Đồng bằng Đông Âu, còn gọi là Đồng bằng Nga, là vùng đất phẳng rộng nhất châu Âu, trải từ Ba Lan và các nước Baltic sang phía đông tới chân dãy Ural, từ biển Trắng và biển Barents ở phía bắc xuống biển Đen và biển Caspi ở phía nam. Diện tích thường được nêu khoảng 4 triệu km², tuỳ cách vạch ranh giới.
Vì gần như không có núi chắn, vùng đồng bằng này có khí hậu lục địa rõ rệt và các đai thực vật nối tiếp nhau rất đều từ bắc xuống nam: lãnh nguyên, rừng lá kim taiga, rừng hỗn giao, thảo nguyên rừng, thảo nguyên rồi bán hoang mạc quanh biển Caspi. Ở phía nam là dải đất đen chernozem nổi tiếng màu mỡ; ở giữa là sông Volga, con sông dài nhất châu Âu.
Bài viết làm rõ "Đông Âu" là đâu, đi qua địa hình, các đai thực vật, đất đen, mạng sông, khí hậu và nhịp sống của người dân, cùng vài vùng đất khác thường được gộp vào Đông Âu.
Đông Âu là đâu? Nhiều cách chia
"Đông Âu" là một tên gọi có nhiều nghĩa. Theo địa lý tự nhiên, nó thường chỉ vùng Đồng bằng Đông Âu và các vùng lân cận. Theo cách chia khu vực thống kê của Liên Hợp Quốc, nhóm Đông Âu gồm Belarus, Bulgaria, Séc, Hungary, Ba Lan, Moldova, Romania, Nga, Slovakia và Ukraine. Nhiều sách khác lại tách Ba Lan, Séc, Slovakia, Hungary ra thành Trung Âu, và tách các nước Baltic ra thành nhóm riêng hoặc xếp vào Bắc Âu.
Không cách chia nào là chuẩn duy nhất. Với một bài địa lý tự nhiên, cách hữu ích nhất là nhìn theo địa hình: phía đông của dãy Carpathian và phía đông sông Vistula, mặt đất trở nên phẳng, rộng, ít bị chia cắt; phía tây là vùng chuyển tiếp với đồi núi Trung Âu.
Bài viết dùng "Đông Âu" theo nghĩa địa lý ấy, và nhắc riêng tới đồng bằng Hungary, một đồng bằng nằm lọt giữa vòng cung Carpathian mà nhiều tài liệu xếp vào Trung Âu.
Một đồng bằng rộng mênh mông
Phần lớn Đồng bằng Đông Âu chỉ cao vài trăm mét so với mực nước biển, nhiều nơi dưới 200 m. Bề mặt không hoàn toàn phẳng như mặt bàn: có những dải đồi thấp thoải như vùng đồi Valdai ở tây bắc nước Nga, vùng cao Trung Nga, vùng cao Volga, và những vùng trũng rộng. Nhưng nhìn bằng mắt thường, phong cảnh là những cánh đồng và rừng trải tới tận chân trời.
Bên dưới là một khối nền cổ, rất ổn định, được phủ bởi các lớp đá trầm tích nằm gần như ngang. Đó là lý do mặt đất ít bị uốn nếp, ít động đất, không có núi lửa. Ở phía bắc, các thời kỳ băng hà để lại những dải đồi băng tích, hồ và đầm lầy; phía nam, nơi băng không phủ tới, là đất bồi tụ do gió mang tới.
Vùng đồi Valdai tuy chỉ cao vài trăm mét nhưng có vai trò rất lớn: nơi đây là đầu nguồn của sông Volga, sông Dvina Tây và gần đó là đầu nguồn sông Dnieper. Nước từ một vùng đồi thấp có thể chảy về ba biển khác nhau: biển Caspi, biển Baltic và biển Đen. Cấu trúc này giải thích vì sao từ xưa người ta đi lại khắp đồng bằng chủ yếu bằng đường sông, kéo thuyền qua những đoạn đất ngắn giữa hai lưu vực.
Các đai thực vật từ bắc xuống nam
Vì đồng bằng phẳng, nhiệt độ và lượng mưa thay đổi đều theo vĩ độ, nên thực vật xếp thành các đai rất rõ. Đây là ví dụ kinh điển trong sách địa lý về quy luật địa đới:
| Đai | Vị trí | Cảnh quan và đời sống |
|---|---|---|
| Lãnh nguyên (tundra) | Ven biển Barents, Bắc Băng Dương | Rêu, địa y, cây bụi lùn; đất đóng băng; chăn tuần lộc |
| Rừng lá kim (taiga) | Phía bắc và đông bắc | Thông, vân sam, đầm lầy rộng; đất nghèo; khai thác gỗ |
| Rừng hỗn giao và lá rộng | Vùng giữa, quanh Moskva, Belarus | Bạch dương, sồi, phong; nông nghiệp xen rừng |
| Thảo nguyên rừng | Dải chuyển tiếp phía nam vùng giữa | Đồng cỏ xen các khoảnh rừng; đất đen bắt đầu xuất hiện |
| Thảo nguyên (steppe) | Phía nam, từ Moldova qua Ukraine tới hạ lưu Volga | Đồng cỏ rộng, nay phần lớn thành ruộng lúa mì, hướng dương |
| Bán hoang mạc | Quanh biển Caspi | Khô hạn, đất mặn, cỏ thưa |
Ranh giới giữa các đai không sắc nét mà chuyển dần qua hàng trăm cây số. Con người đã thay đổi các đai này rất nhiều: phần lớn thảo nguyên tự nhiên đã bị cày xới thành đồng ruộng, còn ở phía bắc, rừng taiga vẫn giữ diện tích lớn.
Đất đen chernozem: vì sao màu mỡ
Ở dải thảo nguyên và thảo nguyên rừng có loại đất mà người Nga gọi là chernozem, nghĩa là "đất đen". Lớp đất mặt dày, màu đen sẫm, giàu mùn, có thể dày tới hàng chục centimet, có nơi hơn một mét. Đất đen thuộc loại màu mỡ nhất thế giới cho cây ngũ cốc.
Đất đen hình thành từ sự kết hợp của khí hậu và thảm cỏ. Cỏ thảo nguyên mỗi năm mọc lên rồi tàn, rễ chằng chịt chết đi trong đất, để lại lượng chất hữu cơ rất lớn. Mùa đông lạnh và mùa hè khô làm vi sinh vật phân huỷ chậm, nên chất hữu cơ tích tụ thành mùn qua hàng nghìn năm. Lượng mưa vừa phải, không đủ để rửa trôi chất dinh dưỡng xuống sâu. Đá mẹ bên dưới thường là hoàng thổ, lớp bụi mịn do gió mang tới từ thời băng hà, giàu khoáng.
Dải đất đen kéo dài từ Moldova qua Ukraine sang miền nam nước Nga và tiếp tục vào Kazakhstan. Đây là một trong những vùng trồng lúa mì, lúa mạch, hướng dương, củ cải đường lớn của thế giới. Đất đen cũng có ở các thảo nguyên Bắc Mỹ, như vùng Đại Bình nguyên.
Tuy màu mỡ, đất đen dễ bị xói mòn do gió khi cày xới quá mức và để trống mặt đất. Trồng các hàng cây chắn gió giữa những cánh đồng, giữ lại tàn dư cây trồng trên mặt ruộng là những cách người nông dân dùng để giữ lớp đất quý.
Sông Volga và mạng sông đồng bằng
Sông Volga dài khoảng 3.500 km, là con sông dài nhất châu Âu. Bắt nguồn từ vùng đồi Valdai, sông chảy về phía đông rồi vòng xuống phía nam, đổ vào biển Caspi qua một vùng châu thổ rộng lớn với hàng trăm nhánh. Vì biển Caspi là hồ không thông ra đại dương, toàn bộ nước của lưu vực Volga không bao giờ ra tới biển mở.
Volga có độ dốc rất nhỏ, chảy chậm, nhiều đoạn đã được chặn đập tạo thành chuỗi hồ chứa lớn. Dọc hai bờ là nhiều thành phố lớn của nước Nga. Mùa đông, phần lớn mặt sông đóng băng; mùa xuân, băng tan và tuyết tan gây lũ.
Các sông lớn khác của đồng bằng gồm sông Dnieper chảy xuống biển Đen, dài khoảng 2.200 km; sông Don chảy vào biển Azov; sông Dniester ở phía tây nam; sông Dvina Bắc và sông Pechora chảy ra phía bắc. Hồ Ladoga và hồ Onega ở tây bắc nước Nga là hai hồ nước ngọt lớn nhất châu Âu, đều do băng hà khoét.
Vì đồng bằng phẳng, từ thế kỷ XVIII trở đi người ta đã đào kênh nối các lưu vực sông với nhau, tạo thành một mạng đường thuỷ nội địa liên kết biển Baltic, biển Trắng, biển Caspi, biển Đen. Kênh Volga – Don hoàn thành năm 1952 là một mắt xích quan trọng.
Khí hậu lục địa và mùa bùn
Càng đi về phía đông, ảnh hưởng của Đại Tây Dương càng yếu. Đồng bằng Đông Âu vì thế có khí hậu ôn đới lục địa: mùa đông dài và lạnh, nhiều tuần nhiệt độ ở dưới không độ, tuyết phủ trắng nhiều tháng; mùa hè ngắn nhưng có thể nóng, mưa chủ yếu vào mùa hè dưới dạng mưa rào và dông.
Biên độ nhiệt giữa mùa đông và mùa hè lớn hơn hẳn ở Tây Âu. Ở phía đông nam, gần biển Caspi, mùa hè nóng khô và gió thổi bụi. Ở phía bắc, mùa đông khắc nghiệt hơn, ngày rất ngắn.
Một nét đặc trưng là mùa bùn, tiếng Nga gọi là rasputitsa, xảy ra hai lần mỗi năm. Mùa xuân, tuyết tan nhanh trên mặt đất còn đóng băng bên dưới, nước không thấm được nên đường đất biến thành bùn lầy. Mùa thu, mưa kéo dài trước khi đất đóng băng cũng gây ra cảnh tương tự. Trong lịch sử, mùa bùn làm nhiều vùng nông thôn gần như bị cô lập vài tuần; ngày nay đường nhựa đã giảm bớt nhưng ở các làng xa vẫn còn.
Khí hậu ấy quy định lịch nông vụ: lúa mì mùa đông gieo vào mùa thu, nằm dưới tuyết, lớn lên khi xuân về; lúa mì mùa xuân gieo khi đất ấm và khô. Mùa vụ ngắn khiến người nông dân phải làm dồn trong vài tháng.
Nhịp sống trên đồng bằng
Nhà vườn ngoại ô. Ở Nga và nhiều nước láng giềng, nhiều gia đình thành phố có một mảnh vườn kèm nhà nhỏ ở ngoại ô, gọi là dacha. Cuối tuần mùa hè, họ rời thành phố ra trồng rau, khoai tây, cây ăn quả, làm mứt và muối dưa cho mùa đông.
Hái nấm và quả rừng. Vào cuối hè và mùa thu, đi rừng hái nấm, quả việt quất, quả nam việt quất là thú vui phổ biến của nhiều gia đình. Người dân phân biệt nấm ăn được và nấm độc từ kinh nghiệm truyền lại qua nhiều thế hệ.
Món ăn của đồng bằng lạnh. Súp củ cải đường đỏ, cháo kiều mạch, bánh mì lúa mạch đen, dưa muối, các món từ khoai tây và bột mì là món thường ngày. Bảo quản thực phẩm cho mùa đông dài từng là việc sống còn.
Rừng bạch dương. Thân cây trắng của bạch dương xuất hiện trong thơ ca, tranh vẽ và đời sống hằng ngày; vỏ cây từng được dùng làm đồ đựng, nhựa cây được uống vào đầu xuân.
Không gian rộng. Các làng cách nhau xa, đường dài và thẳng, chân trời rộng. Cảm giác về khoảng cách ở đồng bằng Đông Âu rất khác các vùng Tây Âu, nơi làng mạc nằm sát nhau.
Những vùng đất khác thường được gộp vào Đông Âu
Ngoài đồng bằng lớn, khi nói tới phía đông châu Âu người ta còn nhắc tới các vùng có cảnh quan riêng:
- Đồng bằng Hungary (đồng bằng Pannonia): lòng chảo phẳng nằm giữa vòng cung Carpathian, có sông Danube và sông Tisza chảy qua; vùng đồng cỏ puszta với nghề chăn ngựa, chăn gia súc truyền thống.
- Vùng đầm lầy Polesia: một trong những vùng đất ngập nước lớn nhất châu Âu, trải qua phía nam Belarus và phía bắc Ukraine, với rừng ẩm, sông uốn khúc và nhiều loài chim.
- Vùng Baltic: Estonia, Latvia, Litva với bờ biển cát, cồn cát, hồ và rừng thông; địa hình thấp do băng hà để lại.
- Dãy Carpathian: vòng cung núi dài khoảng 1.500 km ôm lấy đồng bằng Hungary, rừng rậm, nơi còn quần thể gấu nâu và sói đáng kể của châu Âu.
- Châu thổ Danube: nơi sông Danube đổ ra biển Đen, vùng đất ngập nước với lau sậy, hồ, chim bồ nông.
Những vùng này cho thấy "Đông Âu" không chỉ là cánh đồng lúa mì phẳng lặng mà còn có núi rừng, đầm lầy và châu thổ. Mỗi nơi có nhịp sống và món ăn riêng, khó gói vào một khuôn chung.
Câu hỏi thường gặp
Đồng bằng Đông Âu có phải là đồng bằng lớn nhất thế giới không?
Đây là một trong những đồng bằng lớn nhất, và lớn nhất châu Âu. Tuy nhiên, Đồng bằng Tây Siberia ở bên kia dãy Ural và lưu vực Amazon ở Nam Mỹ cũng thuộc nhóm đồng bằng lớn nhất, và thứ tự phụ thuộc vào cách vạch ranh giới mỗi đồng bằng.
Đất đen chernozem có ở Việt Nam không?
Không. Đất đen chernozem hình thành dưới thảo nguyên ôn đới với mùa đông lạnh, mùa hè khô. Việt Nam có đất đỏ bazan, đất phù sa, đất xám nhưng không có chernozem. Một số loại đất sẫm màu ở Việt Nam có tên gọi "đất đen" nhưng là loại khác.
Vì sao sông Volga không chảy ra đại dương?
Vì nó đổ vào biển Caspi, một hồ nước mặn khổng lồ nằm trong lục địa, mặt nước thấp hơn mực nước biển. Biển Caspi không có lối thoát tự nhiên nào ra đại dương, nên nước Volga chỉ bốc hơi khỏi mặt hồ.
Mùa đông ở Moskva lạnh đến mức nào?
Mùa đông ở Moskva dài, nhiều tuần nhiệt độ ban ngày dưới không độ, tuyết phủ lâu. Những đợt lạnh sâu có thể xuống thấp hơn nhiều, nhưng nhà cửa có sưởi trung tâm nên trong nhà ấm. Với người Việt, mặc nhiều lớp và giữ ấm tay chân là quan trọng nhất.
Thảo nguyên Đông Âu có giống thảo nguyên Mông Cổ không?
Hai vùng thuộc cùng một vành đai thảo nguyên lớn trải dài qua Á – Âu, nên có điểm giống: đồng cỏ rộng, khí hậu lục địa. Khác ở chỗ thảo nguyên Đông Âu ẩm hơn, đất đen hơn và phần lớn đã thành đồng ruộng, còn thảo nguyên Mông Cổ khô hơn, chăn thả là chính.
Mùa nào ngắm cảnh đồng bằng Đông Âu đẹp nhất?
Cuối xuân và đầu hè có cây cỏ xanh mướt, ngày dài; cuối hè có những cánh đồng lúa mì và hướng dương vàng; đầu thu có rừng bạch dương chuyển vàng. Mùa đông phủ tuyết trắng cũng đẹp nhưng lạnh, ngày ngắn và đi lại khó hơn ở vùng nông thôn.
