Siberia và Bắc Á: rừng taiga, băng vĩnh cửu, hồ Baikal và các sông chảy lên phía bắc

Bắc Á là phần châu Á thuộc nước Nga, trải từ dãy Ural ở phía tây tới bờ Thái Bình Dương ở phía đông và từ biên giới Kazakhstan, Mông Cổ, Trung Quốc lên tới Bắc Băng Dương. Phần lớn vùng này mang tên chung là Siberia; theo nghĩa rộng gồm cả vùng Viễn Đông, diện tích vào khoảng 13 triệu km², gần một phần ba châu Á, tuỳ cách vạch ranh giới.

Siberia là vùng đất của những con số cực trị: rừng lá kim liền khoảnh lớn nhất hành tinh, hồ nước ngọt sâu nhất, những nơi có người ở lạnh nhất, và lớp đất đóng băng vĩnh cửu phủ phần lớn lãnh thổ. Ba con sông Ob, Yenisei và Lena, mỗi con dài vài nghìn km, đều chảy ngược lên phía bắc ra Bắc Băng Dương. Dân cư thưa thớt, tập trung chủ yếu ở dải phía nam dọc tuyến đường sắt, trong khi phía bắc là miền của đài nguyên và người chăn tuần lộc.

Bài này đi từ tây sang đông qua ba miền địa hình, rồi xem băng vĩnh cửu, rừng taiga, hồ Baikal và đời sống thường ngày trong cái lạnh.

Ba miền địa hình từ Ural tới Thái Bình Dương

Đồng bằng Tây Siberia. Ngay phía đông Ural là một trong những vùng đất thấp phẳng lớn nhất thế giới, kéo dài từ chân núi Altai lên tận bờ biển Kara. Địa hình bằng tới mức sông chảy rất chậm, nước tràn thành đầm lầy mênh mông; đầm Vasyugan ở giữa vùng này được xếp vào loại đầm lầy lớn nhất hành tinh. Lòng đất bên dưới chứa các mỏ dầu khí lớn.

Cao nguyên Trung Siberia. Giữa sông Yenisei và sông Lena là một khối cao nguyên cổ, bị các dòng sông cắt thành những hẻm sâu. Ở phía tây bắc, cao nguyên Putorana gồm những lớp đá bazan chồng lên nhau như bậc thang khổng lồ, dấu vết của một đợt phun trào dung nham cực lớn mà nhiều nhà khoa học liên hệ với cuộc đại tuyệt chủng cuối kỷ Permi.

Vùng núi Đông Siberia và Viễn Đông. Phía đông sông Lena là các dãy núi Verkhoyansk, Chersky và nhiều cao nguyên lạnh giá. Xa hơn, bán đảo Kamchatka có hàng chục núi lửa đang hoạt động, mạch nước phun và suối nước nóng; núi lửa Klyuchevskaya, cao khoảng 4.700 m, là núi lửa đang hoạt động cao nhất lục địa Á – Âu.

Rìa phía nam: Altai, Sayan, Baikal. Dọc biên giới phía nam là các dãy núi Altai và Sayan với đồng cỏ trên cao, sông băng và hồ núi, rồi tới vùng núi bao quanh hồ Baikal. Đây là phần ấm hơn và có nhiều người ở hơn của Siberia.

Băng vĩnh cửu: mặt đất không bao giờ tan hết

Băng vĩnh cửu là lớp đất, đá giữ nhiệt độ dưới 0 độ C liên tục ít nhất hai năm. Ở Siberia, lớp này phủ phần lớn lãnh thổ, có nơi dày hàng trăm mét. Vào mùa hè chỉ một lớp mỏng phía trên tan ra, gọi là lớp hoạt động, dày từ vài chục centimét đến hơn một mét; bên dưới vẫn cứng như đá. Nước mưa và tuyết tan không thấm xuống được, nên mùa hè mặt đất đầy vũng nước, đầm lầy và muỗi.

Xây dựng trên băng vĩnh cửu là cả một bài toán. Nếu đặt nhà thẳng xuống đất, hơi ấm từ nhà làm băng tan, nền lún và nhà nứt. Vì vậy ở thành phố Yakutsk, nhiều toà nhà được dựng trên cọc bê tông đóng sâu vào lớp băng, với một khoảng hở dưới sàn để gió lạnh lùa qua giữ đất đông cứng. Đường ống cũng thường được đặt nổi trên mặt đất.

Băng vĩnh cửu đang ấm lên theo khí hậu, đây là điều được giới khoa học theo dõi sát. Khi lớp băng giàu nước tan, mặt đất có thể sụt thành hố; hố sụt Batagaika ở Yakutia là ví dụ lớn và nổi tiếng nhất, đang nở rộng qua từng năm. Đất đóng băng chứa một lượng lớn chất hữu cơ tích tụ qua hàng chục nghìn năm; khi tan, vi sinh vật phân huỷ chúng và thải ra khí carbon dioxide và methane. Mức độ và tốc độ của quá trình này vẫn đang được nghiên cứu, nhưng xu hướng tan dần đã được ghi nhận rõ.

Băng vĩnh cửu còn là một kho lưu trữ tự nhiên. Xác voi ma mút lông xoăn, tê giác lông dài, ngựa và sư tử hang thời băng hà được tìm thấy trong lớp đất đông ở Yakutia và bán đảo Taymyr, có con còn giữ cả da, lông và thịt sau hàng chục nghìn năm. Những phát hiện này giúp các nhà khoa học hình dung đồng cỏ lạnh mênh mông từng phủ Siberia trong thời kỳ băng hà, khác hẳn rừng taiga và đầm lầy hiện nay. Quần thể ma mút cuối cùng sống sót trên đảo Wrangel ngoài khơi Siberia tới khoảng bốn nghìn năm trước.

Từ đài nguyên tới thảo nguyên: các vành đai tự nhiên theo vĩ độ

Đi từ bắc xuống nam qua Siberia, cảnh quan đổi theo từng dải rõ ràng như sách giáo khoa. Bảng sau mô tả các vành đai chính.

Một chi tiết thú vị: phía đông Siberia, cây chiếm ưu thế không phải thông thường mà là thông rụng lá (larch), loài lá kim hiếm hoi trút hết lá mỗi mùa thu. Rụng lá giúp cây sống sót qua mùa đông khô lạnh cực độ, và bộ rễ ăn nông thích hợp với lớp đất tan mỏng phía trên băng vĩnh cửu.

Ob, Yenisei, Lena: những dòng sông chảy về phía bắc

Ba hệ sông lớn của Siberia đều bắt nguồn từ vùng núi phía nam và chảy lên Bắc Băng Dương. Sông Ob cùng phụ lưu Irtysh tạo thành một hệ sông dài khoảng 5.400 km, đổ vào một vịnh cửa sông dài hơn 800 km. Sông Yenisei gần như là đường ranh giới giữa đồng bằng Tây Siberia và cao nguyên Trung Siberia: bờ tây thấp, bờ đông cao. Sông Lena chảy qua vùng Yakutia lạnh giá và tạo nên một châu thổ rộng lớn ở cửa sông, nơi hàng nghìn hồ nhỏ và nhánh sông đan vào nhau.

Hướng chảy lên phía bắc tạo ra một hiện tượng đặc trưng: lũ băng mùa xuân. Thượng nguồn ở phía nam ấm lên và tan băng trước, nước dồn xuống trong khi hạ lưu ở phía bắc vẫn còn đóng băng dày. Băng vỡ chất đống thành đập tự nhiên, nước dâng tràn hai bờ, gây ngập rộng. Người dân ven sông theo dõi ngày băng vỡ hằng năm như một mốc của mùa.

Mùa đông, mặt sông đóng băng dày được dùng làm đường ô tô, nối những làng không có đường bộ quanh năm. Mùa hè, sông là đường thuỷ chính cho tàu chở hàng lên phía bắc. Ở phía đông, sông Amur là ngoại lệ: chảy về phía đông, đổ ra biển Okhotsk, lưu vực có khí hậu gió mùa với mùa hè ẩm hơn hẳn phần còn lại của Siberia.

Hồ Baikal: hồ nước ngọt sâu nhất và cổ nhất

Sâu và chứa rất nhiều nước. Baikal sâu hơn 1.600 m ở điểm sâu nhất, là hồ sâu nhất thế giới. Dù diện tích mặt hồ không lớn nhất, nhờ độ sâu ấy nó chứa khoảng một phần năm lượng nước ngọt không đóng băng trên bề mặt Trái Đất, nhiều hơn tổng lượng nước của cả hệ Ngũ Đại Hồ ở Bắc Mỹ.

Một vết nứt đang mở rộng. Hồ nằm trong một thung lũng tách giãn, nơi vỏ Trái Đất đang bị kéo ra từ từ. Các nhà khoa học ước tính tuổi của hồ vào khoảng 25 đến 30 triệu năm, thuộc loại hồ cổ nhất thế giới. Hơn ba trăm con sông đổ vào hồ, nhưng chỉ có một dòng chảy ra là sông Angara.

Sinh vật không nơi nào có. Tuổi đời dài và sự cô lập giúp Baikal có rất nhiều loài đặc hữu. Nổi tiếng nhất là hải cẩu Baikal, một trong số ít loài hải cẩu sống trong nước ngọt, cùng loài cá golomyanka gần như trong suốt sống ở tầng sâu và cá omul là món ăn quen thuộc của dân quanh hồ.

Mùa đông trên mặt băng. Từ khoảng tháng Giêng, mặt hồ đóng băng dày đến mức xe có thể chạy được ở những tuyến quen thuộc. Băng Baikal nổi tiếng vì trong, có thể nhìn xuống nước bên dưới; gió và nhiệt độ thay đổi làm băng nứt thành những vệt dài, phát ra tiếng nổ lớn.

Sống trong cái lạnh: khí hậu, con người và bữa ăn

Siberia có khí hậu lục địa khắc nghiệt nhất trên các vùng có người ở. Vài điều giúp hình dung đời sống ở đây:

• Các làng Oymyakon và thị trấn Verkhoyansk ở Yakutia từng ghi nhận nhiệt độ khoảng âm 67 đến âm 68 độ C, lạnh nhất ở Bắc bán cầu. Mùa hè, Verkhoyansk lại có thể nóng trên 30 độ C, nên biên độ giữa nhiệt độ thấp nhất và cao nhất từng đo được vượt 100 độ C.
• Không khí mùa đông rất khô và lặng gió nhờ khối áp cao lạnh nằm lì trên vùng, nên cái lạnh âm 40 độ C ở đây được nhiều người mô tả là dễ chịu đựng hơn cái lạnh ẩm có gió ở nơi khác.
• Người Nenets ở bán đảo Yamal và người Evenk ở vùng taiga có truyền thống chăn tuần lộc, di chuyển theo mùa giữa đồng cỏ mùa hè ven biển và vùng rừng mùa đông. Người Sakha (Yakut) nuôi giống ngựa nhỏ lông dày chịu được mùa đông ngoài trời.
• Bữa ăn giàu đạm và mỡ: cá sông, thịt tuần lộc, bánh bột nhân thịt luộc kiểu pelmeni có thể để đông đá ngoài hiên cả mùa; cá đông lạnh bào mỏng ăn ngay là món đặc trưng của vùng Yakutia.
• Tuyến đường sắt xuyên Siberia, dài khoảng 9.300 km từ Moskva tới Vladivostok và hoàn thành vào đầu thế kỷ 20, là trục xương sống: phần lớn thành phố lớn của Siberia như Novosibirsk, Krasnoyarsk, Irkutsk nằm dọc tuyến này.

Mùa hè ngắn nhưng ngày rất dài; phía bắc vòng cực có những tuần mặt trời không lặn, còn mùa đông thì có những tuần mặt trời không mọc. Nhịp sống, từ đi săn, đánh cá tới lễ hội mùa hè, xoay quanh khoảng thời gian ấm ngắn ngủi ấy.

Câu hỏi thường gặp

Siberia có phải toàn là tuyết và băng quanh năm không?

Không. Mùa hè ở phần lớn Siberia có vài tháng ấm, nhiều nơi trên 25 độ C, rừng xanh, hoa nở và muỗi rất nhiều. Phía nam có đồng cỏ, ruộng lúa mì và vườn rau. Chỉ vùng đài nguyên ven biển phía bắc và các đảo Bắc Băng Dương mới lạnh gần như quanh năm.

Vì sao gọi là rừng taiga?

Taiga là từ có gốc trong các ngôn ngữ vùng Siberia, được tiếng Nga dùng để chỉ vùng rừng lá kim rộng lớn phương bắc, rồi trở thành thuật ngữ khoa học. Cùng kiểu rừng này còn trải qua Bắc Âu, Canada và Alaska, các nhà sinh thái học gọi chung là rừng phương bắc.

Hổ Siberia sống ở đâu?

Dù mang tên Siberia, hổ Amur thực ra sống chủ yếu ở vùng rừng hỗn giao Primorye và lưu vực sông Amur ở Viễn Đông, nơi mùa đông lạnh nhưng có nhiều con mồi như hươu, lợn rừng. Đây là phân loài hổ lớn nhất, quần thể hoang dã chỉ còn vài trăm cá thể và được bảo vệ nghiêm ngặt.

Siberia có thuộc châu Á không, khi nó là một phần nước Nga?

Về địa lý, có. Ranh giới châu lục quy ước theo dãy Ural, nên toàn bộ phần lãnh thổ Nga phía đông Ural nằm ở châu Á. Một số hệ thống thống kê xếp cả nước Nga vào Đông Âu cho thuận tiện, nên Bắc Á đôi khi không xuất hiện như một khu vực riêng trong số liệu.

Băng vĩnh cửu tan thì ảnh hưởng gì tới người dân địa phương?

Ảnh hưởng thấy rõ nhất là hạ tầng: nền nhà, đường, đường ống, đường băng sân bay bị lún, nứt khi lớp đất đông cứng bên dưới tan. Bờ sông và bờ biển cũng sạt lở nhanh hơn. Một số cộng đồng ven biển phía bắc đã phải tính chuyện di dời, và chi phí bảo trì công trình ở vùng này tăng dần.

Mùa nào hồ Baikal đẹp nhất?

Tuỳ điều người xem muốn thấy. Cuối đông, khoảng tháng 2 tới tháng 3, mặt hồ đóng băng trong và nứt thành vân, rất được ưa chuộng. Mùa hè từ tháng 7 tới tháng 8 nước hồ trong, bờ hồ xanh, nhưng nước vẫn lạnh. Mùa thu lá rừng thông rụng lá ngả vàng quanh hồ.