Dãy Himalaya là cánh cung núi dài khoảng 2.400 km chạy dọc rìa nam cao nguyên Tây Tạng, nơi tập trung những đỉnh núi cao nhất Trái Đất. Phía bắc nó là cao nguyên Tây Tạng, còn gọi là cao nguyên Thanh Tạng, rộng khoảng 2,5 triệu km² với độ cao trung bình trên 4.500 m, cao nguyên cao và rộng nhất thế giới. Hai khối này gắn liền nhau thành phần mái của châu Á.
Người ta gọi khối núi – cao nguyên này là "tháp nước của châu Á" vì băng tuyết của nó là nguồn của hàng loạt con sông lớn: Dương Tử, Hoàng Hà, Mê Kông, Salween, Brahmaputra, sông Ấn, và sông Hằng từ sườn nam Himalaya. Hơn một tỷ người sống trong lưu vực những con sông này. Giới khoa học còn gọi đây là "cực thứ ba", vì lượng băng tích trữ ở đây lớn nhất ngoài hai vùng cực.
Bài này nhìn khối núi từ góc địa lý tự nhiên: cấu trúc, băng hà, ảnh hưởng tới khí hậu, sinh vật và cách con người thích nghi với độ cao.
Himalaya không phải một dãy mà là ba dải song song
Dải đồi Siwalik ở ngoài cùng. Sát đồng bằng là dải đồi thấp, cao vài trăm tới khoảng một nghìn mét, cấu tạo từ sỏi cát do chính các con sông Himalaya bào mòn mang xuống. Đất mềm, dễ sạt lở trong mùa mưa.
Himalaya thấp ở giữa. Lùi vào trong là dải núi cao khoảng hai đến bốn nghìn mét, thung lũng sâu, ruộng bậc thang, rừng sồi và đỗ quyên. Nhiều thị trấn vùng núi của Nepal, Ấn Độ, Bhutan nằm ở dải này vì khí hậu ôn hoà, không quá cao.
Đại Himalaya ở trong cùng. Dải núi cao nhất, phủ băng tuyết vĩnh cửu, có những đỉnh trên 8.000 m như Everest, Kangchenjunga, Lhotse, Makalu. Cả 14 đỉnh trên 8.000 m của thế giới đều nằm ở Himalaya và dãy Karakoram liền kề phía tây bắc.
Những hẻm sông xuyên qua núi. Điều lạ là một số con sông như sông Arun hay sông Ấn có trước khi núi nâng cao hết cỡ, nên chúng cắt ngang qua dãy núi thay vì chảy vòng quanh. Hẻm sông Yarlung Tsangpo ở góc đông, trước khi dòng sông vòng xuống thành Brahmaputra, thuộc loại hẻm vực sâu nhất thế giới.
Cao nguyên Tây Tạng: một vùng đất trên bốn nghìn mét
Phía bắc Himalaya, mặt đất không tụt xuống mà mở ra thành một cao nguyên rộng mênh mông. Ở giữa là những lòng chảo và hồ nước mặn rải rác, xung quanh là các dãy Côn Lôn ở phía bắc, Kỳ Liên ở đông bắc và các dãy núi Hoành Đoạn ở đông nam, nơi các sông lớn cắt thành những hẻm song song. Cao nguyên cao nhất ở phía tây, thấp dần về phía đông.
Khí hậu ở đây lạnh và khô vì hai lý do. Không khí loãng ở độ cao trên bốn nghìn mét giữ nhiệt kém, nên ngày nắng gay gắt nhưng đêm lạnh buốt, kể cả mùa hè. Đồng thời, dãy Himalaya chặn phần lớn hơi ẩm gió mùa từ Ấn Độ Dương, khiến vùng tây bắc cao nguyên thành hoang mạc lạnh, mỗi năm chỉ nhận vài chục tới vài trăm milimét mưa. Phần đông nam thấp hơn và ẩm hơn, có rừng và thung lũng canh tác được.
Cao nguyên có hàng nghìn hồ, phần lớn là hồ mặn không thoát nước. Nhiều hồ trong số đó đã nở rộng thấy rõ trong vài thập kỷ gần đây, do nước băng tan và lượng mưa tăng ở một số vùng, một thay đổi được theo dõi bằng ảnh vệ tinh. Thanh Hải, hồ lớn ở rìa đông bắc, là hồ nước mặn lớn nhất khu vực.
Tháp nước: những con sông lớn bắt nguồn từ khối núi
Bảng dưới đây ghi các sông lớn nhận nước từ khối Himalaya – cao nguyên Tây Tạng và nơi chúng đổ ra. Chiều dài các sông được trình bày ở bài về những con sông lớn của châu Á; ở đây chỉ nhấn vào điểm khởi đầu và vùng hạ lưu.
| Sông | Bắt nguồn | Đổ ra | Vùng hạ lưu tiêu biểu |
|---|---|---|---|
| Dương Tử (Trường Giang) | Vùng đông bắc cao nguyên | Biển Hoa Đông | Đồng bằng hạ lưu Trường Giang |
| Hoàng Hà | Rìa đông bắc cao nguyên | Biển Bột Hải | Đồng bằng Hoa Bắc |
| Mê Kông | Phía đông cao nguyên | Biển, qua châu thổ ở Việt Nam | Đồng bằng sông Cửu Long |
| Salween | Phía đông cao nguyên | Biển Andaman | Đồng bằng ven biển Myanmar |
| Brahmaputra | Phía nam cao nguyên, gần núi Kailash | Vịnh Bengal, nhập với sông Hằng | Châu thổ Bengal |
| Ấn | Phía tây nam cao nguyên | Biển Ả Rập | Đồng bằng Punjab, Sindh |
| Hằng | Sông băng sườn nam Himalaya | Vịnh Bengal | Đồng bằng sông Hằng, châu thổ Bengal |
Không phải mọi con sông đều phụ thuộc băng tan ở mức như nhau. Với sông Ấn ở vùng khô phía tây, nước băng và tuyết tan chiếm phần rất lớn dòng chảy mùa khô; với Mê Kông hay Dương Tử, mưa gió mùa ở trung và hạ lưu mới là nguồn chính, băng tan đóng góp ít hơn. Vì vậy tác động của việc sông băng thu nhỏ khác nhau tuỳ từng lưu vực.
Khối núi điều khiển khí hậu châu Á ra sao
Himalaya và cao nguyên Tây Tạng tác động lên khí hậu theo hai cách. Cách thứ nhất dễ thấy: bức tường chắn. Vào mùa đông, nó ngăn phần lớn khối khí lạnh từ Siberia tràn xuống Nam Á, nhờ đó đồng bằng sông Hằng ấm hơn hẳn những vùng cùng vĩ độ ở Đông Á. Vào mùa hè, nó giữ hơi ẩm gió mùa lại ở sườn nam, tạo ra lượng mưa lớn ở chân núi và khiến phía bắc khô hạn.
Cách thứ hai tinh tế hơn: nguồn nhiệt trên cao. Mùa hè, mặt cao nguyên hấp thụ nắng mạnh và nung nóng lớp không khí phía trên ở độ cao mà các vùng thấp không làm được. Theo cách giải thích kinh điển, khối không khí nóng ấy bốc lên, tạo vùng áp thấp và góp phần hút gió mùa ẩm từ biển vào đất liền. Một số nghiên cứu gần đây cho rằng vai trò bức tường chắn của Himalaya có thể quan trọng hơn vai trò nguồn nhiệt của toàn cao nguyên; đây là vấn đề các nhà khí tượng vẫn đang thảo luận, và hai cách giải thích không loại trừ nhau.
Khối núi cao còn làm dòng khí tây ôn đới trên cao phải tách đôi chảy vòng qua hai phía, ảnh hưởng tới đường đi của các hệ thời tiết ở Đông Á. Không quá lời khi cho rằng nếu không có khối núi này, bản đồ mưa, hoang mạc và vùng lúa nước của châu Á sẽ trông rất khác.
Băng hà đang thu nhỏ
Xu hướng đã được ghi nhận. Các khảo sát bằng vệ tinh và đo đạc thực địa cho thấy phần lớn sông băng ở Himalaya đang mỏng đi và lùi lại trong các thập kỷ gần đây, theo đồng thuận trong các báo cáo khoa học về khí hậu. Mức độ khác nhau giữa các vùng: một số sông băng ở Karakoram từng ổn định hoặc tăng nhẹ trong một giai đoạn, hiện tượng được gọi là dị thường Karakoram.
Nước nhiều trước, ít sau. Trong ngắn hạn, băng tan nhanh có thể làm tăng dòng chảy mùa khô của một số sông. Về dài hạn, khi khối băng nhỏ lại, phần nước bổ sung này sẽ giảm. Thời điểm dòng chảy đạt cực đại rồi giảm khác nhau giữa các lưu vực và là chủ đề nghiên cứu đang tiếp diễn.
Hồ băng và lũ vỡ hồ. Nước băng tan tụ lại sau những dải đất đá do sông băng đẩy tới, tạo thành hồ băng. Khi bờ chắn yếu đi hoặc bị lở đá rơi vào, hồ có thể vỡ đột ngột gây lũ quét xuống thung lũng. Các nước trong vùng đã lập danh sách hồ băng nguy hiểm và lắp hệ thống cảnh báo tại một số nơi.
Tránh hai thái cực khi đọc tin. Băng hà Himalaya không biến mất trong vài năm tới, nhưng cũng không ổn định như trước. Cách hiểu đúng là một xu hướng thu nhỏ dài hạn, tốc độ khác nhau theo vùng, với tác động phụ thuộc vào việc mỗi con sông dựa vào băng tan nhiều hay ít.
Sinh vật và con người thích nghi với độ cao
Ở độ cao trên bốn nghìn mét, lượng oxy mỗi hơi thở chỉ còn khoảng sáu phần mười so với mặt biển. Các loài sống ở đây có những đặc điểm riêng. Bò yak có lá phổi và tim lớn, bộ lông dài phủ tới gần mặt đất, chịu được giá lạnh dưới âm 30 độ C, vừa là vật kéo, vừa cho sữa, len, phân làm chất đốt. Linh dương Tây Tạng có lớp lông tơ cực mịn giữ ấm, từng bị săn lấy lông tới mức suy giảm nghiêm trọng trước khi được bảo vệ. Báo tuyết sống ở vùng đá cao, rất khó gặp. Ngỗng đầu sọc được ghi nhận bay vượt các dãy núi cao trong mùa di cư.
Con người cũng thích nghi. Các nghiên cứu di truyền công bố từ khoảng năm 2010 cho thấy nhiều người Tây Tạng mang một biến thể của gen EPAS1 giúp cơ thể không tăng hồng cầu quá mức ở độ cao, tránh máu đặc như người miền xuôi lên núi. Một số nghiên cứu sau đó còn cho rằng biến thể này có thể đến từ sự lai giống xa xưa với người Denisova. Người Sherpa ở Nepal cũng nổi tiếng về sức bền ở vùng cao.
Đời sống thường ngày phản ánh khí hậu: lúa mạch cao nguyên là cây lương thực chịu được mùa ngắn và lạnh; bột lúa mạch rang trộn với trà bơ là bữa ăn quen thuộc; nhà truyền thống có tường đá hoặc đất dày, mái bằng, cửa sổ nhỏ hướng nam để đón nắng. Chăn nuôi di chuyển theo mùa giữa đồng cỏ cao mùa hè và thung lũng thấp mùa đông vẫn là sinh kế của nhiều gia đình.
Những thung lũng có người ở giữa núi tuyết
Dù nổi tiếng vì các đỉnh núi, phần lớn đời sống ở Himalaya diễn ra trong thung lũng. Thung lũng Kathmandu ở độ cao khoảng 1.400 m, đáy bằng phẳng và đất màu mỡ, được các nhà địa chất cho là lòng một hồ cổ đã cạn; nay là vùng đô thị đông dân nhất Nepal với kiến trúc gạch đỏ và gỗ chạm. Phía tây, vùng Pokhara nằm thấp hơn nữa, nhưng chỉ cách các đỉnh trên 8.000 m của khối Annapurna vài chục km theo đường chim bay, nên chênh lệch độ cao trong tầm mắt là hiếm có trên thế giới.
Giữa hai khối núi Dhaulagiri và Annapurna, sông Kali Gandaki cắt qua thành một hẻm vực rất sâu, là lối đi cổ của các đoàn lừa thồ muối và ngũ cốc. Ngược lên phía bắc qua hẻm này, mưa giảm hẳn: vùng Mustang nằm trong bóng mưa của Himalaya, cảnh quan khô như hoang mạc, đất đá đỏ vàng, làng nhà đất mái bằng quây quần quanh những mảng ruộng lúa mạch tưới bằng mương dẫn nước tuyết. Chỉ qua một dãy núi, đời sống chuyển từ ruộng lúa nước ẩm ướt sang nông nghiệp ốc đảo vùng cao.
Câu hỏi thường gặp
Cao nguyên Tây Tạng và cao nguyên Thanh Tạng có khác nhau không?
Hai tên gọi thường chỉ cùng một khối cao nguyên. Tên Thanh Tạng ghép từ tên hai vùng hành chính lớn nằm trên cao nguyên là Thanh Hải và Tây Tạng, nhấn mạnh rằng khối cao nguyên rộng hơn nhiều so với một đơn vị hành chính. Trong địa lý tự nhiên, cả hai cách gọi đều được dùng.
Himalaya có còn đang cao lên không?
Theo các đo đạc địa chất, khối núi vẫn đang được nâng lên với tốc độ vài milimét mỗi năm ở một số nơi, đồng thời bị bào mòn bởi băng, nước và sạt lở. Độ cao thực tế của một đỉnh núi là kết quả cân bằng giữa hai quá trình đó. Cơ chế va chạm lục địa đứng sau sự nâng lên được trình bày chi tiết ở mảng khoa học trái đất.
Vì sao người leo núi phải nghỉ để thích nghi độ cao?
Ở độ cao lớn, áp suất không khí thấp nên mỗi hơi thở đem lại ít oxy hơn. Cơ thể cần vài ngày để thở nhanh hơn, điều chỉnh nhịp tim và dần tăng hồng cầu. Lên quá nhanh có thể gây say độ cao với đau đầu, buồn nôn, nặng hơn là phù phổi, phù não. Vì vậy các lịch trình leo núi thường lên dần từng chặng và nghỉ thích nghi.
Vì sao gọi khu vực này là cực thứ ba?
Vì lượng băng tích trữ ở Himalaya, Karakoram và cao nguyên Tây Tạng lớn nhất trên Trái Đất sau Nam Cực và Bắc Cực, gồm Greenland. Cách gọi này nhấn mạnh vai trò của khối băng ở đây với khí hậu và nguồn nước, và được dùng trong các chương trình nghiên cứu quốc tế về vùng núi cao châu Á.
Bò yak có sống được ở vùng thấp không?
Bò yak thích nghi với khí hậu lạnh và không khí loãng, nên ở vùng thấp nóng ẩm chúng dễ bị sốc nhiệt và bệnh. Người dân vùng núi thường lai yak với bò nhà để có con lai chịu được độ cao trung bình, cho nhiều sữa hơn. Yak thuần chủng vẫn chủ yếu sống trên khoảng ba nghìn mét.
Mùa nào trên Himalaya trời quang nhất?
Thông thường là mùa thu, sau khi gió mùa rút đi khoảng tháng 10, tháng 11, không khí trong và ít mây; mùa xuân trước gió mùa cũng khá quang. Mùa hè là mùa mưa ở sườn nam, mây phủ đỉnh núi và đường đất dễ sạt lở. Mùa đông trời quang nhưng rất lạnh và gió mạnh trên cao.
