biển đáng kể như các ví dụ trong bài. Điểm thấp nhất thường được hiểu là mặt biển; nhiều vùng đồng bằng sông Cửu Long chỉ cao hơn mực nước biển khoảng một đến hai mét nên rất nhạy cảm với nước biển dâng.

Vì sao biển không tràn vào Biển Chết hay Thung lũng Chết?

Các vùng trũng này bị núi hoặc gờ đất cao ngăn cách với đại dương. Không có đường thông nên nước biển không chảy vào được, dù mặt đất ở trong thấp hơn mặt biển ở ngoài.

Có phải điểm thấp nhất luôn là nơi nóng nhất châu lục?

Không nhất thiết, nhưng thường nóng. Không khí bị nén khi chìm xuống lòng chảo sâu nên nóng lên, cộng với khí hậu khô và đá trọc hấp thụ nhiệt. Thung lũng Chết và vùng Afar là ví dụ; còn hồ Eyre hay Laguna del Carbón không thuộc nhóm nóng nhất.

Biển Chết có cạn hẳn không?

Theo các dự báo phổ biến, Biển Chết khó cạn hoàn toàn vì khi mặt hồ nhỏ lại, nước càng mặn thì bốc hơi chậm đi, hồ sẽ tiến tới một mức cân bằng mới thấp hơn. Tuy vậy, mực nước và diện tích sẽ còn giảm nếu lượng nước đổ vào không tăng.

Điểm thấp nhất Nam Cực có thay đổi khi băng tan không?

Có. Khi băng mỏng đi, sức đè giảm, nền đá nâng lên dần trong hàng nghìn năm. Đồng thời các phép đo radar mới có thể phát hiện vực sâu hơn chưa được biết, nên con số kỷ lục ở Nam Cực còn có thể được điều chỉnh.