Xét theo mức trung bình của cả châu lục, châu Phi nóng nhất vì phần lớn diện tích nằm giữa hai chí tuyến; Nam Cực lạnh nhất, khô nhất và nhiều gió nhất; Australia khô nhất trong các châu lục có người ở; còn Nam Mỹ mưa nhiều nhất tính trung bình trên diện tích, nhờ lưu vực Amazon và sườn đông dãy Andes.
Châu Á thì đa dạng nhất: có đủ từ rừng mưa xích đạo, gió mùa nhiệt đới như Việt Nam, sa mạc nóng, thảo nguyên, rừng taiga tới lãnh nguyên và băng tuyết vĩnh cửu trên núi cao. Châu Âu có khí hậu ôn hoà hơn hẳn các vùng cùng vĩ độ ở châu lục khác.
Lưu ý: bài này so khí hậu trung bình của cả châu lục — khác với các kỷ lục nhiệt độ hay lượng mưa tại một điểm. Một châu lục "nóng nhất" vẫn có núi phủ băng, và nơi lạnh nhất của một châu lục ấm có thể lạnh hơn nhiều so với tưởng tượng.
Bảng so sánh khí hậu bảy châu lục
Các nhận định dưới đây là xếp hạng định tính theo đồng thuận của sách khí hậu học; con số chính xác phụ thuộc cách tính trung bình.
| Châu lục | Nét khí hậu chính | Điểm nổi bật khi so sánh |
|---|---|---|
| Châu Phi | Phần lớn nhiệt đới; sa mạc nóng ở hai đầu bắc và nam, rừng mưa ở giữa | Nóng nhất tính trung bình cả châu lục |
| Nam Cực | Sa mạc cực, lạnh quanh năm, gió từ cao nguyên băng thổi mạnh | Lạnh nhất, khô nhất, nhiều gió nhất, cao nhất tính trung bình |
| Châu Đại Dương | Nội địa Australia khô; bờ đông bắc nhiệt đới; New Zealand ôn đới ẩm; đảo Thái Bình Dương nóng ẩm | Khô nhất trong các châu có người ở |
| Nam Mỹ | Rừng mưa xích đạo rộng lớn, xavan, núi cao Andes, sa mạc ven biển phía tây | Mưa nhiều nhất tính trung bình trên diện tích |
| Châu Á | Đủ mọi đới khí hậu; gió mùa chi phối phía đông và nam | Đa dạng nhất; có biên độ nhiệt năm lớn nhất ở Siberia |
| Châu Âu | Ôn đới chịu ảnh hưởng biển ở phía tây, lục địa ở phía đông, Địa Trung Hải ở phía nam | Ấm hơn các vùng cùng vĩ độ ở châu lục khác |
| Bắc Mỹ | Từ cực bắc tới nhiệt đới; đồng bằng giữa lục địa không có núi chắn bắc – nam | Nhiều lốc xoáy nhất thế giới; chênh lệch nhiệt độ đột ngột |
Bảng cho thấy mỗi châu lục "vô địch" ở một mặt khác nhau, và lý do gần như luôn quy về ba yếu tố: châu lục nằm ở vĩ độ nào, rộng và xa biển tới đâu, và các dãy núi lớn chạy theo hướng nào.
Vì sao châu Phi nóng nhất
Châu Phi là châu lục duy nhất bị cả xích đạo lẫn hai đường chí tuyến cắt ngang. Phần lớn diện tích nằm trong vùng nhận nắng gần như vuông góc quanh năm, nên năng lượng Mặt Trời nhận được trên mỗi mét vuông rất cao. Hai đầu bắc và nam lại rơi vào vành đai áp cao cận nhiệt đới, nơi trời quang mây gần như quanh năm, tạo ra Sahara ở phía bắc và các sa mạc Namib, Kalahari ở phía nam.
Châu Phi cũng là một khối đất liền rộng, ít biển ăn sâu vào trong và nhiều cao nguyên, nên nội địa ít chịu ảnh hưởng điều hoà của biển. Ở Sahara, ban ngày mùa hè trên 45 °C không hiếm. Vùng Afar ở Đông Phi, nơi có nhiều đất nằm dưới mực nước biển, có nhiệt độ trung bình năm thuộc loại cao nhất trong các nơi có người ở trên Trái Đất.
Nhưng "nóng nhất" không có nghĩa là nơi nào ở châu Phi cũng nóng. Các cao nguyên Đông Phi như vùng quanh thủ đô của Kenya hay Ethiopia nằm ở độ cao trên 1.500 m, khí hậu mát quanh năm; trên đỉnh Kilimanjaro vẫn còn băng dù chỉ cách xích đạo khoảng ba độ vĩ. Mũi cực nam của châu lục có mùa đông mưa, se lạnh kiểu Địa Trung Hải.
Vì sao Nam Cực lạnh và khô hơn hẳn Bắc Cực
Nam Cực là châu lục lạnh nhất: nhiệt độ thấp nhất đo trực tiếp bằng nhiệt kế là khoảng −89,2 °C tại trạm Vostok năm 1983, và ảnh vệ tinh còn ghi nhận những hõm băng lạnh hơn. Ở vùng nội địa, nhiệt độ trung bình năm thấp hơn −40 °C; ngay mùa hè cũng hiếm khi lên tới gần 0 °C.
Có ba lý do khiến Nam Cực lạnh hơn Bắc Cực nhiều. Thứ nhất, độ cao: lớp băng dày khiến bề mặt trung bình của Nam Cực cao hơn mọi châu lục khác, phần lớn cao nguyên băng nằm trên 2.000–3.000 m; càng lên cao càng lạnh. Thứ hai, đất liền thay vì biển: Bắc Cực là đại dương đóng băng, nước biển bên dưới lớp băng vẫn ở khoảng −2 °C và truyền nhiệt lên; Nam Cực là lục địa, không có nguồn nhiệt đó. Thứ ba, bị cô lập: dòng hải lưu và gió vòng quanh Nam Cực tạo thành một "vành đai" ngăn khí ấm và nước ấm từ vĩ độ thấp đi vào.
Nam Cực cũng là châu lục khô nhất: vùng nội địa chỉ nhận vài chục mm nước mỗi năm dưới dạng tuyết. Gió ở đây rất mạnh vì không khí lạnh, nặng, trượt từ cao nguyên băng xuống bờ biển như nước chảy xuống dốc — loại gió gọi là gió katabatic, có nơi thổi liên tục nhiều ngày với tốc độ bão.
Australia: châu lục có người ở khô nhất
Nếu loại Nam Cực ra, Australia là châu lục khô nhất. Phần lớn lục địa thuộc vùng khô hạn hoặc bán khô hạn; khoảng một phần năm được xếp là sa mạc theo nghĩa hẹp. Có ba nguyên nhân chồng lên nhau: Australia nằm vắt ngang vành đai áp cao cận nhiệt đới ở Nam bán cầu; lục địa thấp và phẳng, thiếu núi cao để buộc không khí bốc lên và đổ mưa; dãy Great Dividing ở bờ đông chặn bớt hơi ẩm từ Thái Bình Dương, để lại nội địa trong bóng mưa.
Lượng mưa Australia còn biến động rất mạnh giữa các năm. Hiện tượng El Niño – La Niña ở Thái Bình Dương có ảnh hưởng lớn: những năm La Niña thường mưa nhiều, lũ lụt ở bờ đông; những năm El Niño thường hạn hán và cháy rừng. Sông ngòi, hồ và hệ sinh thái của lục địa đều thích nghi với kiểu "được mùa – mất mùa" thất thường này.
Trong khi đó, phần còn lại của châu Đại Dương rất ẩm: New Guinea có rừng mưa nhiệt đới và núi cao mưa nhiều, bờ tây đảo Nam của New Zealand nằm đón gió tây và thuộc vùng mưa nhiều nhất thế giới. Đây là ví dụ rõ nhất cho việc "trung bình châu lục" che mất sự khác biệt bên trong.
Châu lục nào ẩm nhất, mưa nhiều nhất
Nam Mỹ dẫn đầu về lượng mưa trung bình. Lưu vực Amazon nhận mưa lớn quanh năm, và một phần lớn mưa lại do chính rừng tạo ra: cây hút nước từ đất, thoát hơi nước lên khí quyển, hơi nước đó ngưng tụ và rơi xuống ở phía tây. Vùng Chocó trên bờ Thái Bình Dương của Colombia là một trong những nơi mưa nhiều nhất thế giới.
Châu Á có những điểm mưa kỷ lục. Vùng đồi Khasi ở đông bắc Ấn Độ, nơi gió mùa tây nam từ vịnh Bengal bị đẩy lên sườn núi, có lượng mưa trung bình năm vào khoảng trên 11.000 mm, thuộc nhóm cao nhất hành tinh. Nhưng châu Á cũng chứa những sa mạc rộng lớn nên tính trung bình không cao bằng Nam Mỹ.
Châu Phi xích đạo mưa nhiều, nhưng hai đầu rất khô. Lưu vực Congo và bờ vịnh Guinea rất ẩm; Sahara và Kalahari kéo mức trung bình xuống.
Ẩm theo độ ẩm không khí khác với mưa nhiều. Các vùng nhiệt đới ven biển như Đông Nam Á có độ ẩm không khí cao quanh năm, gây cảm giác oi bức; nhưng một nơi ẩm chưa chắc là nơi mưa nhiều nhất. Khi so "châu lục ẩm nhất", hầu hết tài liệu dùng tổng lượng mưa trung bình.
Việt Nam trong bức tranh chung. Việt Nam nằm trong vùng gió mùa châu Á, lượng mưa trung bình năm phần lớn khoảng 1.500–2.000 mm, có nơi hơn nhiều. Mức này cao hơn trung bình thế giới trên đất liền, nhưng thấp hơn các điểm kỷ lục ở Ấn Độ và Colombia.
Châu Á và Bắc Mỹ: biên độ nhiệt và thời tiết cực đoan
Ở giữa các khối đất liền rộng, mùa đông rất lạnh và mùa hè khá nóng vì đất nóng lên và nguội đi nhanh hơn nước biển. Hiện tượng này gọi là tính lục địa, và Siberia là ví dụ điển hình nhất. Các thị trấn ở vùng Yakutia thuộc đông Siberia từng ghi nhận nhiệt độ khoảng −68 °C vào mùa đông, là những nơi có người ở lạnh nhất Bắc bán cầu, nhưng mùa hè có ngày trên 30 °C; chênh lệch giữa kỷ lục lạnh và kỷ lục nóng ở đây lên tới hơn 100 °C.
Bắc Mỹ có đặc điểm riêng: đồng bằng giữa lục địa trải dài từ Bắc Băng Dương tới vịnh Mexico mà không có dãy núi nào chạy đông – tây chặn lại. Khí lạnh từ vùng cực có thể tràn xuống phía nam, khí nóng ẩm từ vịnh Mexico có thể tràn lên phía bắc, và nơi hai khối khí gặp nhau sinh ra giông bão dữ dội. Vì thế Bắc Mỹ, nhất là vùng đồng bằng giữa Hoa Kỳ, có nhiều lốc xoáy (tornado) nhất thế giới.
Châu Âu thì ngược lại: các dãy núi lớn như Alps chạy đông – tây, còn bờ tây mở ra Đại Tây Dương, nơi gió tây và dòng hải lưu ấm mang khí hậu ôn hoà vào sâu nội địa. Đó là lý do Tây Âu có mùa đông ấm hơn nhiều so với các vùng cùng vĩ độ ở Canada hay Siberia.
Ba yếu tố giải thích gần như mọi thứ hạng khí hậu
Vĩ độ quyết định lượng nắng. Càng gần xích đạo, Mặt Trời càng chiếu gần vuông góc và ngày đêm càng đều quanh năm. Châu Phi nóng nhất vì phần lớn nằm trong vùng nhiệt đới; Nam Cực lạnh nhất vì nằm trọn quanh cực, có những tháng không thấy Mặt Trời.
Kích thước và khoảng cách tới biển quyết định độ ôn hoà. Nước biển nóng lên và nguội đi chậm, nên vùng ven biển ít chênh lệch nhiệt độ hơn vùng sâu trong lục địa. Châu Á và Bắc Mỹ rộng lớn có nội địa rất "lục địa"; châu Âu nhỏ, nhiều bán đảo, gần như chỗ nào cũng không quá xa biển.
Hướng núi và dòng hải lưu quyết định mưa nắng cụ thể. Dãy Andes chạy bắc – nam tạo bóng mưa và sa mạc ven biển phía tây Nam Mỹ; dãy Himalaya chặn khí lạnh từ phía bắc, giữ gió mùa cho Nam Á; dòng biển ấm làm Tây Âu dễ chịu, dòng biển lạnh làm bờ tây Nam Mỹ và tây nam châu Phi khô cằn.
Dùng ba yếu tố để tự suy luận. Khi gặp một vùng chưa biết, chỉ cần hỏi: nó ở vĩ độ nào, cách biển bao xa, núi và dòng biển gần đó chạy ra sao. Ba câu trả lời đó thường đủ để đoán đúng kiểu khí hậu trước khi tra cứu.
Câu hỏi thường gặp
Nơi nóng nhất Trái Đất có nằm ở châu Phi không?
Kỷ lục nhiệt độ không khí cao nhất được Tổ chức Khí tượng Thế giới công nhận là ở Thung lũng Chết thuộc Bắc Mỹ, dù một số nhà khí hậu học vẫn nghi ngờ phép đo cũ đó. Châu Phi nóng nhất theo trung bình cả châu lục, không phải theo kỷ lục tại một điểm.
Vì sao châu Âu không lạnh như Canada dù ở cùng vĩ độ?
Gió tây thổi từ Đại Tây Dương mang không khí đã được hải lưu ấm làm ấm vào châu Âu, lại không có dãy núi bắc – nam chặn ở bờ tây. Bờ đông Canada thì nhận gió từ nội địa lục địa lạnh và dòng biển lạnh chảy từ phía bắc xuống.
Châu lục nào có nhiều kiểu khí hậu nhất?
Châu Á, vì trải từ gần xích đạo tới vùng cực, có cao nguyên cao nhất thế giới và nội địa xa biển nhất. Gần như mọi kiểu khí hậu trong các hệ phân loại đều xuất hiện ở châu Á.
Châu Đại Dương có phải đều nóng?
Không. Đảo Thái Bình Dương và miền bắc Australia nóng ẩm, nội địa Australia nóng khô, còn New Zealand và đảo Tasmania có khí hậu ôn đới mát, mùa đông có tuyết trên núi.
Biến đổi khí hậu có làm đổi thứ hạng các châu lục không?
Thứ hạng cơ bản do vĩ độ, địa hình và hải lưu quyết định nên ít thay đổi. Các vùng cực, nhất là Bắc Cực, đang ấm lên nhanh hơn mức trung bình toàn cầu theo đồng thuận khoa học, nhưng Nam Cực vẫn sẽ là châu lục lạnh nhất rất lâu nữa.
Châu lục nào nhiều nắng nhất?
Các sa mạc cận nhiệt đới, nhất là Sahara và sa mạc Ả Rập, có số giờ nắng mỗi năm thuộc loại cao nhất thế giới nhờ trời quang gần như quanh năm. Vì vậy châu Phi thường được coi là châu lục nhiều nắng nhất.
