Dãy Andes là dãy núi trên lục địa dài nhất thế giới, chạy dọc bờ tây Nam Mỹ khoảng 7.000 km từ Venezuela xuống tận Tierra del Fuego; một số nguồn tính cả các nhánh phụ thì cho con số dài hơn. Andes đi qua bảy nước: Venezuela, Colombia, Ecuador, Peru, Bolivia, Chile và Argentina. Đỉnh núi cao nhất là Aconcagua, khoảng 6.960 m, đồng thời là đỉnh núi cao nhất ngoài châu Á.
Chữ "dài nhất" cần đi kèm chữ "trên lục địa": nếu tính cả các dãy núi ngầm dưới đáy đại dương thì hệ sống núi giữa đại dương dài hơn nhiều. Bài này giải thích vì sao Andes cao và nhiều núi lửa, chia dãy núi thành ba đoạn, điểm qua các đỉnh đáng nhớ, rồi đi theo chiều cao từ chân lên đỉnh để thấy khí hậu, cây trồng, vật nuôi và đời sống con người thay đổi ra sao.
Andes dài bao nhiêu, rộng bao nhiêu, đi qua những đâu
Con số khoảng 7.000 km là chiều dài thường được dùng trong sách giáo khoa và bách khoa thư. Khác biệt giữa các nguồn đến từ chỗ chọn điểm đầu và điểm cuối: có nơi tính từ bờ Caribe của Venezuela, có nơi tính thêm các dải núi kéo vào quần đảo phía nam Tierra del Fuego. Dù chọn cách nào, Andes vẫn dài gấp khoảng bốn lần chiều dài Việt Nam tính theo đường chim bay từ bắc vào nam.
Bề ngang thì hẹp hơn nhiều: phần lớn chỉ khoảng 200 đến 300 km, nhưng phình ra rộng nhất khoảng 500 km ở Bolivia, nơi dãy núi tách thành hai nhánh ôm lấy cao nguyên Altiplano. Độ cao trung bình khoảng 4.000 m, và có hàng chục đỉnh vượt 6.000 m — điều chỉ dãy Himalaya và các dãy núi lân cận ở châu Á mới có nhiều hơn.
Andes là sống lưng của cả châu lục. Nhiều thành phố lớn nằm trên các thung lũng và cao nguyên giữa núi: Bogotá ở khoảng 2.600 m, Quito khoảng 2.850 m, La Paz khoảng 3.600 m. Với người sống ở đó, độ cao không phải chuyện leo núi mà là chuyện thường ngày: nước sôi ở nhiệt độ thấp hơn, nấu đậu lâu hơn, và người mới đến cần vài ngày để cơ thể quen với không khí loãng.
Vì sao Andes cao và vẫn đang được nâng lên
Phần giải thích cơ chế kiến tạo mảng có ở các tài liệu khoa học Trái Đất; ở đây chỉ cần nắm ý chính. Ngoài khơi bờ tây Nam Mỹ, mảng đại dương Nazca đang chúi xuống bên dưới mảng lục địa Nam Mỹ. Quá trình này ép vỏ lục địa dồn lại và dày lên thành núi, đồng thời làm đá phía dưới nóng chảy một phần, sinh ra núi lửa. Dấu vết trên đáy biển là rãnh Peru – Chile, có nơi sâu khoảng 8.000 m — từ đáy rãnh lên tới đỉnh núi gần đó chênh nhau tới hơn 14 km theo phương thẳng đứng.
Vì quá trình còn đang diễn ra, Andes là vùng động đất mạnh. Trận động đất Valdivia ở Chile năm 1960 là trận mạnh nhất từng được ghi nhận bằng máy đo, khoảng 9,5 độ, gây sóng thần lan qua Thái Bình Dương tới tận Hawaii và Nhật Bản. Chile vì thế có quy chuẩn xây dựng chống động đất thuộc loại nghiêm ngặt, và người dân quen với những trận rung nhẹ.
Một chi tiết thú vị: núi lửa không trải đều suốt chiều dài Andes. Ở những đoạn mảng Nazca chúi xuống với góc rất thoải, gần như nằm ngang dưới lục địa, đá không đủ sâu để nóng chảy, nên các đoạn đó gần như không có núi lửa hoạt động — ví dụ một phần miền trung Peru và miền trung Chile – Argentina. Các nhà địa chất gọi đó là những đoạn hút chìm phẳng.
Ba đoạn Andes: Bắc, Trung và Nam
Đi dọc dãy núi từ bắc xuống nam, cảnh quan đổi rất rõ. Cách chia thông dụng gom thành ba đoạn lớn:
| Đoạn | Phạm vi | Đặc điểm nổi bật |
|---|---|---|
| Andes Bắc | Venezuela, Colombia, Ecuador | Nhiều nhánh song song, thung lũng sâu, khí hậu ẩm; vùng đồng cỏ núi páramo giữ nước như miếng bọt biển; chuỗi núi lửa ở Ecuador |
| Andes Trung | Peru, Bolivia, bắc Chile và tây bắc Argentina | Rộng nhất, có cao nguyên Altiplano và hồ Titicaca; sườn tây khô hạn nối với Atacama, sườn đông mưa nhiều xuống rừng Amazon |
| Andes Nam | Phần còn lại của Chile và Argentina | Thấp dần về phía nam, nhiều hồ băng, sông băng, vịnh hẹp; gió tây mạnh, mưa nhiều ở phía Chile, khô ở phía Argentina |
Ranh giới giữa ba đoạn không cố định — có sách tách thêm Andes cực nam ở Patagonia và Tierra del Fuego. Điều quan trọng là thấy được nhịp chung: phía bắc ẩm và xanh, giữa rộng và khô, phía nam lạnh và băng giá. Chính vì vậy khó có một bức ảnh nào "đại diện" cho Andes.
Những đỉnh núi và núi lửa đáng nhớ
Aconcagua, khoảng 6.960 m (Argentina). Ngọn núi cao nhất châu Mỹ, cao nhất Nam bán cầu và Tây bán cầu. Núi được cấu tạo một phần từ đá núi lửa cổ nhưng không phải núi lửa đang hoạt động. Tuyến leo phổ biến không đòi kỹ thuật dây phức tạp, nhưng độ cao, gió và lạnh khiến đây vẫn là một chuyến leo nghiêm túc.
Ojos del Salado, khoảng 6.890 m (Chile – Argentina). Núi lửa cao nhất thế giới, nằm ở rìa sa mạc Atacama. Sườn núi rất khô nên ít băng tuyết so với độ cao của nó.
Chimborazo, khoảng 6.260 m (Ecuador). Không cao nhất xét từ mực nước biển, nhưng vì nằm gần xích đạo — nơi Trái Đất phình ra — đỉnh Chimborazo là điểm trên mặt đất xa tâm Trái Đất nhất, xa hơn cả đỉnh Everest.
Cotopaxi, khoảng 5.900 m (Ecuador). Một trong những núi lửa đang hoạt động cao nhất, hình nón gần như đối xứng, đỉnh phủ băng. Băng tan khi núi lửa phun có thể tạo dòng bùn chảy xuống thung lũng, nên khu vực này được theo dõi thường xuyên.
Huascarán, khoảng 6.770 m (Peru). Ngọn núi cao nhất Peru và là một trong những ngọn núi cao nhất vùng nhiệt đới, thuộc dãy Cordillera Blanca — một trong những dãy núi có nhiều sông băng nhiệt đới nhất thế giới.
Đi từ chân lên đỉnh: các tầng khí hậu theo độ cao
Ở vùng nhiệt đới của Andes, đi lên vài nghìn mét giống như đi từ xích đạo về gần vùng cực. Người dân địa phương và các nhà địa lý từ lâu đã chia sườn núi thành các tầng; nhà tự nhiên học Alexander von Humboldt nổi tiếng với bức hình cắt núi Chimborazo in năm 1807, ghi loài cây theo từng độ cao. Cách chia phổ biến (độ cao dao động tuỳ vĩ độ và sườn núi):
- Tầng nóng, dưới khoảng 1.000 m: rừng nhiệt đới, chuối, ca cao, mía.
- Tầng ôn hoà, khoảng 1.000 – 2.000 m: khí hậu "mùa xuân quanh năm", nơi trồng cà phê và nhiều loại rau quả.
- Tầng lạnh, khoảng 2.000 – 3.500 m: ngô, lúa mạch, khoai tây; nhiều thành phố lớn nằm ở tầng này.
- Tầng đồng cỏ núi cao, khoảng 3.500 – 4.800 m: páramo ẩm ở Andes Bắc, puna khô ở Andes Trung; chăn thả llama, alpaca, trồng các giống khoai chịu rét.
- Tầng băng tuyết, trên khoảng 4.800 – 5.000 m: đá, băng, gần như không có thực vật.
Cách nghĩ theo tầng giải thích một nét quan trọng của nông nghiệp Andes: một gia đình hay một cộng đồng có thể canh tác ở nhiều tầng khác nhau, trao đổi sản phẩm giữa thung lũng thấp và đồng cỏ cao, để không phụ thuộc vào một vụ mùa. Các nhà nhân học gọi đây là cách khai thác "quần đảo dọc" — nhiều vùng sinh thái xếp chồng lên nhau trên cùng một sườn núi.
Vượt Andes: đường mòn cổ, đường sắt và cáp treo
Andes là bức tường ngăn cách bờ Thái Bình Dương với nội địa châu lục, nên chuyện đi lại qua núi định hình lịch sử và kinh tế của cả vùng. Trước khi người châu Âu đến, nhà nước Inca đã xây dựng một mạng lưới đường mòn và đường đá dài hàng chục nghìn km, nối các thung lũng, cao nguyên và bờ biển, có cầu treo bện bằng cỏ vắt qua hẻm sâu. Mạng lưới này, gọi là Qhapaq Ñan, được UNESCO ghi danh là di sản thế giới năm 2014, trải qua sáu nước hiện nay.
Thời hiện đại, xây đường sắt qua Andes là bài toán kỹ thuật khó: các tuyến phải leo dốc bằng những đoạn đường zích zắc, đổi chiều liên tục, qua hầm và cầu cao. Tuyến đường sắt trung tâm của Peru nối vùng ven biển với cao nguyên từng là một trong những tuyến đường sắt cao nhất thế giới, có đoạn vượt độ cao khoảng 4.700 – 4.800 m. Các đèo đường bộ nối Chile và Argentina nhiều đoạn nằm trên 3.000 m, mùa đông có thể phải đóng vì tuyết.
Ở La Paz và El Alto, hai đô thị nằm sát nhau nhưng chênh nhau khoảng 400 m độ cao, một mạng lưới cáp treo đô thị bắt đầu hoạt động từ năm 2014 và trở thành phương tiện đi lại hằng ngày của người dân, thay cho những con đường dốc ngoằn ngoèo luôn tắc. Đó là ví dụ cho thấy ở Andes, giải pháp giao thông phải đi theo địa hình chứ không thể đi ngược lại nó.
Cây trồng, vật nuôi và băng hà đang thu hẹp
Andes là một trong những trung tâm thuần hoá cây trồng của thế giới. Khoai tây có hàng nghìn giống địa phương với đủ màu vỏ và ruột; quinoa (diêm mạch) chịu được đất mặn, lạnh và khô; ngoài ra còn có các loại củ ít người ngoài biết như oca, olluco. Nông dân xưa xây ruộng bậc thang bằng tường đá để giữ đất, giữ nước và tạo vi khí hậu ấm hơn cho cây — nhiều hệ thống như vậy vẫn được canh tác đến nay.
Llama và alpaca là hai loài vật nuôi chủ lực: llama khoẻ hơn, dùng để thồ hàng và lấy thịt; alpaca nhỏ hơn, nuôi chủ yếu để lấy lông mềm. Hai loài hoang dã họ hàng là guanaco và vicuña; lông vicuña cực mịn và từng bị săn tới mức suy giảm nghiêm trọng, sau đó quần thể được phục hồi nhờ bảo vệ và các cộng đồng địa phương tổ chức lùa bắt, xén lông rồi thả lại.
Mối lo lớn của vùng Andes nhiệt đới hiện nay là băng hà thu hẹp. Theo đồng thuận của các nghiên cứu khí hậu, phần lớn sông băng nhiệt đới ở Peru, Bolivia và Ecuador đã mất một phần đáng kể diện tích trong vài thập niên qua; mũ băng Quelccaya ở Peru, khối băng nhiệt đới lớn nhất thế giới, đang lùi dần. Với nhiều thành phố và cánh đồng, nước băng tan là nguồn nước quan trọng trong mùa khô, nên chuyện băng hà không chỉ là chuyện cảnh đẹp mà là chuyện nước uống và tưới tiêu.
Câu hỏi thường gặp
Andes và Himalaya, dãy nào dài hơn, dãy nào cao hơn?
Andes dài hơn nhiều, khoảng 7.000 km so với khoảng 2.400 km của Himalaya. Nhưng Himalaya cao hơn: có hơn chục đỉnh trên 8.000 m, trong khi đỉnh núi cao nhất Andes là Aconcagua khoảng 6.960 m. Andes là dãy dài nhất trên lục địa, Himalaya là dãy cao nhất.
Aconcagua có phải là núi lửa không?
Không. Aconcagua chứa nhiều lớp đá có nguồn gốc núi lửa cổ, nhưng hình dạng hiện nay là kết quả của nâng kiến tạo và bào mòn, không có miệng núi lửa đang hoạt động. Núi lửa cao nhất thế giới là Ojos del Salado ở gần đó, cao khoảng 6.890 m.
Vì sao Chimborazo lại xa tâm Trái Đất hơn Everest?
Trái Đất không tròn tuyệt đối mà phình ra ở xích đạo, nên mặt đất ở xích đạo nằm xa tâm hơn mặt đất ở vĩ độ cao. Chimborazo nằm gần xích đạo, Everest ở khoảng 28 độ Bắc. Phần phình này nhiều hơn chênh lệch độ cao so với mực nước biển, nên đỉnh Chimborazo xa tâm Trái Đất hơn khoảng hai km.
Say độ cao là gì và vì sao người sống lâu năm ở Andes ít bị?
Ở độ cao lớn, áp suất không khí thấp nên mỗi hơi thở đưa vào ít oxy hơn; người mới lên cao có thể đau đầu, mệt, khó ngủ. Người sống nhiều đời ở Andes có những đặc điểm thích nghi về máu và hô hấp được nghiên cứu nhiều. Người đi lên cao nên lên từ từ và hỏi ý kiến nhân viên y tế nếu có bệnh nền.
Andes có bao nhiêu núi lửa đang hoạt động?
Không có một con số duy nhất, vì định nghĩa "đang hoạt động" khác nhau giữa các cơ quan địa chất: có nơi tính núi lửa phun trong vài nghìn năm gần đây, có nơi chỉ tính núi đang có biểu hiện. Ước tính thường gặp là vài trăm núi lửa trẻ, chia thành bốn vùng núi lửa dọc dãy núi.
Ruộng bậc thang ở Andes khác ruộng bậc thang Việt Nam thế nào?
Ruộng bậc thang vùng núi phía Bắc Việt Nam chủ yếu là ruộng lúa nước, bờ đất, nước dẫn từ khe suối chảy tràn qua từng bậc. Ruộng bậc thang Andes thường có tường đá, trồng cây cạn như khoai tây, ngô, quinoa, và tường đá còn giữ nhiệt ban ngày để giảm sương giá ban đêm.
