Tây Á, sách giáo khoa Việt Nam thường gọi Tây Nam Á, là khu vực nằm ở góc tây nam của châu Á, giáp châu Âu và châu Phi. Về tự nhiên, khu vực có bốn khối lớn: bán đảo Ả Rập khô nóng ở phía nam, cao nguyên Anatolia và cao nguyên Iran nhiều núi ở phía bắc và đông, kẹp giữa là đồng bằng Lưỡng Hà do hai sông Tigris và Euphrates bồi đắp. Thêm vào đó là dải ven biển Địa Trung Hải ở phía tây và vùng núi Kavkaz ở rìa bắc.
Điểm chung nổi bật nhất là sự khan hiếm nước: phần lớn khu vực có khí hậu hoang mạc hoặc bán hoang mạc, mùa hè có nơi vượt 50 độ C. Chính vì thiếu nước mà mọi dòng sông, ốc đảo, giếng ngầm ở đây đều có giá trị đặc biệt, và con người đã phát triển những giải pháp sống với khô hạn vào loại tinh tế nhất thế giới. Thuật ngữ "Trung Đông" thường được dùng thay cho Tây Á nhưng mang nghĩa lịch sử và địa chính trị; bài này dùng cách gọi địa lý và chỉ bàn về tự nhiên và đời sống thường ngày.
Bán đảo Ả Rập: bán đảo lớn nhất thế giới
Bán đảo Ả Rập rộng khoảng 3 triệu km², thường được coi là bán đảo lớn nhất thế giới. Nó giống một tấm đá khổng lồ bị nghiêng: rìa phía tây dọc Biển Đỏ nhô cao thành các dãy núi, có đỉnh trên 3.000 m ở vùng Yemen; từ đó mặt đất thoải dần về phía đông, xuống tới vùng Vịnh. Góc đông nam có dãy núi Hajar ở Oman chạy sát biển.
Phần lớn bán đảo là hoang mạc. Ở phía nam là Rub al-Khali, tên có nghĩa là "góc trống", một trong những biển cát liền khối lớn nhất thế giới, với những cồn cát cao hàng trăm mét và nhiều vùng gần như không có người qua lại. Phía bắc là hoang mạc Nafud với cát màu đỏ cam. Giữa hai biển cát là vùng cao nguyên đá Najd.
Bán đảo gần như không có con sông nào chảy quanh năm. Thay vào đó là những wadi, lòng sông khô chỉ có nước sau các trận mưa hiếm hoi, khi đó nước có thể đổ về rất nhanh thành lũ quét. Nước ngọt chủ yếu đến từ các tầng nước ngầm hoá thạch tích luỹ từ những thời kỳ ẩm ướt xa xưa và từ nhà máy khử mặn nước biển dọc bờ biển. Riêng vùng núi Yemen và Oman đón được ít mưa gió mùa, đủ để làm ruộng bậc thang trên sườn núi.
Cao nguyên Anatolia và cao nguyên Iran
Anatolia, chiếc cầu đất giữa hai châu. Phần châu Á của Thổ Nhĩ Kỳ là một cao nguyên rộng ở độ cao trung bình khoảng một nghìn mét, kẹp giữa dãy núi Pontus ven Biển Đen ở phía bắc và dãy Taurus ở phía nam. Lòng cao nguyên khô, mùa đông lạnh có tuyết, mùa hè nóng; hai dải ven biển lại ấm áp và xanh hơn nhiều. Núi Ararat ở miền đông, khoảng 5.100 m, là một núi lửa đã tắt có chỏm tuyết quanh năm.
Cappadocia và những ngôi nhà trong đá. Ở giữa Anatolia, tro núi lửa phun ra từ rất lâu đã nén thành lớp đá mềm. Gió và nước bào mòn tạo ra hàng nghìn cột đá hình nón, và người dân đã đào nhà, kho, chuồng trại thậm chí cả khu dưới lòng đất vào lớp đá ấy. Nhà trong đá mát về hè, ấm về đông, là một lời giải kiến trúc cho khí hậu lục địa.
Cao nguyên Iran, lòng chảo bị núi bao quanh. Phía đông Lưỡng Hà, cao nguyên Iran được bao bởi dãy Zagros ở phía tây và dãy Alborz ở phía bắc; đỉnh Damavand trên dãy Alborz, khoảng 5.600 m, là núi lửa cao nhất khu vực. Giữa cao nguyên là các hoang mạc muối và cát như Dasht-e Kavir và Dasht-e Lut.
Nơi bề mặt đất nóng nhất từng đo được. Vệ tinh từng ghi nhận nhiệt độ mặt đất khoảng 70 độ C ở hoang mạc Lut, thuộc nhóm cao nhất từng đo trên Trái Đất. Đây là nhiệt độ bề mặt đá và cát, không phải nhiệt độ không khí dùng trong bản tin thời tiết.
Lưỡng Hà và vùng Lưỡi liềm Màu mỡ
Hai con sông Tigris và Euphrates cùng bắt nguồn từ vùng núi miền đông Anatolia, chảy về phía đông nam qua những vùng đất khô, rồi hợp lại thành dòng Shatt al-Arab trước khi đổ ra vùng Vịnh. Vùng đất giữa hai sông được người Hy Lạp cổ gọi là Mesopotamia, nghĩa là "giữa các dòng sông", trong tiếng Việt là Lưỡng Hà. Phù sa và nước sông biến dải đất này thành một vệt xanh dài giữa hoang mạc.
Nếu nối Lưỡng Hà với dải ven biển phía đông Địa Trung Hải và chân dãy Zagros, ta được một vòng cung đất có mưa và đất tốt mà các nhà khảo cổ gọi là Lưỡi liềm Màu mỡ. Các bằng chứng khảo cổ cho thấy đây là một trong những nơi đầu tiên con người thuần hoá cây lúa mì, lúa mạch, đậu lăng, cùng với dê, cừu, vào khoảng mười nghìn năm trước hoặc sớm hơn. Bánh mì, món ăn của hàng tỷ người hiện nay, có gốc rễ từ chính vùng này.
Đồng bằng hạ lưu Lưỡng Hà rất phẳng, sông chảy chậm và thường xuyên tràn bờ. Ở phía nam có vùng đầm lầy lau sậy rộng lớn, nơi người dân dựng nhà bằng sậy bó, đi lại bằng thuyền hẹp và nuôi trâu nước. Vùng đầm này đã bị tháo cạn phần lớn vào cuối thế kỷ 20 và được làm ngập lại một phần sau đó. Tưới tiêu lâu năm trong khí hậu khô cũng để lại một vấn đề cố hữu: muối tích tụ trong đất, làm giảm năng suất, một bài học được các nhà nông học nhắc tới khi bàn về tưới tiêu ở mọi vùng khô hạn.
Sống với nắng và khô: những giải pháp truyền thống
Trước khi có điều hoà và máy bơm, người dân Tây Á đã nghĩ ra nhiều cách để có nước và giữ mát. Nhiều giải pháp vẫn còn được dùng hoặc được kiến trúc hiện đại học theo.
| Giải pháp | Cách hoạt động | Nơi gặp nhiều |
|---|---|---|
| Qanat (kênh ngầm) | Đào đường hầm dốc nhẹ từ tầng nước ngầm chân núi ra đồng bằng; nước tự chảy, ít bốc hơi vì nằm dưới đất | Cao nguyên Iran, ốc đảo Oman (gọi là falaj) |
| Tháp đón gió | Tháp cao trên mái mở về hướng gió, đẩy gió mát xuống phòng và hút khí nóng ra | Các thành phố hoang mạc của Iran, ven vùng Vịnh |
| Nhà sân trong | Phòng quay vào sân có cây, bể nước; tường dày, cửa sổ nhỏ hướng ra ngoài | Khắp khu vực, từ Anatolia tới bán đảo Ả Rập |
| Nhà đá và nhà hang | Tận dụng khối đá giữ nhiệt độ ổn định quanh năm | Cappadocia, vùng núi Yemen |
| Hầm băng | Mái vòm cao trên hố sâu, trữ băng mùa đông dùng cho mùa hè | Cao nguyên Iran |
Điểm chung của các giải pháp này là dựa vào trọng lực, bóng râm, khối nhiệt và gió, không cần năng lượng ngoài. Đó là lý do chúng được các kiến trúc sư bàn nhiều khi tìm cách làm nhà mát cho khí hậu nóng.
Biển và hồ: những mặt nước khác thường
Dù khô hạn, Tây Á lại có vài vùng nước rất đặc biệt về mặt địa lý:
- Biển Chết nằm trong một thung lũng tách giãn, mặt nước thấp hơn mực nước biển hơn 400 m, là điểm thấp nhất trên đất liền Trái Đất. Nước mặn tới mức người nằm nổi dễ dàng; mặt nước đang hạ dần do lượng nước sông đổ vào giảm.
- Biển Đỏ là một vết nứt dài giữa bán đảo Ả Rập và châu Phi, nước ấm và mặn, có rạn san hô chịu nhiệt tốt hơn nhiều vùng khác, được các nhà khoa học quan tâm khi nghiên cứu san hô trong biển ấm lên.
- Vùng Vịnh giữa bán đảo Ả Rập và cao nguyên Iran nông, nóng và mặn do bốc hơi mạnh, bờ biển có những bãi triều muối rộng gọi là sabkha.
- Hồ Van ở miền đông Anatolia là hồ nước mặn kiềm lớn, nằm ở độ cao trên 1.600 m, được hình thành khi dòng dung nham chặn lối thoát nước.
- Phía tây, dải ven biển Địa Trung Hải có khí hậu kiểu Địa Trung Hải: mùa đông mưa ấm, mùa hè khô nắng, trồng ô liu, nho và cam quýt.
Những mặt nước này cho thấy Tây Á nằm trên một vùng vỏ Trái Đất đang chuyển động, nơi các vết nứt và thung lũng tách giãn tạo ra những cảnh quan hiếm gặp.
Bữa ăn, chữ viết và sinh vật
Chà là, lúa mì và đậu. Cây chà là chịu hạn, chịu mặn là nguồn năng lượng truyền thống của các ốc đảo. Bánh mì dẹt nướng trong lò, lúa mì xay vỡ bulgur, đậu gà nghiền với vừng thành món hummus, sữa chua và thịt nướng xiên có mặt từ Anatolia tới vùng Vịnh, mỗi nơi một kiểu.
Cà phê và trà. Cà phê từng được buôn bán qua cảng Mocha của Yemen trước khi lan ra thế giới, và cách pha cà phê đặc với bạch đậu khấu vẫn là nghi thức tiếp khách ở nhiều nơi trên bán đảo. Ở Thổ Nhĩ Kỳ, trà trồng trên sườn núi ẩm ven Biển Đen được uống trong ly nhỏ suốt cả ngày.
Chữ viết từ phải sang trái và trái sang phải. Chữ Ả Rập viết từ phải sang trái và được dùng, có bổ sung chữ cái, cho cả tiếng Ba Tư. Tiếng Thổ Nhĩ Kỳ chuyển từ chữ gốc Ả Rập sang chữ Latin năm 1928. Vùng Kavkaz có hai bộ chữ riêng độc đáo là chữ Armenia và chữ Gruzia.
Linh dương sừng kiếm Ả Rập. Loài linh dương oryx Ả Rập thích nghi với hoang mạc, có thể sống lâu không cần uống nước. Chúng từng bị săn tới mức tuyệt chủng ngoài tự nhiên vào thập niên 1970, sau đó được nhân giống và thả lại tại một số nơi trên bán đảo, là một ví dụ thường được nhắc về bảo tồn thành công.
Vùng Kavkaz: dải núi giữa hai biển
Rìa bắc của Tây Á là vùng Kavkaz, eo đất núi nằm giữa Biển Đen và biển Caspi, gồm Georgia, Armenia, Azerbaijan và phần phía nam nước Nga. Hai dãy núi chạy song song theo hướng tây bắc – đông nam: Đại Kavkaz ở phía bắc với nhiều đỉnh trên 5.000 m và sông băng, Tiểu Kavkaz thấp hơn ở phía nam, nối sang cao nguyên Armenia. Kẹp giữa là các thung lũng và đồng bằng sông.
Khí hậu đổi rất nhanh trên một quãng ngắn. Vùng đất thấp ven Biển Đen của Georgia ẩm và ấm, trồng chè, cam quýt, rừng xanh quanh năm. Đi về phía đông, sang Azerbaijan gần biển Caspi, khí hậu khô dần thành bán hoang mạc; bán đảo Absheron có rất nhiều núi lửa bùn, những gò đất phun bùn lạnh và khí từ dưới sâu lên. Ở vùng thung lũng của Georgia, truyền thống ủ rượu vang trong chum đất nung chôn dưới đất đã có từ rất lâu, các phát hiện khảo cổ ở đây thuộc nhóm bằng chứng làm rượu vang cổ nhất được biết.
Câu hỏi thường gặp
Tây Á và Trung Đông có phải là một không?
Gần trùng nhưng không hoàn toàn. Tây Á là khái niệm địa lý, chỉ phần châu Á phía tây cao nguyên Iran và các nước Kavkaz. Trung Đông là cách gọi có nguồn gốc từ góc nhìn châu Âu, thường gồm thêm Ai Cập ở châu Phi và đôi khi không gồm vùng Kavkaz. Trong địa lý tự nhiên nên dùng Tây Á cho trung tính.
Vì sao bán đảo Ả Rập lại khô đến vậy?
Bán đảo nằm trong đới áp cao cận nhiệt đới, nơi không khí từ trên cao giáng xuống, nóng lên và khô đi, khó tạo mây mưa. Thêm vào đó, gió mùa từ Ấn Độ Dương chủ yếu đi lướt qua phía nam và chỉ chạm tới vùng núi Yemen, Oman. Đây cũng là lý do các hoang mạc lớn của thế giới tập trung quanh vĩ độ 20 đến 30 độ.
Nước ngầm hoá thạch là gì?
Đó là nước ngầm tích tụ trong các tầng đá từ hàng nghìn đến hàng chục nghìn năm trước, khi khí hậu ẩm hơn hiện nay. Lượng nước mới bổ sung gần như không đáng kể, nên khai thác loại nước này giống như rút tiền từ một tài khoản không có tiền gửi thêm. Nhiều vùng nông nghiệp trên bán đảo đã thấy mực nước ngầm hạ sâu.
Biển Chết có thật sự không có sinh vật nào sống không?
Không có cá hay thực vật lớn sống được trong Biển Chết vì độ mặn quá cao, nhưng các nhà khoa học đã tìm thấy vi khuẩn và vi sinh vật ưa mặn trong nước và dưới đáy. Sau những mùa mưa hiếm hoi, lớp nước ngọt trên mặt có thể làm vi tảo phát triển tạm thời, nhuộm màu mặt nước.
Tây Á có tuyết không?
Có, và khá nhiều ở vùng cao. Cao nguyên Anatolia, các dãy Zagros, Alborz, Kavkaz và núi ở Lebanon có tuyết phủ mùa đông, nhiều nơi có khu trượt tuyết. Ngay cả vùng núi phía bắc bán đảo Ả Rập thỉnh thoảng cũng có tuyết rơi trong những đợt lạnh hiếm hoi.
Wadi khác sông thông thường thế nào?
Wadi là lòng sông khô gần như quanh năm, chỉ có nước chảy vài lần sau mưa lớn. Vì đất hoang mạc ít thấm và ít cây giữ nước, mưa dồn về wadi rất nhanh thành lũ quét có thể nguy hiểm cho người cắm trại hay đi đường trong lòng sông. Giữa các trận mưa, wadi lại là lối đi và nơi cây bụi bám rễ.
