Pampas là vùng đồng cỏ bằng phẳng rộng lớn ở Argentina, Uruguay và cực nam Brazil, rộng khoảng 750.000 km² tuỳ cách vạch ranh giới. Chữ "pampa" vốn từ tiếng Quechua, nghĩa là đồng bằng. Đất đen màu mỡ cùng khí hậu ôn hoà biến Pampas thành một trong những vựa lúa mì, ngô, đậu tương và thịt bò lớn của thế giới.
Ngay phía bắc Pampas là Gran Chaco, một đồng bằng nóng và khô hơn trải qua Argentina, Paraguay, Bolivia và một phần nhỏ Brazil, rộng khoảng một triệu km². Chaco phủ rừng khô và cây bụi gai, thường được xem là vùng rừng lớn thứ hai Nam Mỹ sau Amazon. Bài này so sánh hai đồng bằng: vì sao Pampas ít cây, đất đen từ đâu ra, văn hoá gaucho với asado và mate, rừng khô Chaco, các đồng bằng khác của châu lục, và sức ép chuyển đổi đất đang đè lên cả hai vùng.
Pampas ở đâu và trông như thế nào
Trung tâm của Pampas là vùng quanh Buenos Aires, trải ra hình vòng cung về phía tây và nam qua các tỉnh Buenos Aires, Santa Fe, Córdoba, La Pampa, Entre Ríos, sang Uruguay và bang cực nam của Brazil. Địa hình phẳng tới mức đứng giữa đồng có thể nhìn thấy đường chân trời tròn trịa như trên biển; độ dốc của nhiều con sông chỉ vài cm trên một km, nên nước thoát chậm và dễ ngập khi mưa lớn.
Người ta thường chia hai phần. Pampa ẩm ở phía đông, mưa nhiều hơn, là vùng trồng trọt chính. Pampa khô ở phía tây và tây nam, mưa ít hơn, chuyển dần sang cây bụi và vùng bán khô hạn. Ranh giới giữa hai phần dịch chuyển theo các chu kỳ năm mưa nhiều, năm mưa ít. Ở rìa nam và tây nam, Pampas gặp những dãy đồi thấp như Sierra de la Ventana và Tandilia — những khối đá rất cổ hiếm hoi nhô lên giữa đồng bằng, nơi người dân thành phố tìm đến để có chút địa hình đồi núi.
Pampas có khí hậu cận nhiệt ẩm, bốn mùa tương đối rõ: hè nóng, đông mát, đôi khi có sương giá. Một đặc sản thời tiết là gió pampero: luồng gió lạnh, khô từ phía tây nam tràn qua sau một đợt nóng ẩm, thường kèm dông mạnh và làm nhiệt độ tụt nhanh. Ở cửa sông Río de la Plata, pampero có thể gây sóng lớn và đẩy nước ra khỏi bờ.
Vì sao Pampas ít cây: những giả thuyết
Một câu hỏi lâu đời. Khí hậu Pampas ẩm có lượng mưa đủ để nuôi rừng, vậy mà khi người châu Âu tới, phần lớn vùng này là đồng cỏ, cây gỗ chỉ mọc ven sông. Các nhà sinh thái học đã đưa ra nhiều giả thuyết, và đến nay câu trả lời được chấp nhận là sự kết hợp của nhiều yếu tố chứ không phải một nguyên nhân duy nhất.
Khí hậu quá khứ và đất. Pampas từng khô hơn trong các giai đoạn băng hà; cỏ chiếm lĩnh từ khi đó và giữ chỗ. Lớp đất mịn do gió mang tới, có nơi bên dưới là tầng đất cứng, cùng mùa khô thỉnh thoảng kéo dài, gây bất lợi cho cây con của nhiều loài cây gỗ.
Lửa và động vật ăn cỏ. Cháy đồng cỏ, do sét hoặc do con người, đốt chết cây non nhưng cỏ mọc lại nhanh từ gốc. Động vật ăn cỏ gặm lá non cũng cản cây gỗ phát triển. Đồng cỏ vì thế có thể tự duy trì.
Bằng chứng từ thực tế. Khi người định cư trồng cây — bạch đàn, dương, thông — làm hàng rào chắn gió, cây mọc tốt. Điều đó cho thấy khí hậu không phải rào cản tuyệt đối; điều kiện thiết lập ban đầu và chế độ lửa mới là then chốt.
Cây ombú, "cây" không phải cây gỗ. Biểu tượng cô độc của Pampas là ombú, tán xoè rộng, thân phình to. Về thực vật học, ombú gần với một loài thảo mộc khổng lồ: thân mềm, nhiều nước, không có gỗ thật — một chiến lược thích nghi với lửa và hạn mà cây gỗ thông thường không có.
Đất đen và vựa lương thực
Bí mật của Pampas nằm dưới chân: một lớp đất đen dày, giàu mùn, hình thành trên nền bụi mịn do gió mang tới qua hàng chục nghìn năm (giới thổ nhưỡng gọi là hoàng thổ). Rễ cỏ mọc dày, chết đi và phân huỷ năm này qua năm khác, tích luỹ chất hữu cơ trong đất. Kiểu đất này giống với đất của thảo nguyên Ukraine hay đồng cỏ Bắc Mỹ, những vùng cũng là vựa lương thực.
Cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, khi đường sắt và tàu chở hàng đông lạnh xuất hiện, Pampas chuyển mạnh sang trồng lúa mì và chăn nuôi bò để xuất khẩu, thu hút hàng triệu người nhập cư từ Ý, Tây Ban Nha và nhiều nước châu Âu khác. Từ cuối thế kỷ 20, đậu tương mở rộng nhanh, cùng với kỹ thuật gieo không cày xới để giữ ẩm và chống xói mòn.
Mặt trái là đồng cỏ tự nhiên gần như biến mất khỏi Pampas ẩm; phần còn lại nhỏ và rải rác. Ở nhiều nơi, mực nước ngầm thay đổi và ngập úng xảy ra thường hơn khi thảm cỏ lâu năm bị thay bằng cây trồng một vụ. Với giới sinh thái, Pampas là một trong những vùng đồng cỏ ôn đới bị chuyển đổi mạnh nhất thế giới và ít được bảo vệ nhất.
Gaucho, asado và mate: văn hoá của đồng cỏ
Hình ảnh gắn liền với Pampas là gaucho — những người chăn bò cưỡi ngựa trên đồng cỏ từ thế kỷ 18 – 19, nổi tiếng với tài cưỡi ngựa, đội mũ, khoác poncho, mặc quần bombacha rộng. Gaucho trở thành hình tượng văn học và văn hoá ở Argentina, Uruguay và nam Brazil, nơi họ được gọi là gaúcho. Ngày nay nhiều lễ hội làng quê vẫn có màn biểu diễn cưỡi ngựa, quăng dây kiểu gaucho.
Từ đời sống chăn bò sinh ra asado: thịt bò, lòng và xúc xích nướng chậm trên than hoặc trên lửa củi, có người phụ trách nướng riêng gọi là asador. Asado không chỉ là món ăn mà là một dịp sum họp cuối tuần của gia đình, bạn bè, kéo dài nhiều giờ. Gia vị thường đơn giản, chủ yếu là muối, ăn kèm nước sốt chimichurri từ rau thơm, tỏi, dầu và giấm.
Thức uống của đồng cỏ là mate, pha từ lá cây yerba mate — loài cây có nguồn gốc ở vùng Paraguay, đông bắc Argentina và nam Brazil, được người Guarani dùng từ trước khi người châu Âu đến. Lá khô cho vào một chiếc bình nhỏ (thường làm từ quả bầu khô), rót nước nóng nhưng không sôi, uống qua ống hút kim loại có đầu lọc gọi là bombilla. Trong một nhóm, một người rót và chuyền bình theo vòng, mỗi người uống hết rồi trả lại — một cách giao tiếp hằng ngày. Ở Paraguay, người ta còn uống tereré, mate pha nước lạnh trong ngày nóng.
Gran Chaco: rừng khô nóng ít người biết
Gran Chaco là một đồng bằng trầm tích rộng giữa chân Andes và sông Paraguay – Paraná. Khác với Pampas, Chaco nằm gần chí tuyến, mùa hè cực nóng — đây là nơi ghi nhận những nhiệt độ cao nhất châu lục — mùa đông khô, và lượng mưa giảm dần từ đông sang tây. Phía đông gọi là Chaco ẩm, nhiều đầm lầy và xavan; phía tây là Chaco khô, rừng gai và cây bụi chịu hạn.
Cây tiêu biểu là các loài quebracho, tên gọi bắt nguồn từ cụm từ tiếng Tây Ban Nha nghĩa là "làm gãy rìu" vì gỗ cực cứng. Vỏ và gỗ quebracho giàu tanin, từng được khai thác quy mô lớn để thuộc da trong nửa đầu thế kỷ 20. Ngoài ra còn có cây bông gòn thân phình như cái chai, các loài xương rồng cao và cây keo gai.
Chaco là nơi sinh sống của nhiều dân tộc bản địa như Wichí, Qom, Guaraní, Nivaclé, Ayoreo; một số nhóm Ayoreo ở Paraguay được ghi nhận vẫn sống biệt lập theo lựa chọn. Trong vài thập niên gần đây, Chaco là một trong những điểm nóng phá rừng của thế giới: rừng khô bị chặt để làm đồng cỏ chăn bò và trồng đậu tương với tốc độ được các nhóm giám sát vệ tinh đánh giá là rất cao. Vì Chaco ít được truyền thông nhắc tới hơn Amazon, các nhà bảo tồn hay gọi đây là "khu rừng bị lãng quên".
Pampas, Chaco và các đồng bằng khác của Nam Mỹ
Nam Mỹ có một chuỗi đồng bằng nối từ bắc xuống nam giữa Andes và các khiên cổ. Mỗi vùng có khí hậu, thảm thực vật và nhịp sống riêng:
| Đồng bằng | Vị trí | Đặc điểm chính |
|---|---|---|
| Llanos | Venezuela và Colombia, lưu vực sông Orinoco | Xavan nhiệt đới; mùa mưa ngập rộng, mùa khô nứt nẻ; chăn bò, văn hoá người chăn bò llanero |
| Pantanal | Chủ yếu ở Brazil, một phần Bolivia và Paraguay | Một trong những vùng đất ngập nước nhiệt đới lớn nhất thế giới; nơi dễ quan sát báo đốm, chim nước |
| Gran Chaco | Argentina, Paraguay, Bolivia, một phần Brazil | Rừng khô và cây bụi gai, rất nóng mùa hè; phá rừng nhanh |
| Pampas | Argentina, Uruguay, cực nam Brazil | Đồng cỏ ôn đới, đất đen, phần lớn đã thành đồng ruộng |
| Thảo nguyên Patagonia | Nam Argentina | Khô, lạnh, gió mạnh; chăn cừu |
Đặt cạnh nhau, chuỗi đồng bằng này cho thấy khí hậu thay đổi theo vĩ độ ra sao: từ xavan nhiệt đới ngập lụt, qua đầm lầy, rừng khô nóng, đồng cỏ ôn hoà, tới thảo nguyên lạnh. Đây cũng là chuỗi vùng nông nghiệp chính của châu lục, nên sức ép chuyển đổi đất trải dài trên tất cả.
Sinh vật của đồng cỏ và rừng khô
Dù bị thu hẹp nhiều, Pampas và Chaco vẫn có những loài động vật đặc trưng đáng biết:
- Đà điểu Nam Mỹ (ñandú, rhea): loài chim lớn không bay của đồng cỏ, chạy nhanh, sống thành đàn nhỏ.
- Hươu pampas: loài hươu nhỏ của đồng cỏ mở, nay chỉ còn ở một số quần thể rời rạc.
- Viscacha đồng bằng: loài gặm nhấm lớn sống thành tập đoàn trong hệ thống hang dưới đất.
- Thú ăn kiến khổng lồ và tatu khổng lồ: hai loài đặc trưng của Chaco và các xavan phía bắc, đều đang bị đe doạ.
- Lợn rừng Chaco (taguá): loài lợn rừng ban đầu chỉ được biết qua hoá thạch, đến năm 1975 mới được giới khoa học ghi nhận còn sống ở Chaco Paraguay — một trong những phát hiện thú lớn đáng chú ý của thế kỷ 20.
- Báo đốm: từng sống khắp Chaco, nay quần thể ở đây rất nhỏ và phân mảnh.
Với cả hai vùng, câu hỏi bảo tồn không phải là "giữ nguyên hay khai thác", mà là giữ lại những mảng đồng cỏ, rừng khô đủ lớn và đủ nối liền nhau để các loài này còn chỗ sống bên cạnh những cánh đồng và đồng cỏ chăn nuôi rộng lớn. Một số chương trình chăn nuôi trên đồng cỏ tự nhiên ở Uruguay và nam Brazil đang thử nghiệm cách làm này.
Câu hỏi thường gặp
Cỏ pampas trang trí có phải từ đồng cỏ Pampas không?
Đúng là loài cỏ lau bông to dùng trang trí có nguồn gốc ở vùng Pampas và nhiều nơi khác ở Nam Mỹ, nên mang tên này. Tuy vậy ở một số nước như Tây Ban Nha, New Zealand, Úc, loài cỏ này thoát ra tự nhiên và trở thành loài xâm lấn, nên ở đó việc trồng bị hạn chế.
Pampas và thảo nguyên Mông Cổ khác nhau thế nào?
Cả hai đều là đồng cỏ, nhưng Pampas ẩm hơn, mùa đông ôn hoà, đất đen màu mỡ nên phần lớn đã chuyển thành ruộng. Thảo nguyên Mông Cổ nằm sâu trong lục địa châu Á, mùa đông rất lạnh, khô hơn nhiều, chủ yếu chăn thả du mục. Pampas gần với đồng cỏ Bắc Mỹ và thảo nguyên Ukraine hơn.
Mate có phải là trà không?
Mate không làm từ cây chè mà từ lá cây yerba mate, một loài cây thuộc họ nhựa ruồi. Cách pha bằng nước nóng khiến nhiều người gọi là trà mate. Lá chứa caffeine nên uống tỉnh táo. Người có vấn đề sức khoẻ liên quan đến caffeine nên hỏi ý kiến bác sĩ.
Gaucho ngày nay còn không?
Vẫn còn những người chăn bò cưỡi ngựa làm việc trên các trang trại ở Argentina, Uruguay và nam Brazil, dù máy móc và xe cộ đã thay nhiều phần việc. Hình tượng gaucho còn sống mạnh trong âm nhạc, văn học, lễ hội và cách ăn mặc ngày hội ở các vùng nông thôn.
Vì sao Gran Chaco ít người biết đến?
Vì Chaco nằm sâu trong nội địa, nóng, khô, thưa dân, ít điểm đến nổi tiếng, và bị Amazon lấn át trong truyền thông về rừng. Thế nhưng về mặt bảo tồn, Chaco quan trọng không kém: rừng khô ở đây đang mất nhanh và nhiều loài đặc hữu chỉ sống ở vùng này.
Pampas có những thành phố lớn nào?
Buenos Aires nằm ở rìa đông của Pampas, bên bờ Río de la Plata. Trong vùng còn có Rosario, La Plata, Córdoba ở rìa tây bắc và Mar del Plata bên bờ Đại Tây Dương. Montevideo của Uruguay nằm ở bờ bắc Río de la Plata, gần các đồng cỏ phía nam Uruguay.
