Phần lớn ngôn ngữ ở châu Âu thuộc ngữ hệ Ấn – Âu, chia thành các nhánh lớn: German (tiếng Anh, Đức, Hà Lan, các tiếng Bắc Âu), Rôman (tiếng Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Pháp, Ý, Romania), Slav (tiếng Nga, Ba Lan, Séc, Bulgaria…), cùng các nhánh nhỏ hơn như Baltic, Celt, Hy Lạp và Albania. Những ngôn ngữ này có chung một tổ tiên xa xưa, nên vẫn giữ nhiều từ cơ bản giống nhau.
Nhưng châu Âu không chỉ có Ấn – Âu. Tiếng Phần Lan, tiếng Estonia, tiếng Hungary và các tiếng Sami thuộc ngữ hệ Ural; tiếng Basque ở dãy Pyrenees là ngôn ngữ đứng riêng, chưa được chứng minh có họ hàng với ngôn ngữ nào; tiếng Malta thuộc nhóm Semit; tiếng Thổ Nhĩ Kỳ và nhiều tiếng ở vùng Volga thuộc nhóm Turk; tiếng Georgia thuộc ngữ hệ Kartvelia.
Bài viết giải thích ngữ hệ Ấn – Âu được phát hiện thế nào, các nhánh lớn, cách nhận họ hàng qua từ vựng, các ngôn ngữ ngoài Ấn – Âu, ba bộ chữ chính, hiện tượng liên tục phương ngữ và vài gợi ý cho người Việt học tiếng châu Âu.
Bức tranh chung: hàng chục ngôn ngữ trên một châu lục nhỏ
Châu Âu có hàng chục ngôn ngữ chính thức của các quốc gia, và còn nhiều ngôn ngữ vùng, ngôn ngữ thiểu số, phương ngữ khác. Ngôn ngữ ở đây gắn chặt với địa lý: các dãy núi, bán đảo và biển đã giữ cho nhiều cộng đồng phát triển cách nói riêng trong thời gian dài.
Ngôn ngữ và quốc gia không phải lúc nào cũng trùng nhau. Tiếng Đức được nói ở Đức, Áo, một phần Thuỵ Sĩ, Liechtenstein, Luxembourg và một số vùng ở nước láng giềng. Thuỵ Sĩ có bốn ngôn ngữ chính thức: Đức, Pháp, Ý và Romansh. Bỉ dùng tiếng Hà Lan, tiếng Pháp và tiếng Đức ở các vùng khác nhau. Tây Ban Nha ngoài tiếng Tây Ban Nha còn có tiếng Catalan, Galicia, Basque ở các vùng tương ứng.
Khi tìm hiểu ngôn ngữ châu Âu, cách hiệu quả nhất là đừng nhớ theo từng nước mà nhớ theo nhóm họ hàng. Biết một ngôn ngữ thuộc nhánh nào, bạn đoán được nó gần với ngôn ngữ nào, học có dễ hơn không nếu đã biết tiếng Anh hay tiếng Pháp, và vì sao người hai nước láng giềng đôi khi hiểu nhau mà không cần học.
Ngữ hệ Ấn – Âu được phát hiện thế nào
Từ lâu, người châu Âu đã nhận ra tiếng Latin và tiếng Hy Lạp cổ có nhiều điểm giống nhau. Nhưng bước ngoặt đến năm 1786, khi William Jones, một thẩm phán người Anh làm việc ở Ấn Độ, phát biểu trước Hội Á châu ở Calcutta rằng tiếng Phạn, tiếng Hy Lạp và tiếng Latin giống nhau quá nhiều ở cả gốc từ lẫn ngữ pháp, đến mức không thể là ngẫu nhiên; chúng hẳn đã cùng sinh ra từ một nguồn chung có lẽ không còn tồn tại.
Trong thế kỷ XIX, các nhà ngôn ngữ học phát triển phương pháp so sánh: đặt các từ cùng nghĩa của nhiều ngôn ngữ cạnh nhau, tìm những tương ứng âm thanh lặp lại có quy luật. Một ví dụ nổi tiếng là quy luật biến đổi phụ âm mà Jacob Grimm, một trong hai anh em Grimm nổi tiếng với truyện cổ tích, mô tả: âm p trong tiếng Latin tương ứng đều đặn với âm f trong các tiếng German, như pater và father, pes và foot.
Từ những tương ứng như vậy, các nhà nghiên cứu dựng lại một phần ngôn ngữ tổ tiên, gọi là tiếng Ấn – Âu nguyên thuỷ. Ngôn ngữ này không để lại chữ viết; các từ của nó được đánh dấu sao để chỉ là dạng phục dựng. Quê hương của những người nói tiếng Ấn – Âu nguyên thuỷ vẫn còn tranh luận; giả thuyết được nhiều người ủng hộ hiện nay đặt nó ở vùng thảo nguyên phía bắc biển Đen và biển Caspi, nhưng có giả thuyết khác đặt ở Tiểu Á.
Các nhánh lớn của ngữ hệ Ấn – Âu ở châu Âu
Bảng dưới liệt kê các nhánh chính và vài ngôn ngữ tiêu biểu. Ngữ hệ này còn có các nhánh ở châu Á như Ấn – Iran (tiếng Hindi, Ba Tư) không ghi ở đây:
| Nhánh | Ngôn ngữ tiêu biểu | Vùng chính |
|---|---|---|
| German | Anh, Đức, Hà Lan, Đan Mạch, Thuỵ Điển, Na Uy, Iceland | Tây Bắc và Bắc Âu, Trung Âu |
| Rôman | Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Pháp, Ý, Romania, Catalan | Tây Nam và Nam Âu, riêng Romania ở Đông Nam Âu |
| Slav | Nga, Ukraine, Belarus, Ba Lan, Séc, Slovakia, Slovenia, Croatia, Serbia, Bulgaria, Macedonia | Đông Âu, Trung Âu, Balkan |
| Baltic | Litva, Latvia | Bờ đông biển Baltic |
| Celt | Ireland, Gaelic Scotland, xứ Wales, Breton | Rìa tây quần đảo Anh, bán đảo Bretagne |
| Hy Lạp | Tiếng Hy Lạp | Hy Lạp, Síp |
| Albania | Tiếng Albania | Albania và vùng lân cận |
| Armenia | Tiếng Armenia | Vùng Caucasus |
Nhánh Rôman hình thành từ tiếng Latin bình dân của Đế chế La Mã, nên các ngôn ngữ trong nhánh này giống nhau rõ rệt. Nhánh German và Slav thì tách ra từ lâu hơn. Tiếng Anh là trường hợp đặc biệt: thuộc nhánh German nhưng vay một lượng lớn từ vựng tiếng Pháp và Latin, nên người học tiếng Pháp thấy nhiều từ tiếng Anh quen thuộc.
Nhận họ hàng qua những từ cơ bản
Cách dễ nhất để thấy các ngôn ngữ có họ với nhau là so sánh những từ cơ bản ít bị vay mượn, như số đếm và từ chỉ quan hệ gia đình. Bảng dưới so sánh từ "ba" (số 3) và "mẹ":
| Ngôn ngữ | Nhóm | "Ba" (số 3) | "Mẹ" |
|---|---|---|---|
| Anh | Ấn – Âu, German | three | mother |
| Đức | Ấn – Âu, German | drei | Mutter |
| Latin | Ấn – Âu, Ý cổ | tres | mater |
| Pháp | Ấn – Âu, Rôman | trois | mère |
| Nga | Ấn – Âu, Slav | tri | mat' |
| Hy Lạp | Ấn – Âu, Hy Lạp | treis (dạng cổ) | mitera |
| Phần Lan | Ural | kolme | äiti |
| Hungary | Ural | három | anya |
| Basque | Ngôn ngữ đứng riêng | hiru | ama |
Sáu dòng đầu dễ thấy dấu vết chung: "ba" đều bắt đầu bằng t hoặc th rồi tới r; "mẹ" đều có m và một nguyên âm, rồi tới t hoặc th. Ba dòng cuối thì hoàn toàn khác. Lưu ý là từ "mẹ" dạng "ma", "ama", "mama" xuất hiện ở rất nhiều ngôn ngữ không họ hàng trên thế giới, vì đó là những âm trẻ nhỏ dễ phát ra; nên phải so nhiều từ mới kết luận được, không dựa vào một từ.
Những ngôn ngữ không thuộc ngữ hệ Ấn – Âu
Ngữ hệ Ural: Phần Lan, Estonia, Hungary, các tiếng Sami. Tiếng Phần Lan và tiếng Estonia gần nhau, người hai nước hiểu nhau một phần. Tiếng Hungary cùng ngữ hệ nhưng đã tách ra rất xa; người Hungary tới lưu vực Carpathian vào khoảng cuối thế kỷ IX, mang theo ngôn ngữ của họ vào giữa vùng nói tiếng Slav và tiếng German. Các ngôn ngữ Ural thường có nhiều cách, tức là gắn nhiều hậu tố vào danh từ để chỉ vị trí, hướng, sở hữu.
Tiếng Basque. Nói ở hai sườn phía tây dãy Pyrenees, thuộc Tây Ban Nha và Pháp. Đây là ngôn ngữ đứng riêng duy nhất còn sống ở Tây Âu, nhiều khả năng là hậu duệ của những ngôn ngữ đã có mặt trước khi tiếng Ấn – Âu lan tới. Các giả thuyết nối tiếng Basque với ngôn ngữ khác đến nay chưa được giới chuyên môn chấp nhận.
Tiếng Malta. Thuộc nhóm Semit (cùng nhóm với tiếng Ả Rập) và là ngôn ngữ Semit duy nhất giữ vị trí ngôn ngữ chính thức của một nước châu Âu, viết bằng chữ Latin, có nhiều từ vay từ tiếng Ý và tiếng Anh.
Nhóm Turk. Tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, tiếng Tatar, Bashkir, Chuvash ở vùng Volga và một số cộng đồng khác. Đặc trưng là ghép nhiều hậu tố vào gốc từ và hài hoà nguyên âm.
Vùng Caucasus. Tiếng Georgia thuộc ngữ hệ Kartvelia, có bộ chữ riêng rất đặc biệt; vùng núi Caucasus còn có hàng chục ngôn ngữ khác thuộc các ngữ hệ Tây Bắc Caucasus và Đông Bắc Caucasus, là một trong những vùng đa dạng ngôn ngữ nhất thế giới.
Ba bộ chữ chính: Latin, Kirin và Hy Lạp
Phần lớn ngôn ngữ châu Âu viết bằng chữ Latin, cùng bộ chữ cái với chữ Quốc ngữ của Việt Nam, kèm các dấu phụ riêng: dấu hai chấm trên nguyên âm của tiếng Đức, chữ ñ của tiếng Tây Ban Nha, chữ ł của tiếng Ba Lan, chữ å của tiếng Thuỵ Điển. Người Việt đọc chữ Latin quen mắt nhưng cần nhớ mỗi ngôn ngữ phát âm cùng một chữ cái rất khác nhau.
Chữ Kirin (Cyrillic) hình thành ở vùng Balkan vào khoảng thế kỷ IX – X, dựa nhiều vào chữ Hy Lạp, ngày nay dùng cho tiếng Nga, Ukraine, Belarus, Bulgaria, Serbia, Macedonia và nhiều ngôn ngữ khác trong nước Nga và Trung Á. Tiếng Serbia là trường hợp thú vị: dùng song song cả chữ Kirin và chữ Latin.
Chữ Hy Lạp là bộ chữ cái lâu đời nhất còn dùng liên tục ở châu Âu, hiện dùng cho tiếng Hy Lạp. Nhiều chữ cái Hy Lạp quen thuộc với người học toán và khoa học như alpha, beta, pi, sigma.
Ngoài ra, ở vùng Caucasus có chữ Georgia và chữ Armenia, mỗi thứ có lịch sử riêng hơn một nghìn năm. Học bảng chữ cái Kirin hay Hy Lạp thường chỉ mất vài ngày luyện tập, và giúp bạn đọc được tên đường, tên ga, dù chưa hiểu nghĩa.
Liên tục phương ngữ: khi ranh giới ngôn ngữ mờ đi
Ở nhiều vùng châu Âu, ngôn ngữ không thay đổi đột ngột tại một đường biên mà chuyển dần qua từng làng. Các nhà ngôn ngữ học gọi đó là liên tục phương ngữ: người ở hai làng cạnh nhau hiểu nhau dễ dàng, nhưng người ở hai đầu xa của chuỗi thì không.
Vùng nói các tiếng German lục địa từng là ví dụ rõ: các phương ngữ chuyển dần từ vùng ven biển Hà Lan sang vùng núi Thuỵ Sĩ. Ngày nay, tiếng chuẩn của mỗi nước và giáo dục, truyền thông đã làm các phương ngữ địa phương mờ đi, nhưng nhiều nơi người già vẫn nói tiếng làng. Tương tự, các tiếng Bắc Âu (Đan Mạch, Thuỵ Điển, Na Uy) hay các tiếng Slav phía nam có mức độ hiểu nhau khá cao.
Vì vậy câu hỏi "đây là hai ngôn ngữ hay hai phương ngữ của một ngôn ngữ" nhiều khi không có câu trả lời thuần tuý ngôn ngữ học. Việc gọi tên thường phụ thuộc vào lịch sử, chữ viết chuẩn và cách cộng đồng tự nhìn nhận. Người Việt quen với sự khác biệt giọng Bắc – Trung – Nam sẽ dễ hình dung hiện tượng này, dù khoảng cách giữa các tiếng châu Âu thường lớn hơn nhiều.
Gợi ý cho người Việt học một tiếng châu Âu
Từ góc nhìn ngữ hệ, có vài điều giúp việc học dễ hơn:
- Tận dụng từ đã biết: tiếng Việt có nhiều từ vay từ tiếng Pháp như cà phê, xà phòng, ga (nhà ga), phô mai, ô tô; học tiếng Pháp, bạn sẽ gặp lại chúng.
- Học theo nhóm: biết tiếng Tây Ban Nha thì học tiếng Ý, tiếng Bồ Đào Nha nhanh hơn; biết tiếng Anh thì từ vựng tiếng Đức, Hà Lan có nhiều điểm quen.
- Chuẩn bị cho ngữ pháp biến đổi: khác tiếng Việt, đa số ngôn ngữ châu Âu thay đổi hình thức từ theo giống, số, cách, thì; tiếng Nga, Ba Lan, Phần Lan có nhiều cách hơn tiếng Pháp hay tiếng Anh.
- Phát âm: người Việt thường gặp khó với chuỗi phụ âm liền nhau (như trong tiếng Séc, Ba Lan) và phụ âm cuối; ngược lại, người Việt quen thanh điệu nên nghe ngữ điệu khá nhạy.
- Đừng sợ chữ lạ: bảng chữ Kirin hay Hy Lạp học được trong vài buổi; khó thật sự nằm ở ngữ pháp và từ vựng, không ở mặt chữ.
Không có ngôn ngữ châu Âu nào "khó nhất" cho mọi người: độ khó phụ thuộc vào ngôn ngữ bạn đã biết và mục đích học. Một người đã thạo tiếng Anh sẽ thấy tiếng Hà Lan gần gũi, còn tiếng Hungary thì gần như phải bắt đầu từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Tiếng Anh thuộc nhóm ngôn ngữ nào?
Tiếng Anh thuộc nhánh German của ngữ hệ Ấn – Âu, cùng nhánh với tiếng Đức, Hà Lan và các tiếng Bắc Âu. Tuy vậy, sau nhiều thế kỷ tiếp xúc với tiếng Pháp và Latin, tiếng Anh vay một lượng lớn từ vựng gốc Rôman, nên có vẻ lai giữa hai nhánh.
Vì sao tiếng Romania thuộc nhánh Rôman dù ở giữa vùng nói tiếng Slav?
Tiếng Romania phát triển từ tiếng Latin được nói ở vùng sông Danube thời La Mã. Qua nhiều thế kỷ, nó vay nhiều từ tiếng Slav, tiếng Hungary, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, nhưng ngữ pháp và lớp từ cơ bản vẫn giữ gốc Latin, nên được xếp vào nhánh Rôman.
Tiếng Phần Lan và tiếng Hungary có hiểu nhau không?
Không. Dù cùng ngữ hệ Ural, hai ngôn ngữ đã tách nhau từ hàng nghìn năm trước, khác biệt còn lớn hơn giữa tiếng Anh và tiếng Nga. Các nhà ngôn ngữ học chứng minh họ hàng bằng những tương ứng có quy luật trong từ vựng cơ bản và ngữ pháp, không phải vì người nói hiểu nhau.
Tiếng Basque có thật sự không họ hàng với ngôn ngữ nào?
Đến nay chưa có bằng chứng được giới ngôn ngữ học chấp nhận rộng rãi về quan hệ họ hàng giữa tiếng Basque và bất kỳ ngôn ngữ nào còn sống. Một số tiếng cổ từng nói ở vùng lân cận có thể liên quan, nhưng dữ liệu còn quá ít để kết luận.
Ngôn ngữ nào được nói nhiều nhất ở châu Âu theo số người bản ngữ?
Theo cách tính ranh giới phổ biến và số người bản ngữ trong phạm vi châu Âu, tiếng Nga thường đứng đầu, tiếp theo là tiếng Đức. Con số cụ thể thay đổi theo nguồn, theo việc tính cả người nói như ngôn ngữ thứ hai hay không.
Tiếng Việt có họ hàng với ngôn ngữ châu Âu nào không?
Không. Tiếng Việt thuộc ngữ hệ Nam Á, không có quan hệ họ hàng với các ngữ hệ ở châu Âu. Những từ giống nhau như cà phê hay ga là từ vay mượn qua tiếp xúc lịch sử với tiếng Pháp, không phải dấu hiệu chung tổ tiên.
