Trung Á theo cách hiểu phổ biến gồm năm nước: Kazakhstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kyrgyzstan và Tajikistan, rộng tổng cộng khoảng 4 triệu km². Điểm chung lớn nhất của cả vùng là nằm sâu trong lòng lục địa Á – Âu, xa mọi đại dương; phần lớn sông ngòi không chảy ra biển khơi mà đổ vào các hồ nội địa hoặc mất hút trong hoang mạc. Ngoại lệ là vài sông ở phía bắc Kazakhstan như Irtysh, chảy về hệ sông Ob của Siberia rồi ra Bắc Băng Dương.
Khoảng cách tới biển tạo nên khí hậu lục địa khắc nghiệt và khô: mùa đông lạnh, mùa hè nóng gắt, mưa ít. Cảnh quan theo đó chia làm ba: thảo nguyên mênh mông ở phía bắc, hoang mạc cát và đá ở giữa và phía tây nam, và vành đai núi cao Pamir – Thiên Sơn ở phía đông nam, nơi tuyết và băng hà cấp nước cho toàn vùng. Đời sống con người xoay quanh hai lựa chọn có từ hàng nghìn năm: chăn nuôi di chuyển trên đồng cỏ, hoặc định cư trong các ốc đảo tưới bằng nước sông núi.
Nằm giữa lục địa: vì sao Trung Á khô và nhiều thái cực
Khối khí ẩm từ Đại Tây Dương phải vượt cả châu Âu mới tới được Trung Á, đến nơi đã mất gần hết hơi nước. Phía nam, các dãy núi Iran và Afghanistan cùng khối Himalaya – Pamir chắn hơi ẩm từ Ấn Độ Dương. Phía đông và đông nam là bức tường núi Thiên Sơn và cao nguyên Tây Tạng. Kết quả là phần lớn vùng thấp của Trung Á nhận dưới 300 mm mưa mỗi năm, nhiều vùng hoang mạc dưới 150 mm.
Không có biển điều hoà, nhiệt độ dao động rất mạnh. Mùa hè ở hoang mạc Turkmenistan có thể vượt 45 độ C, trong khi mùa đông trên thảo nguyên phía bắc Kazakhstan xuống dưới âm 30 độ C. Thủ đô Astana của Kazakhstan thuộc nhóm thủ đô lạnh nhất thế giới. Ngay trong một ngày, chênh lệch giữa trưa và đêm ở vùng khô cũng có thể vài chục độ.
Một nét địa lý ít nơi có: Kazakhstan là quốc gia không giáp biển rộng nhất thế giới, còn Uzbekistan là một trong hai nước trên thế giới không giáp biển mà các nước láng giềng của nó cũng đều không giáp biển, nước còn lại là Liechtenstein ở châu Âu. Muốn ra tới đại dương từ Uzbekistan, hàng hoá phải đi qua ít nhất hai biên giới.
Ba cảnh quan chính: thảo nguyên, hoang mạc, núi cao
Thảo nguyên Kazakh ở phía bắc. Một vùng đồng cỏ khô kéo dài hàng nghìn km theo chiều đông – tây, nối với thảo nguyên Nga và Mông Cổ thành vành đai thảo nguyên Á – Âu. Cỏ mọc xanh vào mùa xuân rồi vàng úa giữa hè; đất đen ở rìa bắc được khai hoang trồng lúa mì trên diện rộng vào giữa thế kỷ 20.
Hoang mạc ở trung tâm và tây nam. Hoang mạc Karakum, tên có nghĩa là cát đen, phủ phần lớn lãnh thổ Turkmenistan. Hoang mạc Kyzylkum, cát đỏ, nằm giữa hai con sông lớn Amu Darya và Syr Darya. Hoang mạc Trung Á là hoang mạc ôn đới: mùa đông vẫn có tuyết và băng giá, khác với Sahara hay bán đảo Ả Rập.
Núi Pamir và Thiên Sơn ở đông nam. Tajikistan và Kyrgyzstan có phần lớn lãnh thổ là núi. Pamir có những đỉnh trên 7.000 m và từng được gọi là nóc nhà thế giới; Thiên Sơn kéo dài sang tận Tân Cương. Băng hà trên các dãy núi này là bồn chứa nước ngọt cho cả vùng thấp phía dưới.
Biển Caspi ở rìa tây. Kazakhstan và Turkmenistan giáp biển Caspi, hồ nước lớn nhất thế giới theo diện tích, mặt nước thấp hơn mực nước biển chừng gần ba chục mét. Dù gọi là biển, Caspi không thông với đại dương; nước hơi lợ, có cá tầm và loài hải cẩu riêng.
Biển Aral: một hồ lớn co lại trong vài thập kỷ
Biển Aral nằm giữa Kazakhstan và Uzbekistan, từng là một trong bốn hồ lớn nhất thế giới theo diện tích. Hồ sống nhờ nước của Amu Darya và Syr Darya, hai con sông bắt nguồn từ băng tuyết Pamir và Thiên Sơn. Từ thập niên 1960, phần lớn nước hai sông được chuyển vào hệ thống kênh tưới khổng lồ để trồng bông và lúa trên hoang mạc. Lượng nước về hồ giảm mạnh, mặt hồ co lại liên tục trong vài thập kỷ và tách thành nhiều phần.
Hậu quả lan rộng: các cảng cá cũ nằm trơ giữa đất khô cách bờ nước hàng chục km, nghề cá gần như biến mất, đáy hồ phơi ra thành hoang mạc mới gọi là Aralkum. Gió cuốn bụi muối và cặn hoá chất nông nghiệp từ đáy hồ khô đi xa, khí hậu quanh hồ cũng khắc nghiệt hơn vì mất tác dụng điều hoà của mặt nước.
Không phải toàn bộ câu chuyện đều u ám. Ở phần phía bắc thuộc Kazakhstan, một con đập ngăn được hoàn thành vào giữa thập niên 2000 để giữ nước Syr Darya lại; mặt nước phần này đã dâng lên một phần, cá quay về và nghề cá phục hồi ở quy mô nhỏ. Phần phía nam, lớn hơn, vẫn tiếp tục khô. Biển Aral thường được dùng trong giáo trình địa lý làm ví dụ về việc một hệ thống tưới tiêu lớn có thể làm thay đổi cả một vùng tự nhiên.
Ốc đảo và những thành phố trên đường tơ lụa
Dọc chân núi và ven các con sông, nước tuyết tan tạo nên những dải đất xanh giữa hoang mạc. Các thành phố lớn của Trung Á hầu hết mọc lên từ những ốc đảo ấy:
- Thung lũng Fergana, bồn địa màu mỡ được núi bao quanh, chia giữa Uzbekistan, Kyrgyzstan và Tajikistan, là vùng đông dân nhất Trung Á.
- Samarkand và Bukhara nằm trên lưu vực sông Zeravshan, nổi tiếng với kiến trúc mái vòm phủ gạch men xanh lam, cổng vòm cao và những khu chợ có mái che từ nhiều thế kỷ trước.
- Khiva, gần hạ lưu Amu Darya, còn giữ nguyên một khu thành cổ có tường đất bao quanh, nhà xây bằng gạch bùn phù hợp khí hậu khô.
- Các ốc đảo được nối với nhau và với Trung Hoa, Iran, Ấn Độ bằng mạng lưới tuyến buôn bán mà về sau người ta gọi chung là con đường tơ lụa; hàng hoá thật sự đi qua gồm lụa, gia vị, giấy, ngựa, đồ gốm, cùng với kỹ thuật và cây trồng.
- Hệ thống tưới bằng kênh dẫn nước từ sông núi, có nơi bằng kênh ngầm dưới đất để giảm bốc hơi, là điều kiện sống còn của mọi ốc đảo.
Ở Trung Á, bản đồ dân cư gần như trùng với bản đồ nguồn nước: nơi nào có sông chảy từ núi xuống, nơi đó có làng, có vườn, có thành phố.
Du mục, bữa ăn và lễ hội đời thường
Lều tròn và nhịp di chuyển theo mùa. Người Kazakh và người Kyrgyz có truyền thống chăn nuôi ngựa, cừu, dê, lạc đà, mùa hè lên đồng cỏ cao trên núi, mùa đông xuống thung lũng kín gió. Lều tròn khung gỗ phủ nỉ dựng và tháo trong vài giờ, giữ ấm tốt nhờ lớp nỉ dày. Nhiều gia đình nay sống định cư nhưng vẫn dựng lều vào mùa hè.
Món ăn xoay quanh thịt, sữa và bột mì. Plov, cơm nấu cùng thịt cừu, cà rốt và hành trong chảo gang lớn, là món chung của cả vùng, đặc biệt ở Uzbekistan. Bánh mì tròn nướng áp vào thành lò đất có mặt trong mọi bữa. Người Kazakh và Kyrgyz có món thịt luộc ăn với miếng bột cán mỏng; sữa ngựa lên men là đồ uống mùa hè quen thuộc.
Dưa và hoa quả ốc đảo. Nắng gắt và đêm lạnh giúp dưa, nho, mơ, lựu ở các ốc đảo rất ngọt. Dưa vàng của vùng này được nhắc tới trong nhiều ghi chép của khách đường xa từ xưa, và hoa quả sấy khô là món dự trữ cho mùa đông.
Lễ hội mùa xuân Navruz. Vào khoảng ngày xuân phân tháng 3, nhiều nước Trung Á mừng năm mới Navruz với hội chợ, đua ngựa, thi vật và món sumalak nấu từ mầm lúa mì khuấy suốt đêm. Đây là lễ hội đánh dấu mùa xuân, cày cấy và đoàn tụ gia đình.
Ngôn ngữ, chữ viết và sinh vật vùng núi
Bốn trong năm nước Trung Á nói các ngôn ngữ thuộc nhóm Turk: tiếng Kazakh, Uzbek, Kyrgyz và Turkmen, khá gần nhau. Tajikistan khác hẳn: tiếng Tajik thuộc nhóm ngôn ngữ Iran, là một biến thể của tiếng Ba Tư. Tiếng Nga vẫn được dùng rộng rãi trong giao tiếp giữa các nước và ở đô thị.
Chữ viết của vùng đã đổi nhiều lần trong một thế kỷ: từ chữ gốc Ả Rập sang chữ Latin, rồi sang chữ Kirin. Sau năm 1991, Uzbekistan và Turkmenistan quyết định chuyển sang chữ Latin, Kazakhstan cũng đang chuyển dần theo lộ trình nhiều năm, trong khi Kyrgyzstan và Tajikistan vẫn dùng chữ Kirin. Đi qua biên giới trong vùng vì thế có thể gặp cùng một tên địa danh được viết bằng hai bộ chữ khác nhau.
Vùng núi cao là nơi sống của báo tuyết, cừu núi argali với cặp sừng xoắn lớn, dê núi ibex. Trên thảo nguyên, linh dương saiga với chiếc mũi phình đặc biệt từng giảm số lượng nghiêm trọng, sau đó đã hồi phục mạnh ở Kazakhstan nhờ bảo vệ. Hồ Issyk-Kul ở Kyrgyzstan, nằm giữa các dãy Thiên Sơn ở độ cao hơn 1.600 m, là một trong những hồ núi lớn nhất thế giới và hầu như không đóng băng vào mùa đông nhờ nước hơi mặn và rất sâu.
Rừng quả dại Thiên Sơn: quê gốc của cây táo
Trên sườn núi Thiên Sơn ở Kazakhstan và Kyrgyzstan có những khu rừng quả dại hiếm thấy: táo dại, mơ dại, óc chó, lê dại mọc thành rừng. Các nghiên cứu di truyền cho thấy loài táo dại ở vùng này là tổ tiên chính của cây táo trồng ngày nay. Từ đây, hạt và cành táo theo người buôn bán và đàn gia súc đi về phía tây, lai với các loài táo dại khác ở châu Âu, dần thành những giống táo quen thuộc trên thế giới. Tên cũ của thành phố Almaty thường được giải thích là "nơi có nhiều táo".
Ở miền nam Kyrgyzstan, vùng Arslanbob có rừng óc chó tự nhiên thuộc loại lớn nhất thế giới, người dân thu hái hạt mỗi mùa thu. Hoa tulip dại cũng mọc nhiều trên sườn đồi và thảo nguyên vùng này vào mùa xuân, trước khi được đưa sang Tây Á rồi châu Âu để trồng làm cảnh.
Ở vùng thấp, cây cối phải đối phó với khô và mặn. Cây saxaul, loài cây bụi gỗ cứng không có lá thật, mọc trên hoang mạc cát, rễ ăn sâu tìm nước ngầm và giữ cát khỏi bay. Người dân từng dùng gỗ saxaul làm củi vì cháy lâu, đồng thời các dự án trồng saxaul đang được thực hiện trên đáy biển Aral khô để giảm bụi muối.
Câu hỏi thường gặp
Afghanistan và Mông Cổ có thuộc Trung Á không?
Trong cách chia hẹp, Trung Á chỉ gồm năm nước có tên kết thúc bằng -stan từng thuộc Liên Xô cũ. Một số định nghĩa văn hoá – địa lý rộng hơn gộp thêm Mông Cổ, vùng Tân Cương và phần bắc Afghanistan vì có cảnh quan thảo nguyên – hoang mạc và lối sống du mục tương tự. Khi đọc tài liệu, nên xem tác giả dùng cách hiểu nào.
Vì sao phần lớn sông ở Trung Á không chảy ra biển?
Vì phần lớn vùng này là một lòng chảo nội địa rộng lớn bị núi bao quanh, không có lối thoát xuống đại dương. Sông bắt nguồn từ núi, chảy xuống vùng thấp rồi đổ vào các hồ cuối như Aral, Balkhash, hoặc tự cạn dần trong hoang mạc do bốc hơi và lấy nước tưới. Các nhà địa lý gọi đó là lưu vực nội lưu.
Con đường tơ lụa có phải là một con đường cụ thể không?
Không. Đó là tên gọi được đặt ra vào thế kỷ 19 cho một mạng lưới nhiều tuyến buôn bán đường bộ nối Đông Á với Tây Á và Địa Trung Hải qua Trung Á, thay đổi theo thời kỳ. Hàng hoá thường đi theo chặng ngắn, qua tay nhiều thương nhân, ít ai đi trọn từ đầu này tới đầu kia.
Hồ Balkhash có gì đặc biệt?
Hồ Balkhash ở đông nam Kazakhstan có một đặc điểm hiếm thấy: phần phía tây nước gần như ngọt, còn phần phía đông nước lợ. Hai nửa nối với nhau bằng một eo hẹp nên nước ít trộn lẫn. Con sông lớn cấp nước cho hồ đổ vào nửa phía tây, trong khi nửa phía đông bốc hơi mạnh và nhận ít nước ngọt.
Đi Trung Á mùa nào thì khí hậu dễ chịu nhất?
Với phần lớn vùng thấp và các thành phố ốc đảo, cuối xuân và đầu thu thường dễ chịu nhất vì tránh được cái nóng gắt giữa hè và cái lạnh mùa đông. Vùng núi cao và đồng cỏ trên núi thì đẹp nhất vào giữa hè, khi tuyết đã tan ở các thung lũng và đèo. Thời tiết có thể đổi rất nhanh trong ngày.
Thung lũng Fergana vì sao đông dân?
Fergana là một bồn địa được các dãy núi Thiên Sơn và Pamir – Alai bao quanh gần như kín, nhận nước từ nhiều con sông núi hợp lại thành Syr Darya. Đất phù sa màu mỡ, nước tưới dồi dào và mùa trồng trọt dài khiến nơi đây nuôi được mật độ dân cao nhất Trung Á, với vườn quả, ruộng bông và nhiều thị trấn nối nhau.
