Từ Việt Nam tới các châu lục bao xa? Khoảng cách và vì sao đường bay trông cong

Theo đường chim bay trên mặt cầu, từ Hà Nội tới Tokyo khoảng 3.700 km, tới Moskva khoảng 6.700 km, tới London khoảng 9.300 km, tới Nairobi khoảng 7.900 km, tới Los Angeles khoảng 12.300 km và tới New York khoảng 13.200 km. Từ TP. Hồ Chí Minh tới Sydney khoảng 6.800 km, tới São Paulo khoảng 16.900 km. Ngoài châu Á, châu Đại Dương là châu lục gần Việt Nam nhất, Nam Mỹ là xa nhất — một phần Peru gần như nằm ở phía bên kia Trái Đất so với TP. Hồ Chí Minh.

Trên bản đồ phẳng thường gặp, đường bay giữa hai nơi xa nhau trông như một đường cong vồng lên phía cực. Đó không phải đường vòng: trên quả địa cầu, đó là đường ngắn nhất, gọi là đường tròn lớn. Bản đồ phẳng mới là thứ làm nó trông cong.

Bài này chỉ nói về địa lý của quãng đường — khoảng cách, hình học mặt cầu và các yếu tố tự nhiên ảnh hưởng tới tuyến bay — không bàn chuyện vé, hãng bay hay thủ tục.

Bảng khoảng cách đường chim bay từ Việt Nam tới các châu lục

Khoảng cách tính theo đường tròn lớn giữa trung tâm các thành phố, làm tròn tới trăm km. Đường bay thực tế thường dài hơn vì phải theo luồng không lưu, tránh vùng thời tiết xấu và theo gió.

Quãng đường xa nhất có thể giữa hai điểm trên mặt đất là nửa vòng Trái Đất, khoảng 20.000 km. Lima cách TP. Hồ Chí Minh khoảng 19.600 km, tức gần chạm giới hạn đó.

Bảng cũng cho thấy hai thành phố của Việt Nam "gần" các châu lục theo hai hướng khác nhau: Hà Nội gần châu Âu, Đông Bắc Á và Bắc Mỹ hơn; TP. Hồ Chí Minh gần châu Đại Dương, Nam Cực và Nam Mỹ hơn. Hai thành phố cách nhau khoảng 1.140 km theo đường chim bay, đủ để làm lệch khoảng cách tới các châu lục cả nghìn km.

Đường tròn lớn là gì và vì sao nó là đường ngắn nhất

Trên mặt phẳng, đường ngắn nhất giữa hai điểm là đoạn thẳng. Trên mặt cầu, không có "đường thẳng" theo nghĩa đó; đường ngắn nhất là một cung của đường tròn lớn — đường tròn có tâm trùng với tâm Trái Đất, chia quả cầu thành hai nửa bằng nhau. Xích đạo và mọi kinh tuyến đều là đường tròn lớn; còn các vĩ tuyến khác (trừ xích đạo) thì không.

Cách hình dung đơn giản nhất: lấy một quả địa cầu, đặt hai đầu một sợi chỉ lên hai thành phố rồi kéo căng. Sợi chỉ tự nằm theo đường tròn lớn, vì đó là đường ngắn nhất. Nếu đi theo một vĩ tuyến cố định, như cách nhiều người tưởng khi nhìn bản đồ phẳng, quãng đường sẽ dài hơn, càng ở vĩ độ cao càng chênh nhiều.

Ví dụ: Hà Nội và New York gần như nằm trên hai kinh tuyến đối nhau (khoảng 106 độ đông và 74 độ tây, cộng lại gần 180 độ). Vì vậy đường tròn lớn nối hai thành phố đi gần như qua thẳng vùng Bắc Cực. Trên bản đồ phẳng, tuyến này trông như một vòng cung khổng lồ lên tận đỉnh bản đồ, nhưng trên quả địa cầu thì nó là đường "thẳng" nhất có thể.

Vì sao đường bay trông cong trên bản đồ phẳng

Bản đồ phẳng buộc phải méo. Không thể trải mặt cầu thành mặt phẳng mà giữ nguyên mọi khoảng cách, hướng và diện tích cùng lúc. Mỗi phép chiếu bản đồ chọn giữ một thứ và hi sinh thứ khác.

Bản đồ Mercator kéo giãn vùng gần cực. Phép chiếu Mercator, rất phổ biến trên mạng và ứng dụng bản đồ, giữ đúng góc và hướng cục bộ nhưng phóng to các vùng vĩ độ cao. Đường tròn lớn đi lên phía bắc vì thế bị "kéo" thành vòng cung.

Đường đi theo một hướng la bàn cố định không phải đường ngắn nhất. Trên bản đồ Mercator, đường giữ nguyên hướng la bàn hiện thành đường thẳng. Người đi biển xưa dùng nó vì dễ lái, nhưng trên quãng xa, nó dài hơn đường tròn lớn.

Bán cầu nam cũng vậy, chỉ là cong về phía nam. Tuyến từ TP. Hồ Chí Minh tới Nam Mỹ theo đường tròn lớn sẽ vòng xuống vùng biển phía nam Australia hoặc gần Nam Cực, chứ không băng ngang Thái Bình Dương theo đường thẳng trên bản đồ.

Kiểm chứng tại nhà. Một quả địa cầu không chữ và một sợi chỉ là đủ để thấy tuyến Hà Nội – London đi qua Trung Á và nước Nga, lên tới khoảng vĩ độ 56 độ bắc, chứ không đi qua Ấn Độ và Trung Đông như cảm giác khi nhìn bản đồ phẳng.

Đường bay thật khác đường tròn lớn ở đâu

Đường tròn lớn là quãng đường ngắn nhất về hình học, nhưng tuyến bay thực tế còn phụ thuộc nhiều yếu tố. Thứ nhất là gió: ở vĩ độ trung bình có các luồng gió tây rất mạnh trên cao, gọi là dòng tia (jet stream). Bay về phía đông thuận dòng tia có thể nhanh hơn đáng kể so với bay ngược chiều, nên tuyến tối ưu về thời gian và nhiên liệu đôi khi lệch khỏi đường ngắn nhất để "cưỡi gió" hoặc né gió ngược.

Thứ hai là vùng trời và luồng không lưu: máy bay đi theo các đường hàng không được thiết lập, phải xin phép bay qua vùng trời của các nước, và đôi khi phải tránh những khu vực bị đóng. Thứ ba là sân bay dự phòng: máy bay, nhất là loại hai động cơ, phải luôn ở trong một khoảng thời gian bay nhất định tới một sân bay có thể hạ cánh khẩn cấp, nên các tuyến qua đại dương rộng hoặc vùng cực phải được tính toán kỹ.

Thứ tư là thời tiết: tránh bão, giông, vùng nhiễu động. Vì vậy, quãng đường bay thật giữa Việt Nam và châu Âu hay châu Mỹ thường dài hơn khoảng cách đường chim bay vài trăm tới hơn một nghìn km, và hai chuyến cùng chặng có thể đi hai tuyến khác nhau tuỳ ngày. Các tuyến bay xuyên vùng cực giữa châu Á và Bắc Mỹ đã trở nên phổ biến từ khi có máy bay tầm xa, chính vì đường tròn lớn giữa hai châu lục đi gần Bắc Cực.

Điểm đối cực của Việt Nam nằm ở đâu

Điểm đối cực là điểm nằm ở phía bên kia Trái Đất, đi xuyên qua tâm. Muốn tìm, đổi vĩ độ bắc thành vĩ độ nam (giữ nguyên số), rồi lấy 180 độ trừ kinh độ đông để được kinh độ tây.

Hà Nội ở khoảng 21 độ bắc, 106 độ đông; điểm đối cực ở khoảng 21 độ nam, 74 độ tây — giữa Thái Bình Dương, cách bờ biển phía bắc Chile vài trăm km. TP. Hồ Chí Minh ở khoảng 11 độ bắc, 107 độ đông; điểm đối cực ở khoảng 11 độ nam, 73 độ tây — rơi vào vùng rừng Amazon thuộc Peru. Đây là lý do Lima, thủ đô Peru, là một trong những thủ đô xa Việt Nam nhất.

Vì phần lớn đất liền tập trung ở Bắc bán cầu và phía đối diện của đất liền thường là biển, rất ít nơi có điểm đối cực rơi trên đất liền. Việt Nam, đặc biệt là miền Nam, thuộc số ít trường hợp đó, cùng với nhiều vùng ở Đông Nam Á có điểm đối cực ở Nam Mỹ. Nói theo cách khác: với người Việt, Nam Mỹ đúng nghĩa là "bên kia Trái Đất".

Những cặp so sánh khoảng cách dễ gây bất ngờ

Hà Nội gần Bắc Cực ngang Sydney. Từ Hà Nội tới điểm cực Bắc khoảng 7.700 km, tới Sydney khoảng 7.800 km. Trên bản đồ phẳng, Bắc Cực bị kéo giãn thành cả mép trên bản đồ nên trông xa vô tận, còn Sydney thì "ngay bên dưới".

Hà Nội gần Cairo hơn gần Sydney. Cairo cách Hà Nội khoảng 7.400 km, ít hơn Sydney vài trăm km, dù cảm giác thông thường là Australia "gần" Việt Nam hơn châu Phi.

Hà Nội gần Moskva hơn gần Sydney. Moskva chỉ cách Hà Nội khoảng 6.700 km theo đường chim bay qua Trung Á — gần hơn cả Sydney một nghìn km.

Điểm cực Nam gần TP. Hồ Chí Minh hơn Los Angeles. Từ TP. Hồ Chí Minh tới điểm cực Nam khoảng 11.200 km, trong khi tới Los Angeles khoảng 13.100 km.

London gần Hà Nội hơn Auckland. London khoảng 9.300 km, Auckland khoảng 9.700 km từ Hà Nội. Thủ đô nước Anh ở bên kia lục địa Á – Âu lại gần hơn thành phố lớn nhất New Zealand ở cùng phía Thái Bình Dương.

Châu lục nào gần Việt Nam nhất, xa nhất

Nếu đo từ Việt Nam tới điểm gần nhất của mỗi châu lục (không phải tới thủ đô hay thành phố lớn), thứ tự đại khái như sau:

• Châu Á: Việt Nam nằm trong châu Á, nên khoảng cách là bằng không.
• Châu Đại Dương: bờ bắc Australia, quanh Darwin, chỉ cách TP. Hồ Chí Minh khoảng 3.700 km; nếu tính cả đảo New Guinea thì còn gần hơn nữa.
• Châu Âu: ranh giới Âu – Á ở vùng dãy Ural cách Hà Nội khoảng 5.500 km.
• Châu Phi: mũi Sừng châu Phi ở Somalia cách Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh khoảng 5.900–6.000 km.
• Bắc Mỹ: điểm gần nhất là Alaska; Anchorage cách Hà Nội khoảng 8.700 km.
• Nam Cực: bờ biển Nam Cực ở phía nam Ấn Độ Dương cách TP. Hồ Chí Minh khoảng 8.600 km.
• Nam Mỹ: điểm gần nhất là vùng cực nam như Patagonia, khoảng 15.000 km từ TP. Hồ Chí Minh; mọi điểm khác còn xa hơn.

Thứ tự này đôi khi gây bất ngờ: châu Âu và châu Phi gần Việt Nam hơn Bắc Mỹ, còn Nam Cực gần ngang Bắc Mỹ. Bản đồ Mercator làm ta tưởng Bắc Mỹ xa hơn hay gần hơn tuỳ cách đặt Thái Bình Dương ở giữa hay ở rìa; chỉ quả địa cầu mới cho câu trả lời trung thực.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao bay từ Việt Nam sang Mỹ đôi khi đi qua Nhật Bản, Hàn Quốc hoặc Alaska?

Vì đường tròn lớn từ Việt Nam tới Bắc Mỹ đi lên phía bắc, qua vùng Đông Bắc Á và Bắc Thái Bình Dương. Các sân bay ở Đông Bắc Á nằm gần đường ngắn nhất đó nên thường là điểm nối chuyến tự nhiên.

Khoảng cách đường chim bay khác khoảng cách đường bay ghi trên vé thế nào?

Khoảng cách đường chim bay là đường tròn lớn lý thuyết giữa hai điểm. Quãng đường bay thật dài hơn vì máy bay theo luồng không lưu, cất và hạ cánh theo hướng đường băng, tránh thời tiết và vùng trời hạn chế.

Bay về phía đông có nhanh hơn bay về phía tây không?

Ở vĩ độ trung bình, thường là có, nhờ các luồng gió tây mạnh trên cao. Cùng một chặng, chiều bay xuôi gió có thể ngắn hơn chiều ngược gió hơn một tiếng, tuỳ mùa và ngày.

Điểm nào trên Trái Đất xa Việt Nam nhất?

Là điểm đối cực: với TP. Hồ Chí Minh là vùng rừng Amazon thuộc Peru, với Hà Nội là một điểm giữa Thái Bình Dương ngoài khơi Nam Mỹ. Khoảng cách tới đó khoảng 20.000 km theo bất kỳ hướng nào.

Có thể tự tính khoảng cách đường tròn lớn không?

Có. Từ vĩ độ và kinh độ của hai điểm, công thức haversine cho khoảng cách trên mặt cầu bán kính khoảng 6.371 km. Nhiều công cụ trực tuyến và bảng tính làm phép này tự động; kết quả lệch vài phần nghìn so với phép đo trên hình elipsoid chính xác hơn.

Vì sao bản đồ trong máy bay hiển thị đường bay cong?

Màn hình thường dùng một phép chiếu phẳng. Đường tròn lớn chiếu lên mặt phẳng hầu như luôn trông cong, trừ khi nó trùng xích đạo hoặc một kinh tuyến, hoặc khi bản đồ dùng phép chiếu đặc biệt giữ đường tròn lớn thành đường thẳng.