Bảy ngọn núi cao nhất của bảy châu lục, thường gọi theo tiếng Anh là Seven Summits, gồm: Everest ở châu Á (khoảng 8.849 m), Aconcagua ở Nam Mỹ (khoảng 6.960 m), Denali ở Bắc Mỹ (khoảng 6.190 m), Kilimanjaro ở châu Phi (khoảng 5.895 m), Elbrus ở châu Âu (khoảng 5.640 m), Vinson ở Nam Cực (khoảng 4.890 m) và một ngọn đại diện cho châu Đại Dương — Kosciuszko (khoảng 2.230 m) hoặc Puncak Jaya (khoảng 4.880 m).
Danh sách có hai phiên bản vì hai câu hỏi địa lý chưa có lời đáp duy nhất: châu Đại Dương tính tới đâu (chỉ lục địa Australia hay cả thềm lục địa có đảo New Guinea), và ranh giới Âu – Á vạch ở đâu (nếu dãy Caucasus không thuộc châu Âu thì Mont Blanc, khoảng 4.800 m, thay chỗ Elbrus). Hiểu hai chỗ "lấn cấn" này là hiểu luôn cách người ta chia châu lục.
Bài dưới đây đặt bảy ngọn núi cạnh nhau, giải thích vì sao mỗi ngọn có một nguồn gốc địa chất khác, vì sao "cao nhất" chưa chắc là "khó nhất", và vì sao các con số độ cao vẫn được đo lại theo thời gian.
Bảng so sánh bảy ngọn núi cao nhất bảy châu lục
Các độ cao dưới đây đã làm tròn theo số liệu phổ biến; các phép đo mới có thể chênh vài mét. Cột "kiểu núi" giúp thấy ngay rằng bảy ngọn núi này không cùng một "công thức" hình thành.
| Châu lục | Ngọn núi | Độ cao (khoảng) | Vị trí | Kiểu núi |
|---|---|---|---|---|
| Châu Á | Everest | 8.849 m | Dãy Himalaya, biên giới Nepal – Trung Quốc | Núi uốn nếp do hai mảng lục địa va nhau |
| Nam Mỹ | Aconcagua | 6.960 m | Dãy Andes, Argentina | Núi trong dải núi rìa lục địa; không phải núi lửa đang hoạt động |
| Bắc Mỹ | Denali | 6.190 m | Dãy Alaska, Hoa Kỳ | Khối đá granit bị nâng lên dọc một đứt gãy lớn |
| Châu Phi | Kilimanjaro | 5.895 m | Đông bắc Tanzania | Núi lửa hình nón đứng đơn độc |
| Châu Âu | Elbrus (hoặc Mont Blanc) | 5.640 m (Mont Blanc khoảng 4.800 m) | Dãy Caucasus, Nga (Mont Blanc: dãy Alps, Pháp – Ý) | Núi lửa đã ngủ, hai chóp |
| Nam Cực | Vinson | 4.890 m | Dãy Ellsworth | Núi uốn nếp cổ phủ băng |
| Châu Đại Dương | Kosciuszko (hoặc Puncak Jaya) | 2.230 m (Puncak Jaya khoảng 4.880 m) | Dãy Great Dividing, Australia (Puncak Jaya: đảo New Guinea) | Núi già bị bào mòn (Puncak Jaya: đá vôi bị nâng cao) |
Khoảng cách giữa ngọn cao nhất và thấp nhất trong bảng là rất lớn: Everest cao gần gấp bốn lần Kosciuszko. Điều đó phản ánh tuổi và lịch sử địa chất khác nhau của các châu lục. Australia là khối lục địa ổn định lâu đời, núi bị mưa gió bào mòn hàng trăm triệu năm nên thấp và tròn; châu Á thì đang có hai mảng lục địa tiếp tục ép vào nhau, nên dãy Himalaya vẫn trẻ và dốc.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: sáu trong bảy châu lục có ngọn cao nhất trên 4.800 m, riêng lục địa Australia "lạc nhịp". Chính vì vậy, khi người leo núi muốn một thử thách tương xứng, họ chọn tính cả đảo New Guinea vào châu Đại Dương để có Puncak Jaya.
Vì sao có hai danh sách: Kosciuszko hay Puncak Jaya
Danh sách thứ nhất, thường gọi là danh sách Bass, lấy theo lục địa Australia theo nghĩa hẹp. Ngọn núi cao nhất là Kosciuszko trong dãy Great Dividing, cao khoảng 2.230 m. Đường lên đỉnh là đường mòn thoai thoải; vào mùa hè ở Nam bán cầu, người đi bộ bình thường có thể lên tới nơi trong một ngày. Danh sách mang tên Dick Bass, người Mỹ được ghi nhận là hoàn thành bảy ngọn núi theo cách tính này vào năm 1985.
Danh sách thứ hai, gọi là danh sách Messner theo tên nhà leo núi người Ý Reinhold Messner, lập luận rằng châu lục nên hiểu là cả khối đá lục địa, kể cả phần thềm lục địa chìm dưới biển nông. Đảo New Guinea nằm trên cùng thềm lục địa với Australia; hai bên chỉ bị ngăn bởi biển nông vùng eo Torres, vốn từng là đất liền trong các thời kỳ băng hà khi mực nước biển hạ thấp. Theo cách này, ngọn cao nhất của châu Đại Dương là Puncak Jaya (còn gọi Carstensz Pyramid) ở phần đảo thuộc Indonesia, cao khoảng 4.880 m.
Nhiều tài liệu leo núi ghi nhận người hoàn thành đầu tiên theo danh sách Messner là nhà leo núi Canada Pat Morrow vào giữa thập niên 1980. Ngày nay giới leo núi thường coi danh sách Messner là "chuẩn khó", còn người muốn đầy đủ thì leo cả tám ngọn.
Điều đáng rút ra không nằm ở chuyện ai đúng ai sai: hai danh sách dùng hai định nghĩa châu lục khác nhau, một theo phần đất nổi, một theo khối đá lục địa. Câu hỏi "châu Đại Dương có bao nhiêu nước, gồm những đảo nào" cũng có hai đáp án tương tự.
Elbrus hay Mont Blanc: ranh giới Âu – Á quyết định ngọn núi cao nhất châu Âu
Elbrus là núi lửa đã ngủ ở dãy Caucasus, có hai chóp phủ băng, chóp tây cao khoảng 5.640 m. Mont Blanc ở dãy Alps, trên biên giới Pháp – Ý, cao khoảng 4.800 m; độ cao đo được của nó dao động nhẹ theo bề dày lớp băng tuyết trên đỉnh. Hai ngọn núi cách nhau hơn 800 m độ cao, nên chọn ngọn nào là chuyện đáng kể.
Mấu chốt nằm ở ranh giới phía nam giữa châu Âu và châu Á. Nếu ranh giới đi theo đường phân thuỷ của dãy Đại Caucasus, thì Elbrus nằm ở sườn bắc, thuộc châu Âu và là ngọn cao nhất châu lục. Nếu ranh giới đi theo vùng trũng Kuma – Manych ở phía bắc dãy núi, cả dãy Caucasus thuộc châu Á, và danh hiệu chuyển về Mont Blanc. Các atlas phương Tây hiện đại phần lớn dùng cách thứ nhất, nhưng sách cũ và một số tài liệu vẫn dùng cách thứ hai.
Trong giới leo núi, Elbrus được chọn trong cả hai danh sách Bass và Messner; Mont Blanc thường chỉ xuất hiện khi người ta muốn "chắc ăn" theo mọi cách vạch ranh giới. Về địa chất, hai ngọn núi khác hẳn nhau: Elbrus là chóp núi lửa trẻ chồng lên dãy núi uốn nếp, còn Mont Blanc là khối đá kết tinh bị đẩy lên khi mảng châu Phi ép vào châu Âu, cùng quá trình đã tạo ra cả dãy Alps.
Bạn sẽ gặp lại câu hỏi "ranh giới vạch ở đâu" ở nhiều kỷ lục khác: biển Caspi thuộc châu nào, điểm thấp nhất châu Âu là đâu, nước nào "nằm ở hai châu". Một khi đã quen với ý ranh giới châu lục là quy ước, những con số tưởng mâu thuẫn trở nên dễ hiểu.
Bảy ngọn núi, bảy câu chuyện địa chất khác nhau
Everest — nơi hai lục địa va nhau. Tiểu lục địa Ấn Độ trôi lên phía bắc và va vào châu Á, nén ép lớp đá đáy biển cũ thành dãy Himalaya. Trên đỉnh Everest có lớp đá vôi chứa hoá thạch sinh vật biển, dấu vết của một đáy đại dương đã biến mất. Va chạm vẫn đang diễn ra nên vùng này còn động đất mạnh.
Aconcagua — nóc nhà của dải núi rìa lục địa. Dãy Andes mọc lên ở nơi mảng đại dương Thái Bình Dương chui xuống dưới lục địa Nam Mỹ. Aconcagua được tạo từ đá có nguồn gốc núi lửa của các thời trước, nhưng bản thân nó không phải núi lửa đang hoạt động. Đây là ngọn núi cao nhất ngoài châu Á.
Denali — khối granit bị đẩy lên. Denali là một khối đá granit lớn bị nâng lên bên cạnh một hệ đứt gãy dài ở Alaska. Ngọn núi vọt lên từ vùng đất thấp xung quanh, nên chênh lệch từ chân tới đỉnh rất lớn dù độ cao tuyệt đối kém Aconcagua.
Kilimanjaro — núi lửa đứng một mình. Không nằm trong dãy núi nào, Kilimanjaro là núi lửa hình nón mọc lên gần hệ thống Thung lũng Tách giãn Đông Phi. Đây là ngọn núi đứng đơn độc cao nhất thế giới, và nổi tiếng vì có băng trên đỉnh dù chỉ cách xích đạo khoảng ba độ vĩ.
Elbrus — núi lửa ngủ trên dãy núi trẻ. Dãy Caucasus hình thành do mảng Ả Rập ép lên phía bắc; Elbrus là chóp núi lửa mọc trên nền dãy núi đó, nay không hoạt động nhưng vẫn còn suối nước nóng quanh chân.
Vinson — núi phủ băng ở tận cùng Trái Đất. Dãy Ellsworth ở Nam Cực là dãy núi uốn nếp cổ, phần lớn bị chôn dưới lớp băng dày. Những ngọn núi nhô lên khỏi biển băng như Vinson chỉ là phần chóp của một địa hình lớn hơn nhiều bị phủ kín.
Kosciuszko và Puncak Jaya — hai thái cực. Kosciuszko là núi già đã bị bào mòn trên một lục địa ổn định; Puncak Jaya là đá vôi bị nâng lên rất cao ở vùng mảng Australia va vào mảng Thái Bình Dương, vách đá dựng đứng, quanh đỉnh còn những sông băng nhiệt đới hiếm hoi đang thu hẹp nhanh.
Cao nhất chưa chắc khó nhất: vĩ độ, độ chênh và thời tiết
Nếu chỉ nhìn độ cao, Everest là thử thách lớn nhất và Kosciuszko là chuyến đi bộ nhẹ. Nhưng giữa hai thái cực, thứ tự độ khó không đi theo thứ tự độ cao. Ba yếu tố khiến một ngọn núi "khó" hơn con số của nó: vĩ độ, độ chênh từ chân tới đỉnh, và thời tiết.
Vĩ độ ảnh hưởng tới lượng không khí. Tầng khí quyển ở vùng gần cực mỏng hơn vùng xích đạo, nên ở cùng một độ cao, áp suất không khí trên Denali (gần vòng Bắc Cực) thấp hơn ở một ngọn núi nhiệt đới. Người leo núi cảm thấy Denali "cao" hơn con số 6.190 m. Vĩ độ cao cũng nghĩa là lạnh hơn và ngày mùa đông ngắn hơn.
Độ chênh là quãng đường thực sự phải leo. Everest mọc lên từ cao nguyên vốn đã cao trên 4.000 m, còn Denali vọt lên từ vùng đất thấp chỉ vài trăm mét; độ chênh từ chân tới đỉnh của Denali vì vậy thuộc loại lớn nhất trong các ngọn núi trên đất liền. Kilimanjaro cũng vượt hẳn đồng bằng xavan xung quanh khoảng 4.900 m.
Thời tiết thì khác hẳn giữa các ngọn: Vinson ở Nam Cực rất lạnh và xa mọi khu dân cư, nên khó ở khâu tiếp cận và hậu cần hơn là ở kỹ thuật; Aconcagua không đòi hỏi leo vách đá trên tuyến thông thường nhưng nổi tiếng vì gió mạnh và người leo dễ mắc chứng say độ cao do chủ quan. Còn Puncak Jaya ngắn nhưng phải leo vách đá thật sự, là ngọn đòi hỏi kỹ thuật leo đá nhiều nhất trong danh sách.
Những "kỷ lục cao" khác dễ nhầm với Seven Summits
Khi nói "núi cao nhất", người ta ngầm hiểu đo từ mực nước biển tới đỉnh. Đổi cách đo là đổi kỷ lục:
- Cao nhất tính từ mực nước biển: Everest, khoảng 8.849 m — con số được Trung Quốc và Nepal cùng công bố năm 2020.
- Cao nhất tính từ chân núi: Mauna Kea ở quần đảo Hawaii; tính từ đáy biển tới đỉnh, ngọn núi lửa này cao hơn 10.000 m dù phần nhô khỏi mặt biển chỉ hơn 4.200 m. Hawaii thường được xếp vào châu Đại Dương theo nghĩa rộng, nhưng không ai đưa Mauna Kea vào Seven Summits vì cách đo khác.
- Xa tâm Trái Đất nhất: núi Chimborazo ở Ecuador. Trái Đất phình ra ở xích đạo, nên đỉnh Chimborazo (gần xích đạo) nằm xa tâm hơn đỉnh Everest (khoảng 28 độ bắc), dù thấp hơn khi đo từ mực nước biển.
- Núi lửa cao nhất: nằm trong dãy Andes, vùng biên giới Argentina – Chile; trong số các ngọn núi lửa thì cao hơn hẳn Kilimanjaro và Elbrus.
- Cao nhất trên một hòn đảo: Puncak Jaya trên đảo New Guinea — lý do nó có mặt trong danh sách Messner.
Tách bạch được các cách đo này giúp bạn đọc tin về "ngọn núi cao nhất" một cách tỉnh táo: hãy hỏi ngay "đo từ đâu, theo ranh giới nào".
Vì sao độ cao các ngọn núi vẫn được đo lại
Con số độ cao trong sách giáo khoa không cố định. Có ba lý do chính. Thứ nhất, phương pháp đo thay đổi: từ phép đo tam giác bằng ống ngắm thế kỷ 19, người ta chuyển sang định vị vệ tinh đặt ngay trên đỉnh kết hợp mô hình mặt nước biển trung bình kéo dài vào trong lục địa (gọi là mặt geoid). Chọn mô hình geoid khác nhau có thể làm số liệu lệch vài mét.
Thứ hai, băng tuyết trên đỉnh dày mỏng theo mùa và theo năm. Mont Blanc và nhiều ngọn núi phủ băng khác có độ cao "đá" thấp hơn độ cao "tuyết"; các phép đo định kỳ ở Mont Blanc cho kết quả xê dịch vài mét giữa các lần. Thứ ba, núi thật sự thay đổi: vùng va chạm mảng như Himalaya vẫn được nâng lên từ từ, nhưng động đất lớn cũng có thể làm một khu vực hạ xuống chút ít.
Vì vậy trong bài viết và bài giảng, cách an toàn là ghi "khoảng" và làm tròn đến chục mét, như "Everest khoảng 8.849 m, Denali khoảng 6.190 m". Denali từng được ghi là khoảng 6.194 m trong nhiều sách cũ; phép đo mới cho con số thấp hơn vài mét. Khác biệt này không đổi thứ tự xếp hạng nhưng giải thích vì sao hai cuốn sách in ở hai thời điểm có thể ghi hai con số khác nhau mà không cuốn nào "sai".
Câu hỏi thường gặp
Seven Summits có tính các ngọn núi trên 8.000 m khác không?
Không. Seven Summits chỉ gồm ngọn cao nhất của mỗi châu lục. Danh sách các ngọn trên 8.000 m là một bộ khác gồm mười bốn ngọn, tất cả nằm ở dãy Himalaya và Karakoram thuộc châu Á, nên chỉ Everest có mặt ở cả hai danh sách.
Vì sao Nam Cực có núi cao gần 4.900 m mà ít ai biết?
Vinson nằm sâu trong lục địa băng, xa mọi khu dân cư và chỉ được khảo sát kỹ từ giữa thế kỷ 20. Phần lớn địa hình Nam Cực bị băng phủ, nên những ngọn núi lộ ra như Vinson chỉ là chóp của các dãy núi lớn hơn nằm dưới băng.
Ngọn núi cao nhất châu Đại Dương có phải ở New Zealand không?
Không. Ngọn cao nhất New Zealand là Aoraki (núi Cook), cao khoảng 3.720 m, thấp hơn Puncak Jaya nhưng cao hơn Kosciuszko. Nó không nằm trong Seven Summits vì cả hai danh sách đều dựa trên lục địa Australia hoặc thềm lục địa của nó.
Mont Blanc nằm ở Pháp hay Ý?
Đỉnh Mont Blanc nằm trên vùng biên giới Pháp – Ý. Đường biên chính xác qua đỉnh núi là chuyện hai nước có cách vẽ khác nhau trên bản đồ, nhưng về địa lý tự nhiên nó là ngọn cao nhất dãy Alps, khoảng 4.800 m.
Việt Nam có ngọn núi nào gần với các ngọn này không?
Fansipan, ngọn cao nhất Việt Nam và bán đảo Đông Dương, cao hơn 3.100 m. Nó thấp hơn mọi ngọn trong Seven Summits trừ Kosciuszko, và là phần đuôi phía đông nam của hệ núi nối dài từ vùng Himalaya.
Kilimanjaro có phải là núi lửa còn hoạt động?
Kilimanjaro gồm ba chóp núi lửa; chóp cao nhất Kibo được xếp là núi lửa ngủ, không phun trào trong lịch sử ghi chép nhưng vẫn có dấu hiệu khí phun nhẹ ở miệng. Các nhà địa chất không coi nó là núi lửa đang hoạt động.
