Nam Á là khu vực nằm phía nam dãy Himalaya, thường gồm bảy nước: Ấn Độ, Pakistan, Bangladesh, Nepal, Bhutan, Sri Lanka và Maldives; nhiều cách chia thêm Afghanistan, còn hệ thống thống kê của Liên Hợp Quốc xếp cả Iran vào đây. Phần đất liền của khu vực được gọi là tiểu lục địa Ấn Độ vì nó gần như là một khối riêng: phía bắc bị chặn bởi bức tường núi cao nhất thế giới, ba mặt còn lại là biển.
Tiểu lục địa có ba miền địa hình rõ ràng: vành đai núi phía bắc, dải đồng bằng phù sa của sông Ấn và sông Hằng ở giữa, và khối cao nguyên Deccan hình tam giác ở phía nam. Gió mùa mùa hè quyết định gần như toàn bộ nhịp sống, từ lịch gieo trồng tới mùa lễ hội. Với gần một phần tư dân số thế giới sống trên chừng 3% diện tích đất liền, đây là một trong những vùng đông dân nhất hành tinh, nên hiểu địa lý Nam Á cũng là hiểu vì sao đồng bằng phù sa lại quý đến thế.
Vì sao gọi là tiểu lục địa
Chữ "tiểu lục địa" không phải cách nói cho hoa mỹ. Về nguồn gốc, phần đất phía nam Himalaya từng là một mảnh của siêu lục địa phương nam, tách ra rồi trôi lên phía bắc trong hàng chục triệu năm trước khi va vào khối Á – Âu. Vết nối của cú va chạm ấy chính là vành đai núi Himalaya, Karakoram và Hindu Kush. Câu chuyện hình thành chi tiết thuộc về một danh mục khác của trang; ở đây chỉ cần biết rằng tiểu lục địa mang một dấu vết địa chất riêng, với khối đá cổ của cao nguyên Deccan khác hẳn phần còn lại của châu Á.
Về địa lý hiện tại, tiểu lục địa cũng tách biệt rõ. Phía bắc là các dãy núi gần như không vượt qua được ngoài vài đèo cao, phía tây là núi và hoang mạc biên giới với cao nguyên Iran, phía đông là vùng đồi rừng dày giáp Myanmar. Phía nam, bán đảo nhọn dần vào Ấn Độ Dương, kẹp giữa biển Ả Rập ở phía tây và vịnh Bengal ở phía đông.
Sự khép kín này giải thích vì sao Nam Á có khí hậu, hệ sinh vật và nhiều nét văn hoá riêng, đồng thời cũng giải thích vì sao các con đường giao lưu lịch sử thường đi qua những cửa ngõ hẹp ở tây bắc hoặc theo đường biển.
Ba miền địa hình lớn từ bắc xuống nam
Vành đai núi phía bắc. Từ Hindu Kush ở tây bắc qua Karakoram tới Himalaya, đây là nơi tập trung những đỉnh núi trên 8.000 m của Trái Đất. Nepal và Bhutan nằm gọn trên sườn nam Himalaya, nên trong một quãng đường chừng 150 km theo chiều bắc – nam, độ cao có thể đi từ vài chục mét ở đồng bằng Terai lên tới hơn 8.000 m.
Đồng bằng Ấn – Hằng. Dải đồng bằng phù sa kéo dài khoảng 2.500 km theo hình vòng cung, từ cửa sông Ấn ở biển Ả Rập tới châu thổ sông Hằng và sông Brahmaputra ở vịnh Bengal. Đất phù sa dày, bằng phẳng, nước sông lấy từ tuyết tan và mưa mùa, khiến nơi đây thành một trong những vùng nông nghiệp và đô thị đông đúc nhất thế giới. Vùng Punjab, tên gọi có nghĩa là năm con sông, nằm ở phía tây đồng bằng này.
Cao nguyên Deccan và hai dãy Ghats. Phía nam đồng bằng là khối cao nguyên cổ hình tam giác, nghiêng dần từ tây sang đông. Rìa phía tây là dãy Ghats Tây dốc đứng chạy sát bờ biển, rìa phía đông là dãy Ghats Đông thấp và đứt quãng. Vì độ nghiêng ấy, phần lớn các sông lớn trên Deccan như Godavari, Krishna, Kaveri chảy về phía đông, đổ ra vịnh Bengal.
Sa mạc Thar ở tây bắc. Giữa Ấn Độ và Pakistan là sa mạc Thar, nơi gió mùa yếu đi khi vào tới đây. Dù khô hạn, Thar là một trong những sa mạc đông dân nhất thế giới, với làng mạc, đàn gia súc và giếng nước cổ. Ở rìa sa mạc có những đầm muối rộng ngập nước theo mùa, nơi chim hồng hạc về làm tổ.
Mưa mùa: từ nơi ẩm nhất thế giới đến vùng bóng mưa
Ở Nam Á, chữ "mùa mưa" mang nghĩa đen tuyệt đối. Gió mùa tây nam thường chạm bờ biển bang Kerala ở cực nam vào khoảng đầu tháng 6, rồi lan dần lên phía bắc, phủ gần hết tiểu lục địa sau khoảng sáu tuần. Bốn tháng từ tháng 6 đến tháng 9 mang lại phần lớn lượng mưa cả năm của nhiều vùng, nên một mùa mưa đến muộn hay yếu ảnh hưởng ngay tới mùa màng và mực nước hồ chứa.
Địa hình làm lượng mưa phân bố cực kỳ chênh lệch. Sườn tây dãy Ghats Tây đón gió trực diện, mưa rất lớn, rừng xanh rậm rạp; vượt qua sống núi, khí đã mất hơi ẩm nên phần nội địa Deccan khô hơn hẳn, một vùng bóng mưa điển hình. Ở đông bắc, khi gió ẩm từ vịnh Bengal bị dồn vào các dãy đồi Khasi thuộc bang Meghalaya, hai làng Mawsynram và Cherrapunji ghi nhận lượng mưa trung bình năm hơn 11.000 mm, thuộc nhóm nơi có người ở ẩm ướt nhất thế giới.
Ngược lại, vùng tây bắc giáp sa mạc Thar có năm chỉ nhận vài trăm milimét. Cùng trong một tiểu lục địa, lượng mưa năm chênh nhau tới vài chục lần. Mùa khô từ cuối năm tới tháng 5 thì nóng dần, với tháng 4, tháng 5 là thời gian oi bức nhất ở đồng bằng phía bắc, trước khi mưa về làm dịu đi.
Châu thổ Bengal và các vùng ven biển
Phía đông tiểu lục địa, sông Hằng và sông Brahmaputra cùng đổ về một miền châu thổ chung, thường được gọi là châu thổ lớn nhất thế giới. Vài điều cần biết về vùng đất này:
- Phần lớn Bangladesh và bang Tây Bengal của Ấn Độ nằm trên châu thổ, đất thấp, sông ngòi chia nhánh dày đặc; mùa lũ hằng năm vừa đem phù sa vừa gây ngập trên diện rộng.
- Phía nam châu thổ là Sundarbans, khu rừng ngập mặn liền khoảnh lớn nhất thế giới, nơi sinh sống của hổ Bengal thích nghi với việc bơi qua lạch triều.
- Vịnh Bengal là nơi hình thành nhiều cơn bão xoáy nhiệt đới; đường bờ biển thấp hình phễu ở đỉnh vịnh khiến nước dâng do bão đặc biệt nguy hiểm, nên hệ thống nhà tránh bão và cảnh báo sớm đã được xây dựng rộng khắp.
- Bờ biển phía tây, đoạn Konkan và Malabar, hẹp và xanh, hệ thống đầm phá nối nhau bằng kênh ở Kerala là một kiểu cảnh quan sông nước đặc biệt.
- Ngoài khơi phía nam là Sri Lanka, hòn đảo có vùng núi trung tâm trồng chè, và Maldives với khoảng 1.200 đảo san hô, phần lớn chỉ cao hơn mặt biển một hai mét.
Bức tranh ven biển Nam Á cho thấy một mâu thuẫn quen thuộc của châu thổ nhiệt đới: đất màu mỡ nhất cũng là đất dễ tổn thương nhất trước lũ, bão và nước biển dâng.
Sinh vật đặc trưng của tiểu lục địa
Những loài lớn còn sống cạnh con người. Nam Á vẫn còn hổ, voi châu Á, tê giác một sừng, báo và gấu lười, nhiều loài sống ở các khu bảo tồn nằm giữa vùng nông nghiệp đông đúc. Tê giác một sừng tập trung ở các đồng cỏ ngập nước dưới chân Himalaya như vùng Kaziranga ở Assam và Chitwan ở Nepal.
Sư tử châu Á chỉ còn ở một nơi. Sư tử châu Á, từng phân bố từ Tây Á tới Ấn Độ, nay chỉ còn sống hoang dã ở vùng rừng Gir thuộc bang Gujarat. Quần thể này đã hồi phục từ mức rất thấp nhờ bảo vệ nghiêm ngặt, nhưng vẫn dễ tổn thương vì chỉ tập trung một chỗ.
Ghats Tây, kho đa dạng sinh học. Dãy Ghats Tây cùng rừng ẩm Sri Lanka được xếp vào nhóm điểm nóng đa dạng sinh học của thế giới, với nhiều loài ếch, bò sát và cây chỉ có ở đây. Hồ tiêu đen và bạch đậu khấu, hai loại gia vị từng làm nên con đường buôn bán biển lớn, có nguồn gốc từ rừng vùng này.
Rạn san hô và cá voi ngoài khơi. Vùng biển quanh Sri Lanka và Maldives có rạn san hô, cá đuối và cá voi xanh qua lại theo mùa. Các rạn ở Maldives đã chịu những đợt tẩy trắng san hô khi nước biển nóng lên bất thường, một dấu hiệu mà các nhà khoa học theo dõi sát.
Bữa ăn và chữ viết: bản đồ ẩm thực theo khí hậu
Ẩm thực Nam Á thường bị gói gọn trong chữ "cà ri", nhưng bức tranh thật đi theo khí hậu và cây trồng từng vùng. Bảng sau ghi xu hướng lớn; trong mỗi vùng vẫn có vô số biến thể theo gia đình và địa phương.
| Vùng | Lương thực chính | Món và cách nấu tiêu biểu |
|---|---|---|
| Tây bắc (Punjab, đồng bằng sông Ấn) | Lúa mì | Bánh mì dẹt roti, chapati; bánh naan nướng trong lò đất tandoor; sữa chua, bơ sữa |
| Đồng bằng sông Hằng | Lúa mì và gạo | Bánh mì dẹt cùng các món đậu lăng hầm (dal), rau theo mùa |
| Đông (Bengal, châu thổ) | Gạo | Cơm với cá sông, dầu mù tạt, các món ngọt từ sữa |
| Nam (Deccan, ven biển) | Gạo | Bánh dosa, idli từ bột gạo và đậu lên men; dừa, me, lá cà ri |
| Sri Lanka | Gạo | Cơm với nhiều món ăn kèm, dừa, cá ngừ khô |
Chữ viết cũng đa dạng không kém. Phần lớn các hệ chữ của Nam Á, như Devanagari dùng cho tiếng Hindi và tiếng Nepal, chữ Bengal, chữ Tamil, chữ Sinhala, đều có chung tổ tiên là hệ chữ Brahmi cổ. Đó cũng là nguồn gốc xa của các chữ Thái, Lào, Khmer ở Đông Nam Á. Riêng tiếng Urdu ở Pakistan dùng chữ gốc Ả Rập – Ba Tư, viết từ phải sang trái. Các ngôn ngữ phía bắc phần lớn thuộc nhánh Ấn – Arya, còn nhiều ngôn ngữ phía nam như Tamil, Telugu, Kannada, Malayalam thuộc ngữ hệ Dravida, hai nhóm có nguồn gốc khác nhau.
Một năm ở Nam Á có mấy mùa
Cách chia bốn mùa của khí tượng. Cơ quan khí tượng Ấn Độ chia năm thành bốn mùa: mùa đông khoảng tháng 1 – 2, mùa nóng trước gió mùa khoảng tháng 3 – 5, mùa gió mùa tây nam khoảng tháng 6 – 9, và mùa sau gió mùa khoảng tháng 10 – 12. Cách chia này dựa trên gió và mưa, nên khác với bốn mùa xuân hạ thu đông của vùng ôn đới.
Sáu mùa trong lịch truyền thống. Ở Bangladesh và nhiều vùng phía bắc tiểu lục địa, người ta vẫn quen nói tới sáu mùa, mỗi mùa khoảng hai tháng: mùa nóng, mùa mưa, mùa thu trời trong, mùa sương cuối thu, mùa lạnh và mùa xuân. Sáu mùa ấy ăn khớp với nhịp đồng ruộng châu thổ: mùa mưa cấy lúa, mùa thu nước rút, mùa sương gặt hái.
Mùa sau gió mùa và bão. Mùa sau gió mùa là lúc vịnh Bengal và biển Ả Rập dễ hình thành bão xoáy nhiệt đới nhất, cùng với giai đoạn ngay trước gió mùa. Vì vậy bờ biển phía đông Ấn Độ và Bangladesh phải đề phòng bão cả hai đầu mùa mưa, còn giữa mùa thì bão lại ít hơn.
Câu hỏi thường gặp
Afghanistan có thuộc Nam Á không?
Tuỳ cách chia. Nhiều tổ chức khu vực và tài liệu xếp Afghanistan vào Nam Á; một số sách giáo khoa địa lý xếp vào Tây Á hoặc Trung Á vì địa hình núi cao và khí hậu khô giống các vùng đó. Khi trích dẫn số liệu Nam Á, nên ghi rõ có tính Afghanistan hay không.
Vì sao lũ ở châu thổ Bengal vừa có lợi vừa có hại?
Lũ hằng năm đem phù sa mới bồi lên ruộng, bổ sung dinh dưỡng và nâng dần mặt đất, nhờ vậy châu thổ nuôi được mật độ dân rất cao. Nhưng khi lũ sông trùng với mưa lớn tại chỗ hoặc nước dâng do bão, ngập kéo dài gây thiệt hại nhà cửa và mùa màng. Người dân sống chung với lũ bằng nhà nền cao, đê bao và lịch thời vụ theo nước.
Vùng Terai là gì?
Terai là dải đồng bằng thấp và đồi chân núi nằm dưới chân Himalaya, chạy dọc phía nam Nepal và phía bắc Ấn Độ. Trước kia nhiều vùng Terai là rừng và đồng cỏ cao ngập nước theo mùa; ngày nay phần lớn đã thành đất nông nghiệp, chỉ còn một số khu bảo tồn giữ lại hệ sinh thái cũ với tê giác và hổ.
Tiếng Hindi và tiếng Urdu khác nhau thế nào?
Ở dạng nói hằng ngày, hai ngôn ngữ rất gần nhau và người nói thường hiểu nhau. Khác biệt lớn nằm ở chữ viết: Hindi dùng chữ Devanagari viết từ trái sang phải, Urdu dùng chữ gốc Ả Rập – Ba Tư viết từ phải sang trái. Ở văn phong trang trọng, vốn từ học thuật của mỗi bên vay từ những nguồn khác nhau nên cách biệt rõ hơn.
Maldives có nguy cơ gì từ nước biển dâng?
Phần lớn các đảo của Maldives chỉ cao hơn mặt biển trung bình một hai mét, nên nước biển dâng, xói lở bờ và nước mặn thấm vào nguồn nước ngầm là những rủi ro được nhắc tới nhiều nhất. Các biện pháp đang áp dụng gồm kè bờ, tôn nền đảo nhân tạo và bảo vệ rạn san hô, vốn là lớp chắn sóng tự nhiên.
Mùa nào trong năm dễ chịu nhất ở đồng bằng phía bắc Ấn Độ?
Thông thường là khoảng tháng 11 đến tháng 2, sau khi gió mùa rút đi và trước khi cái nóng tiền gió mùa bắt đầu. Ban ngày trời khô và mát, nhưng đêm có thể lạnh và sương mù dày ở đồng bằng, đôi khi kèm ô nhiễm không khí do khói và bụi bị giữ lại sát mặt đất.
