Châu Phi có khoảng 1.500 đến hơn 2.000 ngôn ngữ, tuỳ cách phân biệt đâu là một ngôn ngữ riêng và đâu là phương ngữ — chiếm một phần rất lớn trong tổng số ngôn ngữ của thế giới. Chỉ riêng Nigeria đã có hơn 500 ngôn ngữ. Các nhà ngôn ngữ học thường xếp ngôn ngữ châu Phi vào bốn nhóm lớn: Niger–Congo, Phi–Á, Nin–Sahara và Khoisan, theo bảng phân loại được nhà ngôn ngữ học Joseph Greenberg đề xuất từ thập niên 1960.
Ngôn ngữ được nhiều người dùng làm tiếng giao tiếp chung nhất ở châu Phi hạ Sahara là tiếng Swahili ở Đông Phi, bên cạnh tiếng Ả Rập ở Bắc Phi, tiếng Hausa ở Tây Phi và nhiều ngôn ngữ chung khác. Bài này giải thích bốn ngữ hệ, chỗ còn tranh luận trong cách phân loại, tiếng Swahili được cấu tạo thế nào, những nét âm thanh đặc biệt như âm mắt cài và thanh điệu, và vì sao nói ba, bốn thứ tiếng là chuyện bình thường với nhiều người châu Phi.
Bốn ngữ hệ lớn của châu Phi
Bảng dưới đây tóm tắt bốn nhóm theo cách chia kinh điển. Các ví dụ chỉ là vài ngôn ngữ tiêu biểu trong hàng trăm, hàng nghìn ngôn ngữ:
| Ngữ hệ | Vùng phân bố chính | Ngôn ngữ tiêu biểu | Điểm đáng nhớ |
|---|---|---|---|
| Niger–Congo | Tây Phi, Trung Phi, Đông Phi, Nam Phi | Yoruba, Igbo, Wolof, Swahili, Zulu, Lingala | Ngữ hệ có nhiều ngôn ngữ nhất thế giới; nhánh Bantu phủ gần như toàn bộ nửa nam châu lục |
| Phi–Á | Bắc Phi, Sừng châu Phi, một phần Sahel | Tiếng Ả Rập, tiếng Amhara, tiếng Somali, tiếng Hausa, các tiếng Berber | Cùng ngữ hệ với tiếng Hebrew; tiếng Ai Cập cổ cũng thuộc ngữ hệ này |
| Nin–Sahara | Thung lũng sông Nile thượng lưu, Sahel, một phần Đông Phi | Tiếng Kanuri, Dinka, Luo, Maasai | Nhóm có nhiều tranh luận nhất về việc các ngôn ngữ trong đó có thật sự cùng gốc |
| Khoisan | Vùng Kalahari (Namibia, Botswana), một vài nơi ở Tanzania | Các ngôn ngữ của người San, người Khoe; tiếng Hadza, Sandawe | Nổi tiếng với âm mắt cài; nay nhiều nhà ngôn ngữ học coi đây là nhóm theo đặc điểm chứ không phải một ngữ hệ |
Ngoài bốn nhóm trên, châu Phi còn có tiếng Malagasy ở Madagascar thuộc ngữ hệ Nam Đảo (cùng họ với tiếng Chăm, tiếng Ê Đê ở Việt Nam), tiếng Afrikaans ở Nam Phi và Namibia bắt nguồn từ tiếng Hà Lan, và các ngôn ngữ châu Âu như tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Bồ Đào Nha được dùng làm ngôn ngữ chính thức hoặc ngôn ngữ hành chính ở nhiều nước.
Cần nhớ rằng “ngữ hệ” là khái niệm về nguồn gốc chung, được chứng minh bằng các tương ứng âm thanh và từ vựng có hệ thống. Hai ngôn ngữ cùng ngữ hệ không có nghĩa là người nói hiểu nhau; tiếng Swahili và tiếng Yoruba cùng thuộc Niger–Congo nhưng khác nhau như tiếng Anh với tiếng Hindi.
Phân loại ngôn ngữ châu Phi: chỗ chắc và chỗ còn bàn
Bảng bốn ngữ hệ của Greenberg đã định hình cách học về ngôn ngữ châu Phi suốt hơn nửa thế kỷ, nhưng không phải phần nào cũng vững như nhau. Phi–Á được chấp nhận rộng rãi nhất, với bằng chứng từ hàng nghìn năm chữ viết của tiếng Ai Cập cổ và các ngôn ngữ Semit. Niger–Congo nhìn chung được chấp nhận, dù ranh giới và cách chia nhánh bên trong vẫn được điều chỉnh liên tục.
Nin–Sahara thì khác: nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đây là một tập hợp các họ ngôn ngữ nhỏ hơn được gộp lại vì không thuộc ba nhóm kia, chứ chưa có đủ bằng chứng cho một tổ tiên chung. Với Khoisan, quan điểm phổ biến hiện nay là các ngôn ngữ này giống nhau chủ yếu ở việc dùng âm mắt cài, còn về nguồn gốc thì có ít nhất vài họ riêng biệt, cộng với một số ngôn ngữ đứng lẻ như tiếng Hadza ở Tanzania.
Còn có những ngôn ngữ chưa được mô tả đầy đủ, và một số ngôn ngữ chỉ còn ít người nói. Vì vậy con số “bao nhiêu ngôn ngữ” và cách xếp nhóm sẽ còn thay đổi khi nghiên cứu thực địa tiếp tục. Với người đọc phổ thông, bốn nhóm lớn vẫn là khung nhớ hữu ích, miễn là hiểu rằng đó là khung đang được tranh luận và tinh chỉnh.
Tiếng Swahili: một ngôn ngữ Bantu sinh ra trên bờ biển
Tiếng Swahili (người nói gọi là Kiswahili) hình thành ở dải bờ biển Đông Phi, từ Somalia xuống Mozambique, cùng các đảo như Zanzibar, Lamu. Về cấu trúc, đây là một ngôn ngữ Bantu thuộc ngữ hệ Niger–Congo. Nhưng qua nhiều thế kỷ buôn bán trên Ấn Độ Dương, tiếng Swahili tiếp nhận rất nhiều từ vay mượn, trước hết từ tiếng Ả Rập, rồi từ tiếng Ba Tư, tiếng Bồ Đào Nha, tiếng Hindi và tiếng Anh. Chính tên gọi “Swahili” bắt nguồn từ một từ tiếng Ả Rập nghĩa là “các vùng bờ biển”.
Một vài từ Swahili mà nhiều người đã biết mà không để ý: safari nghĩa là “chuyến đi”; rafiki là “bạn”; hakuna matata là “không sao đâu, đừng lo”; asante là “cảm ơn”. Từ kitabu (sách) vay từ tiếng Ả Rập, còn meza (cái bàn) vay từ tiếng Bồ Đào Nha. Tiếng Swahili từng được viết bằng chữ Ả Rập, ngày nay dùng chữ Latinh với cách viết khá sát cách đọc.
Ngày nay, tiếng Swahili có hàng chục triệu người nói như tiếng mẹ đẻ, chủ yếu ở vùng ven biển, và nhiều chục triệu người khác dùng làm ngôn ngữ thứ hai — các ước tính tổng số người dùng thường từ hàng chục triệu tới hơn một trăm triệu. Đây là ngôn ngữ quốc gia hoặc ngôn ngữ chính thức ở Tanzania, Kenya, Uganda và được dùng rộng ở Rwanda, Burundi, miền đông Cộng hoà Dân chủ Congo. Liên minh châu Phi cũng dùng tiếng Swahili là một trong các ngôn ngữ làm việc.
Ngữ pháp Swahili qua vài ví dụ
Điều đặc sắc nhất của tiếng Swahili là cách ghép các mảnh nhỏ vào trước gốc từ. Người Việt quen ngôn ngữ đơn lập (mỗi tiếng một âm tiết, không biến đổi) sẽ thấy cách làm này rất khác:
| Từ Swahili | Tách ra | Nghĩa |
|---|---|---|
| ninasoma | ni (ngôi thứ nhất số ít) + na (hiện tại) + soma (đọc) | mình đang đọc |
| nilisoma | ni + li (quá khứ) + soma | mình đã đọc |
| nitasoma | ni + ta (tương lai) + soma | mình sẽ đọc |
| tunasoma | tu (chúng mình) + na + soma | chúng mình đang đọc |
| mtu / watu | m- (một người) / wa- (nhiều người) + tu | người / những người |
| kitabu / vitabu | ki- / vi- + tabu | quyển sách / những quyển sách |
Hai dòng cuối cho thấy hệ thống lớp danh từ, nét đặc trưng của các ngôn ngữ Bantu: mỗi danh từ thuộc một lớp, đánh dấu bằng tiền tố, và tiền tố đổi khi chuyển từ số ít sang số nhiều. Tính từ và động từ đi kèm cũng phải “hợp” với lớp của danh từ. Tiếng Swahili có khoảng mười lăm lớp như vậy tuỳ cách đếm. Chính tên gọi “Bantu” cũng được tạo theo cách này: ba-ntu nghĩa là “những người” trong nhiều ngôn ngữ thuộc nhóm.
Ngữ âm tiếng Swahili khá dễ với người Việt: năm nguyên âm rõ ràng, đọc như viết, trọng âm thường rơi vào âm tiết áp chót. Tiếng Swahili không có thanh điệu phân biệt nghĩa — khác với phần lớn các ngôn ngữ Bantu khác.
Âm thanh đặc biệt: âm mắt cài, thanh điệu và phụ âm kép
Âm mắt cài. Âm mắt cài (click) được tạo bằng cách bịt hai điểm trong khoang miệng rồi bật lưỡi ra, nghe như tiếng tặc lưỡi, tiếng chép miệng hay tiếng thúc ngựa. Ở hầu hết ngôn ngữ trên thế giới, những âm này chỉ là tiếng động; còn trong các ngôn ngữ Khoisan, chúng là phụ âm thật, phân biệt nghĩa từ. Một số ngôn ngữ Bantu ở Nam Phi như tiếng Xhosa và tiếng Zulu đã vay các âm mắt cài qua tiếp xúc lâu đời với người nói tiếng Khoisan.
Thanh điệu như tiếng Việt. Rất nhiều ngôn ngữ châu Phi là ngôn ngữ có thanh điệu: cùng một chuỗi âm, đọc cao hay thấp cho nghĩa khác nhau. Tiếng Yoruba ở Nigeria có ba thanh cơ bản (cao, trung, thấp), được đánh dấu bằng dấu trên chữ cái — một hệ thống mà người Việt sẽ thấy gần gũi. Khác với tiếng Việt, thanh điệu ở nhiều ngôn ngữ châu Phi còn mang chức năng ngữ pháp, ví dụ phân biệt thì của động từ.
Phụ âm kép môi – ngạc. Nhiều ngôn ngữ Tây Phi có những phụ âm như “kp” và “gb”, phát âm cùng lúc ở môi và cuối lưỡi chứ không lần lượt. Người học nước ngoài thường phải tập khá lâu mới nói tự nhiên được.
Trống biết nói. Vì thanh điệu mang nghĩa, ở một số vùng Tây Phi người ta “nói” được bằng loại trống có thể chỉnh độ căng mặt da, mô phỏng giai điệu cao thấp của câu nói. Người nghe quen sẽ nhận ra các câu chào, tên người hay thông báo quen thuộc qua tiếng trống.
Chữ viết châu Phi: không chỉ chữ Latinh
Phần lớn ngôn ngữ châu Phi ngày nay được viết bằng chữ Latinh, với cách viết phần lớn được thiết lập trong thế kỷ 19 và 20, sau này được các nhà ngôn ngữ học bản địa chuẩn hoá lại. Nhưng châu Phi cũng có những hệ chữ riêng lâu đời. Chữ tượng hình Ai Cập là một trong những hệ chữ viết cổ nhất thế giới.
Ở Ethiopia và Eritrea, tiếng Amhara, tiếng Tigrinya dùng chữ Ge'ez (còn gọi là chữ Ethiopia): mỗi ký tự là một âm tiết gồm phụ âm và nguyên âm, với nét phụ thêm vào ký tự gốc để đổi nguyên âm. Cách làm này giống nguyên lý của chữ Ấn Độ hay chữ Khmer, Lào, Thái. Ở vùng Sahara, người Tuareg dùng một biến thể của chữ Tifinagh, hệ chữ có gốc cổ của các ngôn ngữ Berber, ngày nay được dùng lại trong giáo dục và biển báo ở một số nước Bắc Phi.
Châu Phi cũng có những hệ chữ được sáng tạo trong thời hiện đại. Chữ N'Ko, được tạo ra vào giữa thế kỷ 20 để viết các ngôn ngữ Manding ở Tây Phi, nay được dùng trong sách, báo và có mặt trong bảng mã chữ quốc tế trên máy tính. Câu chuyện chữ viết vì vậy cho thấy ngôn ngữ châu Phi không chỉ là ngôn ngữ nói, mà có truyền thống viết đa dạng và vẫn đang phát triển.
Vì sao người châu Phi thường nói nhiều thứ tiếng
Ở nhiều nước châu Phi, nói nhiều thứ tiếng là điều bình thường chứ không phải năng khiếu đặc biệt. Một người ở Nairobi dùng tiếng mẹ đẻ của gia đình ở nhà, tiếng Swahili ngoài chợ và trên xe buýt, tiếng Anh ở trường và nơi làm việc, cộng thêm một dạng tiếng lóng đô thị pha trộn mà giới trẻ sáng tạo. Ở Kinshasa, tiếng Lingala là ngôn ngữ của đời sống đường phố và của dòng nhạc rumba Congo, còn tiếng Pháp là ngôn ngữ hành chính.
Lý do nằm ở chỗ rất nhiều ngôn ngữ cùng tồn tại trên một vùng đất, và người ta cần ngôn ngữ chung để buôn bán, đi lại, làm việc. Mỗi ngôn ngữ đảm nhận một “vai” khác nhau trong ngày: ngôn ngữ của tình cảm gia đình, ngôn ngữ của chợ búa, ngôn ngữ của giấy tờ. Trẻ em lớn lên trong môi trường đó học nhiều thứ tiếng một cách tự nhiên, giống trẻ em ở những vùng đa dân tộc của Việt Nam như Tây Nguyên hay Tây Bắc thường nghe nói được cả tiếng dân tộc mình và tiếng phổ thông.
Hiểu điều này giúp tránh một hình dung sai phổ biến: rằng châu Phi “nói tiếng châu Phi” như một thứ tiếng duy nhất. Không có tiếng châu Phi, chỉ có hàng nghìn ngôn ngữ cụ thể, mỗi ngôn ngữ mang một cách nhìn thế giới, một kho tục ngữ, bài hát, chuyện kể riêng — và nhiều ngôn ngữ trong số đó đang được người trẻ đưa lên mạng xã hội, âm nhạc và phim ảnh.
Câu hỏi thường gặp
Châu Phi có bao nhiêu ngôn ngữ?
Các ước tính phổ biến dao động từ khoảng 1.500 đến hơn 2.000 ngôn ngữ, tuỳ việc tính một biến thể là ngôn ngữ riêng hay phương ngữ. Nigeria, Cameroon và Cộng hoà Dân chủ Congo là những nước có rất nhiều ngôn ngữ. Con số chính xác vẫn thay đổi khi khảo sát thực địa tiếp tục.
Ngôn ngữ nào được nói nhiều nhất ở châu Phi?
Tiếng Ả Rập là ngôn ngữ có nhiều người nói nhất châu Phi, chủ yếu ở Bắc Phi. Ở vùng hạ Sahara, tiếng Swahili và tiếng Hausa là hai ngôn ngữ giao tiếp chung lớn, tiếp đến là Yoruba, Igbo, Amhara, Oromo và nhiều ngôn ngữ khác. Tiếng Anh, tiếng Pháp cũng được dùng rộng như ngôn ngữ hành chính.
Học tiếng Swahili có khó không?
Với người Việt, phát âm tiếng Swahili khá dễ vì đọc như viết và không có thanh điệu. Phần khó là hệ thống lớp danh từ và cách ghép tiền tố vào động từ, đòi hỏi làm quen với tư duy ngữ pháp khác hẳn tiếng Việt. Nhiều người học cho biết có thể giao tiếp cơ bản sau vài tháng học đều đặn.
Âm mắt cài có khó phát âm không?
Người nói ngôn ngữ không có âm mắt cài thường phát được tiếng tặc lưỡi riêng lẻ khá dễ, nhưng ghép chúng vào giữa từ và nói liền mạch thì cần luyện lâu. Trong các ngôn ngữ Khoisan, âm mắt cài còn kết hợp với nhiều kiểu bật hơi, mũi hoá, tạo ra hàng chục phụ âm khác nhau.
Tiếng Amhara thuộc ngữ hệ nào?
Tiếng Amhara, một ngôn ngữ làm việc chính của chính phủ liên bang Ethiopia, thuộc nhánh Semit của ngữ hệ Phi–Á, cùng nhánh với tiếng Ả Rập và tiếng Hebrew. Tiếng Amhara được viết bằng chữ Ge'ez, trong đó mỗi ký tự biểu thị một âm tiết.
Vì sao nhiều nước châu Phi dùng tiếng Anh, tiếng Pháp trong hành chính?
Ở những nước có hàng chục đến hàng trăm ngôn ngữ, cần một ngôn ngữ chung cho giấy tờ, trường học và giao tiếp quốc tế. Tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Bồ Đào Nha đã có sẵn hệ thống giáo dục và tài liệu nên thường giữ vai trò này, song song với các ngôn ngữ quốc gia bản địa như Swahili, Amhara, Wolof được dùng ngày càng rộng.
