Châu Á thường được chia thành sáu khu vực: Đông Á, Đông Nam Á, Nam Á, Trung Á, Tây Á (sách Việt Nam hay gọi Tây Nam Á) và Bắc Á. Đây là châu lục rộng nhất và đông dân nhất: diện tích khoảng 44 triệu km² nếu tính cả các đảo, chừng 30% đất liền của Trái Đất, và là nơi sống của khoảng sáu phần mười loài người.
Ranh giới của châu Á không vạch theo một đường duy nhất. Phía tây, nó liền một khối với châu Âu và chỉ được tách ra theo quy ước, thường dọc dãy Ural, sông Ural, biển Caspi, vùng Kavkaz và các eo biển Thổ Nhĩ Kỳ. Phía tây nam, eo đất Suez và Biển Đỏ ngăn với châu Phi. Phía đông nam, ranh giới với châu Đại Dương nằm đâu đó giữa quần đảo Indonesia và đảo New Guinea. Vì vậy số nước thuộc châu Á cũng dao động, thường được nêu là khoảng 48 đến 50 tuỳ cách tính.
Bài này đi qua từng đoạn ranh giới, các kiểu chia vùng đang dùng song song, và những đặc điểm khiến một khối đất trải từ vùng cận cực tới xích đạo vẫn được gọi chung một cái tên.
Châu Á rộng đến đâu: vị trí và bốn điểm cực
Châu Á trải từ khoảng vĩ độ 77 độ Bắc ở mũi Chelyuskin trên bán đảo Taymyr xuống gần xích đạo ở mũi Piai, điểm cực nam của phần đất liền thuộc bán đảo Mã Lai. Nếu tính cả các đảo thì châu lục còn vươn qua xích đạo, xuống tới quần đảo Indonesia. Theo chiều đông – tây, đất liền kéo từ mũi Baba ở bờ Aegea của Thổ Nhĩ Kỳ tới mũi Dezhnev bên eo Bering, nơi châu Á chỉ còn cách Alaska của Bắc Mỹ chừng 80 km nước biển.
Bề ngang ấy trùm lên khoảng mười múi giờ, nên khi trời còn sáng ở bờ Địa Trung Hải thì vùng Viễn Đông đã vào đêm. Bề dọc trùm lên gần đủ các đới khí hậu: đài nguyên lạnh ở rìa Bắc Băng Dương, rừng lá kim mênh mông, thảo nguyên và hoang mạc ôn đới ở giữa, cận nhiệt gió mùa ở phía đông, nhiệt đới ẩm ở phía nam và hoang mạc nóng ở phía tây nam.
Một đặc điểm ít được để ý là châu Á có phần lõi rất xa biển. Điểm trên đất liền xa đại dương nhất thế giới nằm ở vùng Dzungaria, tây bắc Trung Quốc, cách bờ biển gần nhất hơn 2.000 km. Khoảng cách đó giải thích vì sao khí hậu lục địa ở giữa châu Á khắc nghiệt: mùa đông rất lạnh, mùa hè nóng, mưa ít, biên độ nhiệt năm có nơi trên 40 độ C.
Ranh giới với châu Âu: một đường vạch theo quy ước
Không có biển ngăn cách. Châu Á và châu Âu nằm trên cùng một khối lục địa mà các nhà địa lý gọi là lục địa Á – Âu. Việc tách thành hai châu là thói quen có từ thời Hy Lạp cổ, khi người ta chỉ biết bờ biển Aegea và Biển Đen, rồi kéo dài đường ranh giới dần lên phía bắc khi hiểu biết rộng ra.
Đường vạch hay dùng nhất hiện nay. Phần lớn sách giáo khoa và bản đồ thế giới đi dọc sống dãy Ural, theo sông Ural xuống biển Caspi, rồi vượt vùng Kavkaz sang Biển Đen, qua eo Bosphorus, biển Marmara và eo Dardanelles ra biển Aegea. Thành phố Istanbul nhờ vậy nằm vắt qua hai châu.
Đoạn Kavkaz là chỗ tranh luận nhiều nhất. Có người vạch theo sống chính dãy Đại Kavkaz, có người đi theo vùng trũng Kuma – Manych ở phía bắc. Chọn cách nào sẽ quyết định đỉnh Elbrus thuộc châu Âu hay châu Á, và một vài nước vùng Kavkaz được xếp vào đâu. Đây là câu chuyện quy ước địa lý, không có đáp án duy nhất.
Những nước nằm vắt qua hai châu. Theo đường vạch phổ biến, Nga, Kazakhstan, Thổ Nhĩ Kỳ, Azerbaijan và Georgia có lãnh thổ ở cả hai phía. Phần lớn diện tích của Nga nằm ở châu Á, trong khi phần lớn dân số lại sống ở phía châu Âu.
Ranh giới với châu Phi và châu Đại Dương
Với châu Phi, ranh giới rõ hơn nhiều. Hai khối đất chỉ nối nhau bằng eo đất Suez, nơi con kênh đào Suez được đào xuyên qua vào thế kỷ 19, rồi tách hẳn bởi Biển Đỏ và eo Bab el-Mandeb ở cửa vào vịnh Aden. Bán đảo Sinai nằm phía đông kênh đào nên về mặt địa lý được xem là thuộc châu Á, dù cả bán đảo là lãnh thổ Ai Cập. Ai Cập vì thế cũng thường được nhắc như một nước vắt qua hai châu.
Phía đông nam, câu chuyện mờ hơn vì không có ranh giới đất liền. Quần đảo Indonesia rải thành chuỗi từ Sumatra tới New Guinea, và đảo New Guinea thường được xếp vào châu Đại Dương vì nằm trên thềm lục địa chung với Australia. Một nước như Indonesia vì vậy có phần lãnh thổ phía tây thuộc châu Á, phần cực đông nằm trên đảo New Guinea.
Các nhà sinh học thì có thêm một cách vạch khác: đường Wallace, đi qua eo biển hẹp giữa Bali và Lombok, giữa Borneo và Sulawesi. Phía tây đường này hệ động vật mang dáng dấp châu Á, có khỉ, hổ, voi; phía đông bắt đầu xuất hiện thú có túi và chim đặc trưng của vùng Australia. Đường Wallace không phải ranh giới châu lục chính thức, nhưng nó cho thấy ranh giới tự nhiên có thể khác hẳn đường vẽ trên bản đồ hành chính.
Sáu khu vực của châu Á và các cách chia đang dùng
Sách giáo khoa Việt Nam, bản đồ phổ thông và hệ thống thống kê của Liên Hợp Quốc chia châu Á không hoàn toàn giống nhau. Bảng dưới đây ghi cách chia sáu vùng quen thuộc kèm những điểm hay gây lệch.
| Khu vực | Đặc trưng tự nhiên nổi bật | Điểm hay lệch giữa các cách chia |
|---|---|---|
| Đông Á | Địa hình bậc thang từ cao nguyên phía tây xuống đồng bằng phía đông, quần đảo núi lửa ngoài khơi | Mông Cổ thường xếp vào Đông Á; có tài liệu đặt vào Trung Á |
| Đông Nam Á | Bán đảo và quần đảo nhiệt đới, rừng mưa, châu thổ lớn | Phần đông của Indonesia và đảo New Guinea tính vào đâu |
| Nam Á | Tiểu lục địa phía nam Himalaya, đồng bằng Ấn – Hằng, cao nguyên Deccan | Afghanistan và Iran có khi được xếp vào Nam Á trong số liệu thống kê |
| Trung Á | Thảo nguyên, hoang mạc ôn đới, núi Pamir và Thiên Sơn | Thường gồm năm nước; cách hiểu rộng thêm vùng tây bắc Trung Quốc và Mông Cổ |
| Tây Á | Bán đảo Ả Rập, cao nguyên Anatolia và Iran, Lưỡng Hà | Các nước Kavkaz có khi được tính sang châu Âu |
| Bắc Á | Siberia: rừng taiga, băng vĩnh cửu, sông chảy ra Bắc Băng Dương | Thống kê của Liên Hợp Quốc gộp cả nước Nga vào Đông Âu nên không có mục Bắc Á riêng |
Khi đọc một con số kiểu "dân số Đông Nam Á" hay "diện tích Tây Á", nên xem nguồn đang dùng cách chia nào. Hai nguồn đều đúng mà con số lệch nhau là chuyện bình thường.
Vì sao số nước ở châu Á có nhiều cách đếm
Nước vắt qua hai châu. Nga, Thổ Nhĩ Kỳ, Kazakhstan, Ai Cập và các nước vùng Kavkaz có thể được tính vào châu Á, vào châu lục bên kia, hoặc cả hai. Mỗi lựa chọn làm tổng số thay đổi một vài đơn vị.
Đảo ở vùng giáp ranh. Đảo Síp nằm gần bờ Tây Á nhưng về lịch sử văn hoá gắn với thế giới Địa Trung Hải, nên được xếp theo nhiều kiểu. Đông Timor ở rìa chuỗi đảo Sunda thường được tính vào Đông Nam Á.
Vùng lãnh thổ không phải quốc gia độc lập. Một số danh sách đếm theo thành viên Liên Hợp Quốc, một số đếm cả vùng lãnh thổ có số liệu thống kê riêng. Vì vậy có nguồn ghi 48, có nguồn ghi 49 hoặc hơn 50.
Cách nói an toàn khi dạy và học. Thay vì nhớ một con số cứng, nên nói "khoảng 48 đến 50 quốc gia, tuỳ cách tính các nước vắt qua hai châu và các vùng lãnh thổ", rồi giải thích lý do. Câu trả lời đó vừa đúng vừa cho thấy người nói hiểu bản chất của ranh giới châu lục.
Điều gì làm châu Á thành một khối có thể gọi chung
Về văn hoá và khí hậu, châu Á đa dạng đến mức khó tìm một mẫu số chung: người chăn tuần lộc ở bán đảo Yamal và người trồng lúa nước ở đồng bằng sông Cửu Long sống trong hai thế giới gần như không giao nhau. Điều nối các vùng lại với nhau trước hết là địa hình. Ở giữa châu lục là một vành đai núi và cao nguyên đồ sộ chạy từ Anatolia qua Iran, Pamir, Himalaya tới cao nguyên Tây Tạng. Từ khối nhô cao ấy, các dòng sông lớn toả ra bốn hướng: lên Bắc Băng Dương, sang Thái Bình Dương, xuống Ấn Độ Dương, và có dòng chảy vào các lòng hồ nội địa không thoát ra biển.
Cái khung núi giữa còn quyết định khí hậu. Nó chặn khối khí ẩm từ phía nam, tạo nên vùng hoang mạc ở phía bắc, đồng thời nung nóng lớp không khí phía trên vào mùa hè, góp phần kéo gió mùa ẩm vào Nam Á và Đông Á. Có thể hình dung châu Á như một mái nhà khổng lồ: sườn phía nam và phía đông đón mưa, nuôi những vùng lúa nước đông dân bậc nhất thế giới; phía bắc và lòng trong khô lạnh, thưa người hơn hẳn.
Sự phân bố dân cư theo đó rất không đều. Phần lớn dân số châu Á sống ở dải đồng bằng ven biển và châu thổ phía đông và phía nam, trong khi Siberia, cao nguyên Tây Tạng hay hoang mạc Ả Rập có những vùng rộng hàng trăm nghìn km² gần như không người ở.
Đọc bản đồ châu Á cho đúng: vài lưu ý thường gặp
Bản đồ thế giới quen thuộc dùng phép chiếu Mercator, làm Siberia trông phình to hơn thực tế nhiều lần so với Đông Nam Á. Khi học địa lý châu Á, mấy điểm sau giúp tránh hiểu lệch:
- Siberia trên bản đồ Mercator trông rộng ngang cả châu Phi, nhưng thật ra chưa bằng một nửa châu Phi. Vùng gần cực bị phóng to rất mạnh.
- Indonesia kéo dài từ đông sang tây xấp xỉ khoảng cách từ bờ tây tới bờ đông nước Mỹ, điều mà bản đồ nhỏ thường làm mờ đi.
- Đông Nam Á nằm gần xích đạo nên trên bản đồ Mercator bị thu nhỏ tương đối; diện tích thật của khu vực vào khoảng 4,5 triệu km².
- Các khu vực trong sách giáo khoa là khung để học, không phải ranh giới tự nhiên. Một dãy núi hay một con sông có thể trải qua nhiều khu vực, như Mê Kông bắt nguồn trên cao nguyên Tây Tạng rồi đổ ra biển ở Việt Nam.
- Tên gọi Trung Đông là cách nhìn từ châu Âu sang, mang nghĩa lịch sử và địa chính trị. Trong địa lý tự nhiên, cách gọi trung tính là Tây Á.
Đọc châu Á theo các khu vực, mỗi khu vực gắn với một khung địa hình và một kiểu khí hậu, là cách nhanh nhất để có một bản đồ trong đầu đủ dùng trước khi đi sâu vào từng nước.
Câu hỏi thường gặp
Châu Á có phải châu lục lớn nhất về cả diện tích lẫn dân số không?
Đúng. Với khoảng 44 triệu km² tính cả đảo, châu Á rộng hơn châu Phi, châu lục đứng thứ hai, khoảng 30 triệu km². Về dân số, châu Á có khoảng 4,7 đến 4,8 tỷ người, chừng sáu phần mười dân số thế giới. Hai con số này thay đổi theo cách vạch ranh giới và theo nguồn thống kê, nên nên ghi kèm chữ khoảng.
Vì sao lại tách châu Á và châu Âu khi chúng nằm chung một khối đất?
Việc tách là di sản của cách nhìn thế giới thời cổ đại ở vùng Địa Trung Hải, sau đó được các nhà địa lý châu Âu giữ lại và dần kéo đường ranh lên phía bắc tới dãy Ural. Về mặt tự nhiên, nhiều nhà địa lý gọi chung là lục địa Á – Âu. Việc chia đôi vẫn được dùng vì tiện cho giáo dục, thống kê và vì hai vùng có lịch sử văn hoá khác nhau.
Việt Nam thuộc khu vực nào của châu Á?
Việt Nam thuộc Đông Nam Á, nằm ở rìa phía đông của bán đảo Đông Dương, còn gọi là bán đảo Trung Ấn. Cách gọi Trung Ấn phản ánh vị trí kẹp giữa hai vùng ảnh hưởng văn hoá lớn là Trung Hoa và Ấn Độ. Trong cách chia của Liên Hợp Quốc, Việt Nam cũng nằm trong nhóm Đông Nam Á.
Đường Wallace có phải ranh giới chính thức giữa châu Á và châu Đại Dương không?
Không. Đường Wallace là ranh giới sinh vật, do nhà tự nhiên học Alfred Russel Wallace nêu ra vào thế kỷ 19 khi nhận thấy hệ động vật hai bên eo biển Lombok khác nhau rõ rệt. Ranh giới châu lục dùng trong bản đồ và thống kê thường đặt xa hơn về phía đông, quanh đảo New Guinea.
Đỉnh núi nào phân định ranh giới Âu – Á ở vùng Kavkaz?
Không có một đỉnh nào làm mốc chung. Nếu vạch ranh giới theo sống chính dãy Đại Kavkaz thì Elbrus nằm phía bắc đường này, tức thuộc châu Âu, và thường được coi là núi cao nhất châu Âu. Nếu vạch theo vùng trũng Kuma – Manych thì cả dãy Kavkaz thuộc châu Á. Vì vậy khi nói về núi cao nhất châu Âu nên nêu rõ đang theo cách vạch nào.
Châu Á có bao nhiêu múi giờ?
Tính theo giờ chính thức các nước đang dùng, châu Á trải từ múi UTC+3 của Thổ Nhĩ Kỳ ở phía tây tới múi UTC+12 của vùng Chukotka ở cực đông nước Nga, tức khoảng mười múi giờ nguyên, cộng thêm vài múi lệch nửa giờ như của Iran, Ấn Độ, Myanmar hay lệch 45 phút như của Nepal. Một số nước rộng chọn dùng một giờ chung cho cả nước, nên ranh giới múi giờ trên đất liền không chạy thẳng theo kinh tuyến.
