Gió mùa là hệ gió đổi hướng theo mùa, thổi từ biển vào đất liền vào mùa hè và từ đất liền ra biển vào mùa đông, kéo theo một mùa mưa và một mùa khô. Châu Á có hệ gió mùa lớn và mạnh nhất thế giới vì đây là nơi khối lục địa rộng nhất nằm cạnh đại dương nóng nhất, với một cao nguyên khổng lồ ở giữa.
Cơ chế cốt lõi là sự chênh lệch nhiệt giữa đất và nước. Đất nóng lên và nguội đi nhanh hơn biển nhiều, nên mùa hè lục địa thành vùng áp thấp hút không khí ẩm từ đại dương vào, mùa đông lục địa lạnh thành vùng áp cao đẩy không khí khô lạnh ra. Thêm vào đó là sự dịch chuyển theo mùa của dải mưa nhiệt đới và tác động của cao nguyên Tây Tạng. Kết quả là khoảng một nửa dân số thế giới sống theo nhịp mưa – khô do gió mùa quyết định: từ lịch cấy lúa, mùa cá, tới mực nước sông và cả kỳ nghỉ của học sinh ở nhiều nước.
Chữ "gió mùa" và hiểu lầm thường gặp
Từ monsoon trong các ngôn ngữ châu Âu bắt nguồn từ tiếng Ả Rập mawsim, nghĩa là mùa, có lẽ từ thời các thuyền buôn trên biển Ả Rập phải chờ gió đổi hướng mới nhổ neo. Người đi biển Ấn Độ Dương đã biết lợi dụng nhịp gió này từ rất sớm: mùa đông xuôi gió từ Ấn Độ sang bờ Đông Phi và bán đảo Ả Rập, mùa hè xuôi gió quay về.
Một hiểu lầm phổ biến là coi gió mùa đồng nghĩa với mưa. Thật ra gió mùa có hai pha. Gió mùa mùa hè đem hơi ẩm từ biển vào và gây mưa; gió mùa mùa đông thổi từ lục địa ra, phần lớn khô và lạnh. Khi báo chí Ấn Độ nói "gió mùa đến", họ đang nói về pha mùa hè. Còn ở miền Bắc Việt Nam, "gió mùa đông bắc tràn về" lại là pha mùa đông, gắn với trời lạnh.
Hiểu lầm thứ hai là coi gió mùa chỉ là gió biển – gió đất phóng to. Hình ảnh đó giúp nhập môn, nhưng gió mùa thật sự còn phụ thuộc vào sự dịch chuyển của cả một vành đai mưa quanh Trái Đất và vào địa hình cấp lục địa, nên nó ổn định hơn và trải rộng hơn nhiều so với gió đất – gió biển ở một bờ biển.
Gió mùa mùa hè hình thành từng bước thế nào
Có thể hình dung quá trình gió mùa mùa hè ở Nam Á qua các bước sau. Thực tế các bước chồng lên nhau và tương tác với nhau, nhưng thứ tự này giúp nắm được logic:
- Từ tháng 4, tháng 5, mặt trời chiếu gần thẳng góc lên phần phía bắc của bán cầu Bắc. Lục địa Á, nhất là đồng bằng Ấn – Hằng và cao nguyên Tây Tạng, nóng lên nhanh, hình thành vùng áp thấp rộng.
- Ấn Độ Dương ở phía nam nóng lên chậm hơn, áp suất trên biển cao hơn trên đất liền. Không khí bắt đầu dịch chuyển từ biển vào đất.
- Dải hội tụ nhiệt đới, vành đai mây mưa nơi gió hai bán cầu gặp nhau, dịch dần lên phía bắc theo mặt trời và được lục địa nóng kéo đi xa hơn hẳn so với trên đại dương.
- Gió tín phong đông nam ở Nam bán cầu vượt qua xích đạo. Khi sang bán cầu Bắc, lực Coriolis làm nó lệch phải, đổi thành gió tây nam. Một luồng gió mạnh ở tầng thấp chạy dọc bờ Đông Phi rồi băng qua biển Ả Rập, mang theo lượng hơi nước khổng lồ.
- Khi chạm bờ biển và bị các dãy núi như Ghats Tây hay Himalaya đẩy lên cao, không khí lạnh đi, hơi nước ngưng tụ thành mưa lớn. Nhiệt toả ra khi ngưng tụ lại làm tầng trên nóng thêm, tăng sức hút, giúp gió mùa tự duy trì.
- Đến tháng 9, mặt trời lùi về phía nam, lục địa nguội đi, sự chênh lệch giảm và gió mùa rút dần từ tây bắc Ấn Độ về phía nam.
Bước cuối cùng cho thấy gió mùa không chỉ là phản ứng bị động: nó tự khuếch đại nhờ nhiệt toả ra từ mưa. Đây là lý do mưa gió mùa khi đã khởi động thường đến ồ ạt, và vì sao một chút thay đổi ban đầu có thể làm cả mùa mưa sớm, muộn hay mạnh, yếu khác thường.
Gió mùa mùa đông: áp cao Siberia và những đợt lạnh tràn xuống
Trung tâm áp cao mạnh nhất. Mùa đông, vùng Siberia và Mông Cổ mất nhiệt rất nhanh dưới trời quang, không khí sát mặt đất lạnh, nặng và dồn lại thành áp cao Siberia, trung tâm áp cao theo mùa mạnh nhất Bắc bán cầu. Từ đây không khí lạnh khô toả ra các hướng, nhất là xuống phía đông nam.
Gió mùa đông bắc ở Đông Á và Đông Nam Á. Khối khí lạnh tràn qua đồng bằng Hoa Bắc, Hoa Nam rồi xuống tới miền Bắc Việt Nam, gió có hướng chủ yếu đông bắc. Mỗi đợt tràn xuống làm nhiệt độ giảm nhanh trong một hai ngày, gọi là các đợt không khí lạnh hay gió mùa đông bắc.
Khô đầu mùa, mưa phùn cuối mùa. Đầu mùa đông, khối khí đi qua lục địa nên khô hanh. Cuối mùa đông, khối khí thường đi vòng qua biển trước khi vào bờ, mang thêm hơi ẩm, gây kiểu trời âm u, mưa phùn kéo dài, nồm ẩm quen thuộc ở đồng bằng Bắc Bộ.
Ở Nam Á thì yếu hơn nhiều. Dãy Himalaya chặn phần lớn khối khí lạnh Siberia, nên mùa đông ở đồng bằng Ấn – Hằng khô, mát chứ hiếm khi rét đậm như Đông Á cùng vĩ độ. Gió mùa đông bắc ở đây vẫn mang mưa cho một dải bờ biển đông nam bán đảo Ấn Độ và Sri Lanka sau khi đi qua vịnh Bengal.
Ba nhánh gió mùa mùa hè ở châu Á
Hệ gió mùa châu Á thường được chia thành các nhánh có nhịp riêng. Bảng sau so sánh ba nhánh chính; các mốc thời gian là trung bình, mỗi năm có thể lệch.
| Nhánh | Nguồn ẩm chính | Thời gian mưa chính | Nét riêng |
|---|---|---|---|
| Nam Á | Biển Ả Rập, vịnh Bengal | Khoảng tháng 6 – 9 | Đến và rút theo hướng khá rõ, có những đợt ngừng mưa giữa mùa kéo dài vài ngày tới vài tuần |
| Đông Nam Á | Ấn Độ Dương, tây Thái Bình Dương | Khoảng tháng 5 – 10 ở phần lục địa | Khởi đầu sớm nhất; vùng ven biển phía đông có thêm mưa thu đông do gió đông bắc và bão |
| Đông Á | Tây Thái Bình Dương, biển Hoa Đông | Khoảng tháng 6 – 8, dịch dần lên phía bắc | Có dải mưa front kéo dài nhiều tuần (mưa mai), sau đó nhảy lên phía bắc |
Ba nhánh liên quan chặt với nhau nhưng không phải lúc nào cũng cùng mạnh, cùng yếu. Một năm mưa nhiều ở Nam Á có thể đi kèm mưa ít ở một phần Đông Á. Phần bắc Australia cũng có mùa mưa gió mùa vào mùa hè Nam bán cầu, được xem là phần phía nam của cùng một hệ thống lớn.
Gió mùa ở Việt Nam: một đất nước, ba nhịp mùa
Việt Nam nằm ở chỗ gặp nhau của gió mùa Nam Á và gió mùa Đông Á, lại trải dài khoảng 15 vĩ độ với dãy Trường Sơn chạy dọc, nên nhịp mùa mỗi miền một khác. Miền Bắc có bốn mùa khá rõ: mùa đông lạnh do gió mùa đông bắc, mùa hè nóng ẩm mưa nhiều, mưa lớn nhất thường rơi vào khoảng tháng 7, tháng 8. Gió mùa hè ở đồng bằng Bắc Bộ thường có hướng đông nam do hoàn lưu bị biến đổi khi vào vịnh Bắc Bộ.
Miền Trung có nhịp mưa lệch hẳn. Mùa hè, gió tây nam bị Trường Sơn chặn, sườn phía đông khô nóng. Mùa mưa chính rơi vào khoảng tháng 9 đến tháng 12, khi gió đông bắc từ biển gặp dãy núi, cộng thêm áp thấp và bão từ phía đông, gây mưa lớn và lũ. Đây là lý do mùa lũ của Huế, Quảng Ngãi hay Khánh Hoà đến muộn so với miền Bắc.
Miền Nam gần như không có mùa đông, chỉ có hai mùa mưa và khô. Mùa mưa khoảng tháng 5 đến tháng 11 khi gió tây nam thổi vào, mưa rào và dông thường đến vào buổi chiều. Mùa khô từ khoảng tháng 12 đến tháng 4, trời nắng, ít mưa, cũng là thời gian nước mặn dễ lấn sâu vào các cửa sông ở đồng bằng sông Cửu Long khi lượng nước từ thượng nguồn Mê Kông xuống thấp.
Vì sao có năm mưa thất thường
El Niño và La Niña. Khi mặt nước biển vùng xích đạo đông Thái Bình Dương nóng lên bất thường (El Niño), gió mùa Ấn Độ thường yếu đi và nhiều vùng Đông Nam Á khô hạn hơn. La Niña thì thường ngược lại. Đây là mối liên hệ thống kê, không phải quy luật tuyệt đối: năm 1997 có El Niño rất mạnh nhưng mưa gió mùa ở Ấn Độ vẫn gần mức bình thường.
Lưỡng cực Ấn Độ Dương. Chênh lệch nhiệt độ mặt nước giữa phía tây và phía đông Ấn Độ Dương cũng ảnh hưởng tới lượng mưa. Pha dương, khi phía tây ấm hơn, có xu hướng giúp gió mùa Ấn Độ mạnh lên và có thể bù phần nào tác động của El Niño.
Những đợt ngừng mưa giữa mùa. Ngay trong một mùa mưa bình thường vẫn có những giai đoạn ngừng mưa kéo dài. Một số dao động trong khí quyển nhiệt đới, di chuyển từ tây sang đông với chu kỳ vài tuần, làm mưa tăng giảm theo đợt. Nông dân và cơ quan khí tượng theo dõi những đợt này để quyết định thời điểm gieo cấy.
Khí hậu ấm lên. Theo đánh giá chung của các báo cáo khoa học về khí hậu, lượng mưa gió mùa trên toàn châu Á được dự báo có xu hướng tăng, kèm theo các trận mưa cực đoan nhiều hơn và biến động giữa các năm lớn hơn. Diễn biến ở từng vùng cụ thể vẫn còn nhiều bất định, nhất là ở quy mô một tỉnh hay một lưu vực sông.
Gió mùa và mùa màng: lúa đi theo mưa
Ở hầu hết châu Á gió mùa, lịch nông nghiệp bám vào ngày mưa đến và ngày mưa dứt. Tại Nam Á, người ta chia hai vụ chính: vụ gieo đầu mùa mưa và thu hoạch vào mùa thu, gồm lúa, bông, kê; và vụ gieo sau mùa mưa, thu hoạch cuối xuân, gồm lúa mì, cải dầu, đậu, sống nhờ độ ẩm còn lại trong đất và nước tưới. Một mùa mưa đến muộn vài tuần đủ làm xáo trộn cả chuỗi.
Ở Việt Nam, đồng bằng sông Hồng có vụ đông xuân và vụ mùa, xen thêm vụ đông với rau màu ưa lạnh, điều chỉ có được nhờ mùa đông lạnh do gió mùa đông bắc. Đồng bằng sông Cửu Long có vụ đông xuân, hè thu và nơi làm thêm vụ thu đông; trước kia một số vùng trũng còn trồng lúa nổi, cây lúa vươn dài theo nước lũ. Hồ chứa, kênh tưới và giống lúa ngắn ngày đã giúp nông dân bớt phụ thuộc vào mưa, nhưng nhịp gió mùa vẫn là khung thời gian lớn của mọi mùa vụ.
Câu hỏi thường gặp
Gió mùa có phải chỉ có ở châu Á không?
Không. Tây Phi, bắc Australia, Mexico và tây nam nước Mỹ, một phần Nam Mỹ đều có khí hậu gió mùa ở mức độ khác nhau. Tuy nhiên hệ gió mùa châu Á là lớn và mạnh nhất, do kích thước lục địa, vị trí Ấn Độ Dương và tác động của cao nguyên Tây Tạng.
Gió Lào ở miền Trung có phải là gió mùa không?
Gió Lào là gió mùa tây nam đã bị biến đổi. Khi gió vượt dãy Trường Sơn, không khí bốc lên sườn tây, ngưng tụ thành mưa rồi đổ xuống sườn đông, nóng lên và khô đi, gọi là hiệu ứng phơn. Vì vậy cùng một luồng gió nhưng ở Lào gây mưa, sang tới đồng bằng ven biển miền Trung lại thành gió khô nóng.
Vì sao Ấn Độ coi trọng ngày gió mùa đến bờ biển Kerala?
Vì đó là mốc khởi đầu chính thức của mùa mưa trên toàn tiểu lục địa, ngày trung bình vào khoảng đầu tháng 6. Phần lớn lượng mưa năm của nhiều vùng rơi trong bốn tháng gió mùa, nên ngày đến sớm hay muộn liên quan trực tiếp tới gieo trồng, nguồn nước hồ chứa và điện năng. Cơ quan khí tượng có dự báo riêng cho mốc này.
Nồm ẩm ở miền Bắc có liên quan đến gió mùa không?
Có. Nồm thường xuất hiện cuối đông, đầu xuân khi một đợt gió mùa đông bắc yếu đi hoặc chuyển hướng, không khí ấm ẩm từ biển tràn vào. Tường, nền nhà còn lạnh từ đợt rét trước, hơi nước trong không khí ấm ngưng tụ trên bề mặt lạnh, làm nền nhà đọng nước, đồ đạc ẩm.
Có thể dự báo trước một mùa gió mùa sẽ mạnh hay yếu không?
Có, ở mức xác suất. Các cơ quan khí tượng dùng mô hình khí hậu và các chỉ số như nhiệt độ mặt biển Thái Bình Dương, Ấn Độ Dương để dự báo mùa trước vài tháng, thường dưới dạng khả năng mưa trên, dưới hay gần mức trung bình. Dự báo mùa hữu ích cho kế hoạch chung nhưng không thay được dự báo thời tiết ngắn hạn.
Gió mùa ảnh hưởng thế nào tới lịch học và lễ hội ở châu Á?
Ở nhiều nơi, lịch sinh hoạt sắp theo mùa mưa. Một số vùng Nam Á có lễ hội đời thường chào đón mưa đầu mùa; nhiều nước Đông Nam Á tổ chức lễ hội té nước vào cao điểm nóng trước khi mưa về; mùa gặt sau mưa đi kèm hội làng và chợ phiên. Lịch nghỉ hè ở một số nước cũng gắn với thời kỳ nóng nhất trước gió mùa.
