Madagascar là đảo lớn thứ tư thế giới, rộng khoảng 587.000 km² — gấp chừng 1,8 lần Việt Nam — nằm ở Ấn Độ Dương, cách bờ đông nam châu Phi qua eo biển Mozambique rộng khoảng 400 km ở chỗ hẹp nhất. Hòn đảo đã tách khỏi khối lục địa châu Phi từ khoảng 160 triệu năm trước, rồi tách khỏi tiểu lục địa Ấn Độ khoảng 90 triệu năm trước, và từ đó trôi một mình.
Sự cô lập lâu dài ấy biến Madagascar thành một phòng thí nghiệm tiến hoá: phần rất lớn sinh vật trên đảo không nơi nào khác có — các tổng hợp thường nêu khoảng chín phần mười thực vật và động vật là loài đặc hữu. Toàn bộ các loài vượn cáo (lemur) trên thế giới chỉ sống ở đây. Bài này đi qua địa lý các vùng của đảo, thế giới vượn cáo, bao báp và rừng gai, những sinh vật đã mất, con người đến từ đâu — và một mối liên hệ bất ngờ với ngôn ngữ của người Chăm, người Ê Đê ở Việt Nam.
Một đảo, bốn vùng cảnh quan
Một dãy cao nguyên chạy dọc gần như suốt chiều dài đảo, chia Madagascar thành những vùng có khí hậu rất khác nhau:
- Bờ đông ẩm ướt. Gió mậu dịch từ Ấn Độ Dương thổi vào, gặp sườn cao nguyên và đổ mưa quanh năm, nuôi một dải rừng mưa nhiệt đới hẹp và dài. Đây là nơi sống của nhiều loài vượn cáo, ếch, tắc kè hoa nhất. Mùa bão nhiệt đới cũng thường đổ bộ vào bờ này.
- Cao nguyên trung tâm. Độ cao phổ biến trên 1.000 m, khí hậu mát, có mùa đông se lạnh. Thủ đô Antananarivo nằm ở đây. Cảnh quan là đồi trọc, ruộng bậc thang trồng lúa, làng nhà gạch đỏ — một khung cảnh làm du khách Việt nhớ tới vùng trung du miền Bắc.
- Miền tây khô hơn. Rừng khô rụng lá theo mùa, đồng cỏ, sông lớn đổ ra eo biển Mozambique. Nơi đây có những rừng đá vôi tai mèo dựng đứng như kim (tsingy) và những hàng bao báp khổng lồ.
- Miền nam bán khô hạn. Mưa ít và thất thường, nuôi một kiểu rừng độc đáo gọi là rừng gai: cây mọng nước, cây có gai, thân như cột, nhiều loài thuộc một họ thực vật chỉ có ở Madagascar.
Vì mỗi vùng khác nhau đến vậy, và vì các con sông, dãy núi chia cắt đảo thành nhiều mảnh, nhiều loài vượn cáo hay tắc kè hoa chỉ sống trong một khu rừng nhỏ, không có ở phần còn lại của chính hòn đảo. Đây là lý do mỗi đợt khảo sát vẫn tìm thấy loài mới, và cũng là lý do mất một mảnh rừng có thể xoá sổ cả một loài.
Vì sao sinh vật Madagascar khác hẳn châu Phi
Khi Madagascar tách ra, các loài thú lớn đặc trưng của châu Phi ngày nay — sư tử, voi, hươu cao cổ, linh dương, khỉ — hoặc chưa xuất hiện, hoặc chưa tới được phần đất ấy. Vì vậy trên đảo không có chúng. Thay vào đó, các nhà sinh học cho rằng tổ tiên của nhiều nhóm động vật trên đảo đã tới đây bằng đường biển, rất hiếm hoi, có thể trên những bè cây, bè thực vật trôi dạt từ lục địa trong những cơn bão — giả thuyết này được nhiều người ủng hộ, dù vẫn còn tranh luận về cách thức và thời điểm cụ thể.
Chỉ vài nhóm thú đã đặt chân lên đảo theo cách đó: tổ tiên của vượn cáo, của các loài thú ăn thịt bản địa, của nhóm thú ăn côn trùng giống nhím (tenrec) và của một số loài gặm nhấm. Không có đối thủ cạnh tranh, mỗi nhóm ít ỏi ấy đã toả ra thành hàng chục, hàng trăm loài, chiếm đủ loại vai trò trong hệ sinh thái — hiện tượng mà sinh học gọi là toả nhánh thích nghi.
Kết quả là những thứ trông quen mà lại khác: tenrec có loài giống nhím, có loài giống chuột chù, có loài bơi dưới nước. Loài săn mồi lớn nhất trên đảo, fossa, trông như con mèo lớn có thân dài, nhưng thực ra họ hàng gần với cầy mangut, và là kẻ săn vượn cáo chủ yếu, leo cây rất giỏi.
Vượn cáo: họ hàng xa của khỉ chỉ sống ở Madagascar
Rất nhiều loài. Các nhà khoa học hiện ghi nhận hơn một trăm loài và phân loài vượn cáo, tất cả đều chỉ sống ở Madagascar. Con số tăng dần qua các năm vì nghiên cứu di truyền tách những quần thể trước đây bị gộp chung.
Từ bé tí đến cỡ đứa trẻ. Vượn cáo chuột (mouse lemur) thuộc hàng linh trưởng nhỏ nhất thế giới, chỉ nặng vài chục gam. Loài lớn nhất còn sống là indri, có tiếng hú vang xa hàng km trong rừng mưa phía đông, nghe như tiếng hát.
Vượn cáo đuôi vòng. Loài quen thuộc nhất trên phim ảnh, với chiếc đuôi khoanh đen trắng. Chúng sống theo bầy, thường do con cái giữ vai trò chi phối, và hay ngồi phơi nắng buổi sáng với hai tay dang ra.
Aye-aye và ngón tay đặc biệt. Aye-aye là vượn cáo hoạt động đêm, có ngón giữa rất mảnh và dài. Nó gõ lên thân cây, nghe tiếng vọng để tìm ấu trùng bên trong, gặm lỗ rồi dùng ngón tay móc ra — một cách kiếm ăn ở các nơi khác do chim gõ kiến đảm nhận.
Mọi loài đều cần rừng. Phần lớn các loài vượn cáo được xếp vào nhóm bị đe doạ, chủ yếu do mất rừng. Vì nhiều loài chỉ sống trong một vùng nhỏ, bảo vệ từng khu rừng cụ thể có ý nghĩa sống còn với chúng.
Bao báp, tắc kè hoa và rừng gai
Trên thế giới có khoảng tám, chín loài bao báp, trong đó sáu loài chỉ có ở Madagascar; châu Phi lục địa và Australia mỗi nơi chỉ có một loài bản địa. Bao báp Madagascar có thân hình chai, hình trụ thẳng như cột, có loài cao vài chục mét, tích nước trong thân để sống qua mùa khô. Con đường đất đỏ hai bên là hàng bao báp khổng lồ gần Morondava ở miền tây là một trong những cảnh quan được chụp nhiều nhất của đảo.
Madagascar cũng là quê của khoảng một nửa số loài tắc kè hoa trên thế giới, từ loài lớn cỡ con mèo con tới loài thuộc hàng bò sát nhỏ nhất từng được mô tả, đậu vừa trên đầu ngón tay. Chúng đổi màu không chủ yếu để nguỵ trang như nhiều người nghĩ, mà để điều hoà thân nhiệt và giao tiếp với nhau — đặc biệt khi tranh giành lãnh thổ hay ve vãn.
Ở miền nam, rừng gai là một trong những kiểu rừng lạ nhất Trái Đất. Các cây thân cột phủ đầy gai, lá nhỏ chỉ mọc sau mưa, nhiều loài chứa nước trong thân. Họ thực vật Didiereaceae đặc trưng cho rừng này chỉ có ở Madagascar. Đi giữa rừng gai, người ta có cảm giác như ở một hành tinh khác — và quả thật, phần lớn các loài cây ở đây không mọc tự nhiên ở bất cứ đâu khác.
Có một loài cây gốc Madagascar mà người Việt gặp hằng ngày mà không biết: cây dừa cạn, loài hoa năm cánh hồng, trắng trồng khắp sân nhà, dải phân cách và bồn hoa ở Việt Nam, có nguồn gốc từ Madagascar và đã theo người đi khắp vùng nhiệt đới. Ngược lại, cây vani — gốc ở châu Mỹ — được đưa tới Madagascar và nay đảo là một trong những nơi trồng vani lớn nhất thế giới, với hoa được thụ phấn bằng tay từng bông một vì ở đây không có loài ong thụ phấn tự nhiên của nó.
Những sinh vật đã mất: chim voi và hà mã lùn
Chim voi. Cho tới cách đây không quá lâu — các ước tính phổ biến nằm trong khoảng một nghìn năm trở lại — Madagascar có những loài chim khổng lồ không biết bay, quen gọi là chim voi. Đây là những loài chim nặng nhất từng được biết, trứng của chúng là trứng lớn nhất trong giới động vật có xương sống từng được tìm thấy. Vỏ trứng chim voi vẫn còn được tìm thấy trên các đụn cát ven biển phía nam.
Hà mã lùn và vượn cáo khổng lồ. Đảo từng có hà mã nhỏ hơn họ hàng ở lục địa, và những loài vượn cáo lớn cỡ con người, sống chủ yếu trên mặt đất. Chúng biến mất trong cùng giai đoạn với chim voi.
Vì sao chúng biến mất. Nguyên nhân vẫn được bàn: thay đổi khí hậu, săn bắt, thay đổi cảnh quan do lửa và chăn nuôi khi con người đến định cư đều được nhắc tới, và có thể nhiều yếu tố cùng tác động. Câu chuyện này giống nhiều đảo khác trên thế giới, nơi các loài lớn, chậm sinh sản rất dễ tổn thương.
Bài học bảo tồn. Sự biến mất của nhóm động vật lớn nhắc rằng hệ sinh thái đảo mong manh hơn lục địa. Ngày nay Madagascar có mạng lưới vườn quốc gia và khu bảo tồn, trong đó rừng mưa phía đông và rừng đá vôi tsingy ở phía tây đã được ghi vào danh sách di sản thế giới.
Con người đến từ đâu: chuyện lúa nước và ngôn ngữ Nam Đảo
So với hầu hết các vùng đất lớn, Madagascar có người đến định cư khá muộn. Thời điểm cụ thể còn tranh luận: nhiều bằng chứng khảo cổ và di truyền chỉ tới khoảng một đến hai thiên niên kỷ trước, một số dấu vết gợi ý sớm hơn. Điều chắc chắn hơn là người Madagascar có hai nguồn gốc lớn: những người đi biển từ vùng hải đảo Đông Nam Á và những người nói tiếng Bantu từ Đông Phi, hoà trộn qua nhiều thế kỷ.
Bằng chứng rõ nhất nằm ở ngôn ngữ. Tiếng Malagasy — ngôn ngữ chung của cả đảo — không thuộc các ngữ hệ châu Phi mà thuộc ngữ hệ Nam Đảo, có họ hàng gần nhất với các ngôn ngữ ở miền nam đảo Borneo. Ngữ hệ Nam Đảo cũng bao gồm tiếng Mã Lai, tiếng Indonesia, tiếng Tagalog, các ngôn ngữ Polynesia, và ở Việt Nam là tiếng Chăm, tiếng Ê Đê, tiếng Gia Rai, tiếng Raglai, tiếng Chu Ru. Nói cách khác, một người Malagasy ở Antananarivo và một người Ê Đê ở Đắk Lắk dùng hai ngôn ngữ có chung một tổ tiên xa xưa.
Văn hoá vật chất cũng mang dấu vết đó: ruộng lúa nước bậc thang trên cao nguyên, cơm là món chính trong hầu hết các bữa ăn, nhiều kiểu nhạc cụ và nghề thủ công gợi nhớ Đông Nam Á. Trong khi đó, bò u (zebu) — biểu tượng của sự giàu có và là một phần quan trọng của các dịp lễ trong đời sống — và nhiều từ vựng liên quan đến chăn nuôi lại gắn với nguồn gốc Đông Phi. Madagascar vì vậy là nơi hai bờ Ấn Độ Dương gặp nhau.
Câu hỏi thường gặp
Madagascar thuộc châu Phi hay châu Á?
Về địa lý và hành chính, Madagascar là một nước châu Phi, nằm ở Ấn Độ Dương ngoài khơi bờ đông nam châu Phi. Tuy vậy, ngôn ngữ và một phần văn hoá của người Madagascar có nguồn gốc từ vùng hải đảo Đông Nam Á, nên đảo thường được mô tả là nơi gặp gỡ giữa châu Phi và châu Á.
Ở Madagascar có sư tử, voi hay hươu cao cổ không?
Không. Các loài thú lớn đặc trưng của xavan châu Phi chưa bao giờ sống tự nhiên trên đảo, vì đảo đã tách khỏi lục địa trước khi chúng xuất hiện hoặc lan tới. Hình ảnh sư tử, hươu cao cổ trong phim hoạt hình về Madagascar là chuyện hư cấu.
Vượn cáo có phải là khỉ không?
Vượn cáo là linh trưởng, cùng bộ với khỉ, vượn và người, nhưng thuộc một nhánh khác gọi là linh trưởng mũi ướt. Chúng tách khỏi tổ tiên của khỉ từ rất lâu, có khứu giác phát triển hơn và nhiều đặc điểm cổ hơn. Tất cả các loài vượn cáo đều chỉ sống ở Madagascar.
Tiếng Malagasy có giống tiếng Chăm không?
Hai ngôn ngữ cùng thuộc ngữ hệ Nam Đảo nên có chung tổ tiên rất xa và một số từ cơ bản có gốc chung, nhưng người nói hai thứ tiếng không thể hiểu nhau. Họ hàng gần nhất của tiếng Malagasy là các ngôn ngữ ở miền nam đảo Borneo, còn tiếng Chăm gần với tiếng Mã Lai và các ngôn ngữ Tây Nguyên.
Rừng đá tsingy là gì?
Tsingy là kiểu địa hình đá vôi bị nước mưa hoà tan và xói mòn thành những rừng cột đá sắc nhọn, xen hẻm sâu và hang động. Khu tsingy nổi tiếng nhất nằm ở miền tây Madagascar và đã được ghi vào danh sách di sản thế giới. Giữa các khe đá có rừng khô và nhiều loài đặc hữu.
Vì sao Madagascar mất nhiều rừng?
Rừng bị thu hẹp qua nhiều thế kỷ do đốt nương làm rẫy, chăn thả, lấy gỗ, làm than, và áp lực dân số. Đây là vấn đề được các nhà bảo tồn và chính người dân Madagascar quan tâm, vì sinh kế nông thôn và nguồn nước cũng phụ thuộc vào rừng. Nhiều dự án đang thử kết hợp bảo vệ rừng với cải thiện nông nghiệp.
