Khí hậu Địa Trung Hải là kiểu khí hậu có mùa hè nóng, khô, nắng gắt và mùa đông ấm, có mưa, ngược hẳn với Việt Nam nơi mưa nhiều vào mùa hè. Ở Nam Âu, kiểu khí hậu này bao phủ các vùng ven biển của Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, miền nam nước Pháp, nước Ý, bờ biển Adriatic, Hy Lạp và các đảo trên Địa Trung Hải.
Nguyên nhân chính là sự dịch chuyển theo mùa của vùng áp cao cận nhiệt đới: mùa hè nó lấn lên phía bắc, chặn mây mưa; mùa đông nó lui về phía nam, nhường chỗ cho gió tây và các đợt áp thấp mang mưa. Cây ô liu, cây nho và lúa mì thích nghi rất tốt với nhịp khô – ẩm ấy, nên từ thời cổ đại đã thành nền tảng nông nghiệp của vùng.
Bài viết đi qua đặc điểm khí hậu, cơ chế hình thành, tính chất riêng của biển Địa Trung Hải, chuyện cây ô liu và cây nho, các cơn gió địa phương, mùa cháy rừng và nhịp sống của người Nam Âu theo nắng.
Đặc điểm khí hậu: nắng, khô và một mùa mưa ngắn
Nét dễ nhận nhất của khí hậu Địa Trung Hải là mùa khô trùng với mùa nóng. Từ khoảng tháng Sáu tới tháng Chín, nhiều nơi hầu như không có mưa, bầu trời trong, nắng chiếu mạnh. Cỏ trên đồi ngả màu vàng rơm, đất nứt, các con suối nhỏ cạn khô. Mùa đông thì ôn hoà, ít khi có băng giá ở vùng ven biển, mưa đến theo từng đợt.
Theo phân loại Köppen, kiểu khí hậu này mang ký hiệu Cs, chia thành mùa hè nóng (Csa, như ở Seville, Athens, Rome) và mùa hè ấm (Csb, như ở vùng ven biển Bồ Đào Nha và tây bắc Tây Ban Nha). Càng vào sâu trong nội địa hoặc lên cao, khí hậu càng khác: cao nguyên trung tâm Tây Ban Nha có mùa đông lạnh hơn nhiều, nhiều dãy núi ở Ý và Balkan có tuyết.
Với người Việt quen mùa hè mưa rào và nồm ẩm mùa xuân, khí hậu Địa Trung Hải tạo cảm giác lạ: mùa hè nóng nhưng khô, đứng trong bóng râm thấy mát hơn hẳn ngoài nắng; buổi tối nhiệt độ hạ nhanh. Nhưng các đợt nắng nóng gay gắt cũng thường xuyên xảy ra, nhất là ở miền nam Tây Ban Nha, miền nam nước Ý và Hy Lạp.
Vì sao mùa hè khô: áp cao cận nhiệt dịch chuyển theo mùa
Quanh vĩ độ 30 độ ở cả hai bán cầu có những vùng áp cao cận nhiệt đới, nơi không khí từ trên cao chìm xuống, nóng lên và khô đi, ngăn mây hình thành. Đây cũng là vì sao nhiều sa mạc lớn như Sahara nằm quanh vĩ độ này. Với vùng Địa Trung Hải, áp cao quan trọng nhất là áp cao Azores ở giữa Bắc Đại Tây Dương.
Vào mùa hè bán cầu Bắc, khi Mặt Trời chiếu gần chí tuyến Bắc, cả hệ thống áp cao này dịch lên phía bắc và mở rộng về phía đông. Vùng Địa Trung Hải nằm dưới ảnh hưởng của khối không khí chìm khô ấy, nên trời quang mây và hầu như không mưa. Các đợt áp thấp mang mưa của gió tây bị đẩy lên phía bắc, đi qua Anh và Bắc Âu.
Vào mùa đông, áp cao lùi về phía nam. Đường đi của các áp thấp ôn đới hạ xuống, đi vào vùng Địa Trung Hải, mang mưa. Thêm vào đó, mặt biển Địa Trung Hải tương đối ấm vào mùa đông so với lục địa xung quanh, nên chính biển cũng sinh ra các vùng áp thấp và những cơn mưa lớn, có khi kèm dông mạnh.
Cơ chế này giải thích vì sao kiểu khí hậu Địa Trung Hải luôn nằm ở bờ tây các lục địa, khoảng vĩ độ 30 đến 45, chứ không chỉ quanh biển Địa Trung Hải.
Biển Địa Trung Hải: gần kín, mặn và ít thuỷ triều
Biển Địa Trung Hải gần như bị bao quanh bởi châu Âu, châu Á và châu Phi, chỉ thông ra Đại Tây Dương qua eo Gibraltar, chỗ hẹp nhất chừng 14 km. Ở phía đông, kênh đào Suez nối nó với biển Đỏ, còn phía đông bắc là chuỗi eo Dardanelles, Bosphorus thông sang biển Đen.
Vì nằm ở vùng nóng khô, lượng nước bốc hơi khỏi mặt biển lớn hơn lượng nước sông và mưa đổ vào. Hệ quả là nước Địa Trung Hải mặn hơn Đại Tây Dương. Ở eo Gibraltar, nước Đại Tây Dương nhẹ hơn chảy vào ở tầng mặt, còn nước Địa Trung Hải mặn, nặng chảy ra ở tầng đáy.
Biển này có thuỷ triều rất nhỏ ở hầu hết các bờ, chỉ vài chục centimet, nên nhiều làng chài và thành phố cổ được xây sát mép nước, bến cảng không phải tính toán chênh lệch triều lớn như ở bờ Đại Tây Dương. Nước trong, ít phù sa ở nhiều nơi, tạo màu xanh lam đậm quen thuộc.
Mặt biển ấm vào cuối mùa hè và mùa thu cung cấp nhiều hơi nước cho các cơn mưa lớn đầu mùa đông. Ở một số vùng ven biển Tây Ban Nha và miền nam nước Pháp, những trận mưa như trút vào mùa thu có thể gây lũ quét, một mặt ít được biết của khí hậu tưởng chừng khô ráo này.
Cây ô liu: biểu tượng của khí hậu Địa Trung Hải
Cây ô liu thích nghi gần như hoàn hảo với hè khô và đông ấm. Lá nhỏ, dày, mặt dưới phủ lớp lông mịn màu bạc giúp giảm thoát hơi nước; rễ ăn rộng để tìm nước trong đất đá; thân gỗ chắc, chịu được nắng gắt. Cây lại cần một khoảng lạnh vừa phải vào mùa đông để ra hoa tốt, nhưng không chịu được băng giá kéo dài.
Chính vì kén khí hậu như vậy, các nhà địa lý từ lâu đã dùng giới hạn trồng được cây ô liu như một cách vạch ranh giới vùng khí hậu Địa Trung Hải: chỗ nào trồng ô liu cho quả đều đặn, chỗ đó mang khí hậu này. Cây sống rất lâu, nhiều vườn ô liu có cây hàng trăm năm tuổi, có cây được cho là đã hơn nghìn năm.
Quả ô liu thu hoạch từ khoảng cuối thu tới đầu đông. Quả tươi rất đắng, phải ngâm muối hoặc xử lý mới ăn được; phần lớn sản lượng được ép lấy dầu. Dầu ô liu là chất béo chính trong bếp Nam Âu, thay cho mỡ động vật vốn phổ biến hơn ở Bắc Âu. Những rặng ô liu trên sườn đồi bậc thang ở Hy Lạp, miền nam nước Ý và Andalusia là cảnh quan đã định hình qua hàng nghìn năm canh tác.
Nho, lúa mì và "bộ ba Địa Trung Hải"
Các nhà sử học nông nghiệp hay nói tới bộ ba Địa Trung Hải: lúa mì, ô liu và nho. Ba loại cây này bổ sung cho nhau theo nhịp mùa. Lúa mì gieo vào mùa thu khi mưa về, lớn qua mùa đông ẩm, thu hoạch đầu hè trước khi hạn tới. Ô liu và nho là cây lâu năm, rễ sâu, chịu được hè khô, thu hoạch vào thu và đầu đông.
Cây nho ưa nắng, ưa đất thoát nước tốt, thậm chí đất nghèo sỏi đá, nơi cây khác khó sống. Mùa hè khô giúp chùm nho ít nấm bệnh và tích nhiều đường. Thu hoạch nho vào cuối hè, đầu thu là một dịp lao động lớn trong năm của nhiều làng quê Nam Âu, kéo theo các lễ hội mùa màng đời thường.
Bộ ba này cùng với rau, đậu, cá và một lượng thịt vừa phải tạo nên lối ăn mà ngày nay người ta gọi chung là chế độ ăn Địa Trung Hải. Năm 2010, UNESCO ghi danh "chế độ ăn Địa Trung Hải" vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể, nhấn mạnh không chỉ món ăn mà cả tập quán trồng trọt, chế biến và ăn uống chung bên bàn ăn.
Cần lưu ý "Địa Trung Hải" không phải một nền ẩm thực đồng nhất: bếp Bồ Đào Nha, Catalonia, Provence, Sicily, Hy Lạp hay bờ Adriatic khác nhau rất nhiều về gia vị, món chính và cách nấu.
Gió địa phương, rừng bụi và mùa cháy rừng
Mistral. Gió lạnh, khô, mạnh thổi từ phía bắc xuống thung lũng sông Rhône ra vịnh Lion ở miền nam nước Pháp, có thể kéo dài nhiều ngày. Người dân vùng Provence xây nhà quay lưng về hướng bắc, trồng hàng cây chắn gió quanh ruộng.
Sirocco. Gió nóng thổi từ Sahara lên phía bắc qua biển, tới Sicily và miền nam nước Ý mang theo bụi; đi qua biển, gió hút thêm hơi ẩm nên gây oi bức.
Bora. Gió lạnh, giật mạnh từ trên núi đổ xuống bờ biển Adriatic, nổi tiếng ở vùng Trieste và bờ biển Croatia.
Rừng bụi maquis và garrigue. Thay cho rừng cao, nhiều sườn đồi được phủ bởi cây bụi thơm như hương thảo, oải hương, cỏ xạ hương, cây bụi lá cứng. Đây là thảm thực vật thích nghi với hạn và cả với lửa: nhiều loài tái sinh nhanh sau cháy.
Mùa cháy rừng. Hè khô nóng, gió mạnh và thảm thực vật chứa tinh dầu khiến cháy rừng là mối nguy thường trực ở Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, miền nam nước Pháp, Hy Lạp. Các đợt nắng nóng kéo dài trong những năm gần đây làm mùa cháy rừng dài và dữ dội hơn.
Ruộng bậc thang đá và tường đá khô. Trên nhiều sườn đồi dốc ở Liguria, Cinque Terre, các đảo Hy Lạp hay quần đảo Balearic, người nông dân xếp tường đá không dùng vữa để giữ đất trồng nho và ô liu, chống xói mòn khi mưa mùa đông đổ xuống. Kỹ thuật xếp đá khô này được truyền qua nhiều thế hệ và là một phần quan trọng của cảnh quan.
Năm vùng khí hậu Địa Trung Hải trên thế giới
Kiểu khí hậu này không chỉ có ở Nam Âu. Bất cứ bờ tây lục địa nào ở khoảng vĩ độ 30–45 đều có thể có, nên trên thế giới có năm vùng chính:
| Vùng | Vị trí | Nét giống Nam Âu |
|---|---|---|
| Lưu vực Địa Trung Hải | Nam Âu, Bắc Phi, Tây Á ven biển | Vùng điển hình, nơi kiểu khí hậu được đặt tên |
| California | Bờ tây Bắc Mỹ | Hè khô, đông mưa, rừng bụi chaparral, trồng nho và ô liu |
| Miền trung Chile | Bờ tây Nam Mỹ | Thung lũng trồng nho, cây bụi chịu hạn, núi Andes phía sau |
| Vùng mũi Cape | Mũi phía nam châu Phi | Thảm thực vật fynbos rất giàu loài, trồng nho |
| Tây nam và nam Australia | Quanh Perth, Adelaide | Đất cũ nghèo dinh dưỡng, thực vật đặc hữu, mùa cháy rừng |
Năm vùng này tổng cộng chỉ chiếm một phần nhỏ diện tích đất liền nhưng nổi tiếng giàu loài thực vật đặc hữu. Các loại cây mà người châu Âu mang theo, như ô liu và nho, đều sống tốt ở bốn vùng còn lại, vì khí hậu gần như giống nhau dù nằm ở hai bán cầu.
Câu hỏi thường gặp
Mùa nào đi Nam Âu dễ chịu nhất?
Với nhiều người, cuối xuân (khoảng tháng Tư, tháng Năm) và đầu thu (tháng Chín, tháng Mười) dễ chịu nhất: trời nắng, ấm nhưng chưa gay gắt, biển còn ấm vào đầu thu. Giữa hè có thể rất nóng ở nội địa, còn mùa đông nhiều mưa hơn nhưng vẫn ôn hoà ở vùng ven biển.
Vì sao nhà ở Nam Âu hay sơn trắng?
Màu trắng phản xạ phần lớn ánh nắng, giúp tường ít hấp thụ nhiệt, giữ trong nhà mát hơn vào mùa hè. Ở nhiều làng ven biển Hy Lạp và miền nam Tây Ban Nha, tường dày, cửa sổ nhỏ, sân trong có bóng râm cũng phục vụ cùng mục đích.
Việt Nam có vùng nào có khí hậu giống Địa Trung Hải không?
Không có vùng nào thật sự giống. Một số nơi ở Nam Trung Bộ như Ninh Thuận cũ (nay thuộc Khánh Hoà) có mùa khô dài và lượng mưa thấp, nhưng nhiệt độ cao quanh năm và mưa rơi vào thu – đông theo gió mùa, nên vẫn là khí hậu nhiệt đới chứ không phải Địa Trung Hải.
Cây ô liu có trồng được ở Việt Nam không?
Đã có những thử nghiệm trồng cây ô liu ở vài vùng cao nhưng cây thường khó ra quả đều vì khí hậu Việt Nam ẩm quanh năm và thiếu mùa đông mát khô đúng kiểu. Cây trám mà người Việt quen gọi là "ô liu" ở chợ là loài khác hẳn.
Biển Địa Trung Hải có nóng lên nhanh hơn đại dương không?
Các nghiên cứu khí hậu cho thấy lưu vực Địa Trung Hải ấm lên nhanh hơn mức trung bình toàn cầu, và các đợt sóng nhiệt trên biển xuất hiện thường xuyên hơn. Đây là lý do vùng này thường được gọi là một điểm nóng của biến đổi khí hậu.
Ăn theo chế độ Địa Trung Hải có phải ăn món Ý, Hy Lạp không?
Không nhất thiết. Điểm chính là nhiều rau, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, cá, dầu thực vật, ít thịt đỏ và đồ chế biến sẵn, ăn chung với gia đình. Người Việt có thể áp dụng nguyên tắc này với nguyên liệu quen thuộc mà không cần món ăn châu Âu.
