Dãy Alps là dãy núi lớn nhất nằm trọn trong châu Âu, một vòng cung dài khoảng 1.200 km cong từ bờ biển Địa Trung Hải gần Nice qua Thuỵ Sĩ, bắc nước Ý, Áo tới gần Vienna và Slovenia. Dãy núi đi qua tám nước: Pháp, Monaco, Ý, Thuỵ Sĩ, Liechtenstein, Đức, Áo và Slovenia. Ngọn cao nhất là Mont Blanc, khoảng 4.800 m.
Ngoài Alps, châu Âu còn nhiều dãy núi khác với tuổi đời và hình dáng rất khác nhau: Pyrenees ngăn Tây Ban Nha với Pháp, Apennine chạy dọc nước Ý, Carpathian vòng quanh đồng bằng Hungary, dãy núi Scandinavia già cỗi ở phía bắc, Ural làm mốc ranh giới Âu – Á. Nói chung, núi ở phía nam trẻ, cao và sắc; núi ở phía bắc và phía đông già, thấp và tròn.
Bài viết đi qua hình dáng và lịch sử dãy Alps, băng hà và nước, đời sống trên núi, rồi tới các dãy núi khác, sự khác biệt giữa núi trẻ và núi già, và vai trò của núi như ranh giới tự nhiên.
Alps: vòng cung nối tám nước
Nhìn từ trên cao, Alps giống một vòng cung mở về phía nam, ôm lấy đồng bằng sông Po của nước Ý. Phần phía tây hẹp và cao, tập trung nhiều ngọn trên 4.000 m như Mont Blanc ở biên giới Pháp – Ý, Monte Rosa và Matterhorn ở biên giới Thuỵ Sĩ – Ý. Phần phía đông, ở Áo và Slovenia, rộng hơn, thấp dần và tách thành nhiều nhánh.
Matterhorn, cao khoảng 4.480 m, có hình kim tự tháp bốn mặt gần như hoàn hảo, là ví dụ điển hình của một đỉnh sừng do băng hà khoét từ nhiều phía. Ngược lại, khối Mont Blanc là một khối núi lớn, đỉnh tròn phủ băng. Độ cao đo được của Mont Blanc dao động nhẹ qua các năm vì lớp băng tuyết trên đỉnh dày mỏng khác nhau.
Các nhà địa lý thường chia Alps thành Alps phía tây và Alps phía đông, ranh giới đi qua khoảng hồ Constance và đèo Splügen. Trong lòng dãy núi có những thung lũng dọc lớn như thung lũng sông Rhône ở Thuỵ Sĩ, thung lũng sông Inn ở Áo, nơi dân cư tập trung. Nhiều thành phố lớn như Innsbruck, Grenoble, Bolzano nằm ngay giữa núi, trong các thung lũng rộng như vậy.
Nhắc tới Alps là nhắc tới các nước Thuỵ Sĩ và Áo, nơi núi chiếm phần lớn lãnh thổ. Nhưng phần Alps nằm trong lãnh thổ Pháp và Ý cũng rất lớn; nước Đức chỉ có một dải hẹp ở phía nam bang Bayern, với ngọn Zugspitze là điểm cao nhất nước Đức.
Alps hình thành ra sao (giản lược)
Cơ chế chi tiết của kiến tạo mảng là chủ đề riêng của khoa học Trái Đất. Ở mức đơn giản: trong hàng chục triệu năm, mảng châu Phi (cùng một mảnh vi lục địa thường được gọi là Adria) xô dần lên phía bắc, ép vào rìa nam của châu Âu. Các lớp đá trầm tích từng nằm dưới đáy một đại dương cổ bị uốn nếp, chồng lên nhau thành các tấm đá trượt dài hàng chục cây số, rồi bị đẩy lên cao.
Vì vậy trên đỉnh Alps có thể gặp đá vôi chứa hoá thạch sinh vật biển. Quá trình va chạm vẫn đang tiếp diễn chậm, núi vẫn được nâng lên ở vài vùng, đồng thời bị gió, nước và băng bào mòn. Động đất nhỏ và vừa vẫn xảy ra ở một số vùng Alps, nhất là quanh Thuỵ Sĩ và đông bắc nước Ý.
Cùng một đợt tạo núi lớn ấy còn sinh ra nhiều dãy khác ở Nam Âu, như Pyrenees, Apennine, dãy Dinaric dọc bờ Adriatic, Carpathian và cả dãy Atlas ở Bắc Phi. Các nhà địa chất gọi chung là đai tạo núi Alps, kéo dài tiếp về phía đông tới tận dãy Himalaya.
Với người đọc phổ thông, điều đáng nhớ là: Alps trẻ theo thời gian địa chất, nên còn cao, sườn dốc, đỉnh sắc; các dãy núi phía bắc châu Âu thì già hơn nhiều, đã bị mài mòn qua thời gian dài.
Băng hà Alps và "tháp nước của châu Âu"
Alps có hàng nghìn sông băng lớn nhỏ. Lớn nhất là sông băng Aletsch ở Thuỵ Sĩ, dài hơn 20 km, một dòng sông băng chảy chậm từ các cánh đồng tuyết trên cao xuống thung lũng. Trong các thời kỳ băng hà, băng phủ gần như toàn bộ dãy núi, tràn xuống cả đồng bằng xung quanh và khoét nên các hồ lớn ở chân núi như hồ Geneva, hồ Constance, hồ Como, hồ Garda.
Dãy Alps được gọi là tháp nước của châu Âu vì nhiều sông lớn bắt nguồn từ đây. Sông Rhine chảy ra biển Bắc, sông Rhône chảy qua hồ Geneva xuống Địa Trung Hải, sông Po chảy qua đồng bằng bắc Ý ra biển Adriatic, sông Inn là một nhánh lớn của sông Danube chảy về biển Đen. Tuyết và băng tích tụ trong mùa đông, tan ra vào mùa hè, giữ cho các dòng sông có nước trong cả những tháng khô.
Từ cuối thế kỷ XIX tới nay, các sông băng Alps đã lùi mạnh. Nhiều sông băng nhỏ đã biến mất hoàn toàn, các sông băng lớn mỏng đi và ngắn lại đáng kể. Theo các chương trình đo đạc dài hạn, tốc độ thu hẹp tăng rõ trong những thập niên gần đây. Hệ quả không chỉ là cảnh quan thay đổi mà còn là dòng chảy mùa hè của các con sông, nước cho thuỷ điện và tưới tiêu, và nguy cơ sạt lở khi lớp đất đóng băng trên núi tan ra.
Đời sống trên núi: chăn thả theo mùa và gió föhn
Từ nhiều thế kỷ, người dân Alps sống theo một nhịp đặc biệt gọi là chăn thả theo mùa. Mùa đông, đàn bò, dê, cừu được nuôi trong chuồng ở làng dưới thung lũng, ăn cỏ khô cắt từ mùa hè. Cuối xuân, khi tuyết tan, người ta lùa đàn gia súc lên các đồng cỏ cao. Mùa hè, gia súc ăn cỏ trên núi, người chăn sống trong những căn nhà gỗ, vắt sữa và làm pho mát tại chỗ. Đầu thu, đàn gia súc được đưa xuống, có nơi trang trí hoa lên sừng bò thành ngày hội làng.
Nhịp sống này tạo ra cảnh quan đồng cỏ cao mà khách tới Alps vẫn thấy: không phải rừng tự nhiên mà là đồng cỏ được duy trì qua hàng trăm năm cắt cỏ và chăn thả. Những loại pho mát vùng núi, như các loại pho mát bánh lớn của Thuỵ Sĩ và Pháp, ra đời từ nhu cầu bảo quản sữa mùa hè cho cả năm.
Một hiện tượng thời tiết nổi tiếng của Alps là gió föhn. Khi không khí ẩm bị đẩy lên sườn núi bên này, nó nguội đi, hơi nước ngưng tụ thành mưa hay tuyết. Sang sườn bên kia, khối khí đã khô đổ xuống, nóng lên nhanh, tạo thành gió ấm và khô. Föhn có thể làm nhiệt độ tăng vọt trong vài giờ, làm tuyết tan nhanh, và nhiều người nói họ thấy khó chịu, đau đầu khi gió này thổi. Ở Việt Nam, gió Lào khô nóng ở miền Trung cũng là một hiện tượng cùng cơ chế.
Các dãy núi khác của châu Âu
Bảng dưới tóm tắt những dãy núi lớn ngoài Alps. Độ cao làm tròn, nên chỉ dùng để hình dung:
| Dãy núi | Vị trí | Ngọn cao nhất (khoảng) | Nét đặc trưng |
|---|---|---|---|
| Pyrenees | Giữa Tây Ban Nha và Pháp, có Andorra ở giữa | Aneto, khoảng 3.400 m | Bức tường liền mạch từ Đại Tây Dương tới Địa Trung Hải, ít đèo thấp |
| Apennine | Dọc bán đảo Italia | Corno Grande, khoảng 2.900 m | Sống lưng nước Ý, nhiều động đất; gần đó là núi lửa Vesuvius, Etna |
| Carpathian | Vòng cung qua Slovakia, Ba Lan, Ukraine, Romania | Gerlach, khoảng 2.650 m | Dài khoảng 1.500 km, rừng rộng, còn gấu nâu và sói |
| Dinaric | Dọc bờ Adriatic, Slovenia tới Albania | Khoảng 2.700 m | Đá vôi, hang động, địa hình karst; chữ karst lấy từ vùng Kras ở Slovenia |
| Scandinavia | Dọc biên giới Na Uy – Thuỵ Điển | Galdhøpiggen, khoảng 2.470 m | Núi già bị băng mài, fjord ở sườn tây |
| Ural | Ranh giới Âu – Á ở nước Nga | Narodnaya, khoảng 1.900 m | Rất già, thấp và tròn, giàu khoáng sản |
| Sierra Nevada (Tây Ban Nha) | Andalusia, nam Tây Ban Nha | Mulhacén, khoảng 3.480 m | Ngọn cao nhất bán đảo Iberia, tuyết trên đỉnh dù gần châu Phi |
Ngoài các dãy trên còn có dãy Balkan ở Bulgaria, dãy Pindus ở Hy Lạp với núi Olympus, các vùng cao nguyên Scotland và các khối núi trung bình ở trung tâm nước Pháp, nước Đức, Séc. Vùng Caucasus thường được xếp riêng vì nằm trên ranh giới Âu – Á.
Núi trẻ, núi già: đọc tuổi núi qua hình dáng
Một mẹo quan sát giúp bạn đoán tuổi tương đối của một dãy núi ở châu Âu. Núi trẻ như Alps, Pyrenees có đỉnh nhọn, vách đá dựng, thung lũng sâu và hẹp, sông chảy xiết, nhiều băng tuyết trên cao. Quá trình nâng lên còn mạnh hơn quá trình bào mòn.
Núi già như Ural, dãy Scandinavia hay các khối núi ở trung tâm nước Pháp có đỉnh tròn, sườn thoải, nhiều nơi giống cao nguyên hơn là núi. Chúng từng có thể rất cao, nhưng đã qua hàng trăm triệu năm bị gió, nước, băng mài mòn. Ural là ví dụ rõ: dài khoảng 2.500 km nhưng ngọn cao nhất chưa tới 1.900 m, có nhiều đoạn chỉ như dải đồi.
Tuổi núi ảnh hưởng tới đời sống: núi già thường lộ ra các tầng đá sâu chứa quặng kim loại, nên vùng Ural, vùng núi trung tâm nước Đức và Séc từng nổi tiếng về khai mỏ. Núi trẻ thì gắn với thuỷ điện, du lịch mùa đông và những tuyến đường qua đèo hiểm trở.
Lưu ý rằng "trẻ" và "già" ở đây là theo thời gian địa chất. Một dãy núi "trẻ" như Alps vẫn có tuổi hàng chục triệu năm, lâu hơn rất nhiều so với lịch sử loài người.
Núi làm ranh giới tự nhiên và những đường xuyên núi
Trong lịch sử châu Âu, các dãy núi cao thường trở thành ranh giới tự nhiên giữa các vùng ngôn ngữ, văn hoá. Pyrenees chia bán đảo Iberia với phần còn lại của châu Âu; ở hai đầu và trong lòng dãy núi, người Basque và người Catalan sống trải trên cả hai sườn. Alps chia vùng nói tiếng Đức ở phía bắc với vùng nói tiếng Ý ở phía nam, nhưng Thuỵ Sĩ lại có tới bốn ngôn ngữ chính thức cùng tồn tại giữa núi.
Đèo núi là nơi con người vượt núi từ thời cổ. Những đèo thấp như Brenner giữa Áo và Ý từ lâu là đường qua Alps quan trọng. Đèo Gotthard ở Thuỵ Sĩ nối miền bắc với miền nam châu Âu qua tâm dãy núi.
Ngày nay, các đường hầm xuyên núi rút ngắn đáng kể đường đi. Đường hầm đường sắt cơ sở Gotthard dài khoảng 57 km, khánh thành năm 2016, là đường hầm đường sắt dài nhất thế giới vào thời điểm mở cửa. Nhờ đường hầm nằm thấp, tàu không phải leo dốc qua đèo, chạy nhanh và ổn định hơn trong mọi thời tiết.
Ở Việt Nam, đèo Hải Vân với hầm đường bộ xuyên núi là một ví dụ quen thuộc về cách con người "đi xuyên" qua một ranh giới khí hậu tự nhiên, rất giống những gì các đường hầm Alps đã làm cho châu Âu.
Câu hỏi thường gặp
Mont Blanc nằm ở đâu và đi tới chân núi bằng cách nào?
Khối núi Mont Blanc nằm ở phía tây dãy Alps, giữa Pháp và Ý, gần Thuỵ Sĩ. Hai thị trấn chân núi nổi tiếng là Chamonix bên Pháp và Courmayeur bên Ý, nối với nhau bằng một đường hầm đường bộ xuyên qua khối núi. Từ hai thị trấn có cáp treo lên các điểm ngắm cảnh trên cao.
Vì sao Thuỵ Sĩ, nước nhiều núi, lại có nhiều hồ đẹp?
Phần lớn hồ lớn ở Thuỵ Sĩ và quanh Alps do sông băng khoét trong các thời kỳ băng hà. Khi băng rút đi, những lòng chảo sâu và dài còn lại được nước sông, nước tuyết tan lấp đầy. Đá vụn băng để lại ở cuối lòng chảo đôi khi chắn lại như một con đập tự nhiên.
Dãy núi nào là ranh giới giữa Tây Ban Nha và Pháp?
Đó là dãy Pyrenees, kéo dài từ vịnh Biscay bên Đại Tây Dương tới biển Địa Trung Hải. Giữa dãy núi có công quốc nhỏ Andorra. Pyrenees có ít đèo thấp, nên từ xưa việc đi lại qua núi chủ yếu dồn về hai đầu, sát biển.
Núi Elbrus có thuộc dãy núi châu Âu không?
Elbrus thuộc dãy Đại Caucasus. Việc nó có được tính là núi châu Âu hay không tuỳ cách vạch ranh giới Âu – Á ở vùng Caucasus. Nhiều danh sách leo núi quốc tế xếp Elbrus là ngọn cao nhất châu Âu, còn một số sách xếp Caucasus vào châu Á.
Gió föhn có giống gió Lào ở Việt Nam không?
Về cơ chế thì giống: không khí ẩm bị đẩy lên sườn núi, mất hơi nước khi mưa ở sườn đón gió, rồi khô và nóng lên khi đổ xuống sườn khuất gió. Ở Việt Nam, gió tây nam vượt dãy Trường Sơn tạo gió Lào khô nóng; ở Alps, gió vượt núi tạo föhn.
Leo núi ở Alps có cần kinh nghiệm không?
Đi bộ trên các đường mòn thấp và vừa trong mùa hè phù hợp với người có sức khoẻ tốt, giày phù hợp và theo dõi thời tiết. Các ngọn núi cao trên băng như Mont Blanc đòi hỏi kỹ thuật leo băng, trang bị chuyên dụng và thường cần người dẫn đường có chứng chỉ; thời tiết trên núi đổi rất nhanh.
