Đông Nam Á là khu vực nằm giữa Trung Hoa, Ấn Độ và Australia, gồm 11 nước: Brunei, Campuchia, Đông Timor, Indonesia, Lào, Malaysia, Myanmar, Philippines, Singapore, Thái Lan và Việt Nam. Về tự nhiên, khu vực chia làm hai phần khác hẳn nhau: Đông Nam Á lục địa trên bán đảo Đông Dương, với núi chạy dọc và sông lớn chảy theo hướng bắc – nam; và Đông Nam Á hải đảo với hàng chục nghìn hòn đảo, nhiều núi lửa, rải quanh xích đạo.
Toàn khu vực rộng khoảng 4,5 triệu km², nóng ẩm quanh năm, nằm trên đường giao nhau giữa Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương. Việt Nam ở rìa phía đông của phần lục địa, có đường bờ biển dài khoảng 3.260 km, nên vừa mang đặc điểm bán đảo vừa hướng mặt ra biển. Bài này tách hai phần ấy ra, rồi xem khí hậu, sinh vật và nhịp sống chung đã nối khu vực lại với nhau thế nào.
Đông Nam Á lục địa: núi và sông xếp như những ngón tay
Nhìn trên bản đồ địa hình, phần lục địa của Đông Nam Á giống một bàn tay xoè xuống phía nam từ khối núi đông nam cao nguyên Tây Tạng. Các dãy núi và thung lũng sông xen kẽ nhau, chạy chủ yếu theo hướng bắc – nam hoặc tây bắc – đông nam: dãy Arakan ở phía tây Myanmar, thung lũng sông Irrawaddy, cao nguyên Shan, sông Salween, sông Chao Phraya chảy qua đồng bằng trung tâm Thái Lan, sông Mê Kông, dãy Trường Sơn và cuối cùng là sông Hồng ở phía đông.
Kiểu sắp xếp này có hệ quả lâu dài. Các thung lũng sông là hành lang di chuyển tự nhiên từ bắc xuống nam, trong khi các dãy núi giữa chúng ngăn cách các vùng theo chiều đông – tây. Những đồng bằng châu thổ lớn đều nằm ở cửa sông phía nam hoặc phía đông: châu thổ Irrawaddy, đồng bằng sông Chao Phraya, châu thổ Mê Kông và châu thổ sông Hồng. Đây là bốn vựa lúa lớn của khu vực.
Vùng núi phía bắc bán đảo cao nhất. Đỉnh Fansipan trên dãy Hoàng Liên Sơn ở Lào Cai, khoảng 3.143 m, là điểm cao nhất của ba nước Việt Nam, Lào, Campuchia; dãy núi biên giới phía bắc Myanmar còn có những ngọn núi cao hơn nhiều, tuyết phủ quanh năm. Từ đó xuống tới mũi Piai ở cực nam bán đảo Mã Lai, khí hậu chuyển dần từ cận nhiệt có mùa đông lạnh sang xích đạo nóng ẩm.
Đông Nam Á hải đảo: chuỗi đảo trên vành đai lửa
Phần hải đảo gồm Indonesia, Philippines, Malaysia phía đông (trên đảo Borneo), Brunei, Singapore và Đông Timor. Riêng Indonesia có khoảng 17.000 đảo, Philippines hơn 7.000 đảo; con số chính xác thay đổi theo cách tính đảo nhỏ, bãi nổi lúc triều thấp. Borneo là đảo lớn thứ ba thế giới, được ba nước chia nhau; Sumatra, Sulawesi, Java và Luzon đều là những đảo lớn, mỗi đảo một dáng hình riêng.
Chuỗi đảo nằm dọc nơi các mảng thạch quyển ấn vào nhau, nên núi lửa và động đất là một phần của đời sống. Indonesia có số núi lửa đang hoạt động thuộc loại nhiều nhất thế giới, trải theo một vòng cung từ Sumatra qua Java tới các đảo phía đông. Đất núi lửa giàu khoáng nên rất màu mỡ: ruộng bậc thang trên sườn núi lửa ở Java và Bali nuôi mật độ dân cư thuộc hàng cao nhất thế giới.
Giữa các đảo là những vùng biển nông rộng lớn. Trong các thời kỳ băng hà, khi mực nước biển hạ thấp, nhiều đảo phía tây như Sumatra, Java, Borneo từng nối liền với bán đảo Mã Lai thành một khối đất mà các nhà khoa học gọi là Sundaland. Điều này giải thích vì sao động vật trên các đảo này giống với đất liền châu Á, trong khi các đảo phía đông bên kia đường Wallace lại khác hẳn.
So sánh nhanh hai phần của Đông Nam Á
Bảng sau đặt hai phần cạnh nhau để thấy những điểm khác căn bản. Đây là xu hướng chung; mỗi vùng cụ thể luôn có ngoại lệ.
| Tiêu chí | Đông Nam Á lục địa | Đông Nam Á hải đảo |
|---|---|---|
| Các nước | Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia, Việt Nam, phần bán đảo của Malaysia | Indonesia, Philippines, Brunei, Singapore, Đông Timor, phần Borneo của Malaysia |
| Địa hình | Núi và thung lũng chạy bắc – nam, châu thổ lớn ở cửa sông | Đảo núi lửa, núi cao giữa đảo, đồng bằng ven biển hẹp |
| Khí hậu | Nhiệt đới gió mùa, mùa mưa và mùa khô rõ rệt; miền bắc có mùa đông lạnh | Xích đạo, mưa gần như quanh năm, mùa ít rõ ràng |
| Sông ngòi | Sông dài, lưu vực rộng, lũ theo mùa | Sông ngắn, dốc, nước lên nhanh sau mưa lớn |
| Rủi ro tự nhiên chính | Lũ, hạn theo mùa, bão ở các vùng ven biển phía đông | Núi lửa, động đất, sóng thần; bão chủ yếu ở Philippines |
Một nước có thể mang dáng dấp cả hai phần. Malaysia là ví dụ rõ nhất: bán đảo Mã Lai thuộc phần lục địa, còn hai bang Sabah và Sarawak nằm trên đảo Borneo, cách nhau một vùng biển rộng.
Khí hậu và sinh vật: nóng ẩm quanh năm nhưng không đồng nhất
Nhiệt độ ít đổi, lượng mưa đổi nhiều. Ở vùng gần xích đạo như Singapore, nhiệt độ trung bình các tháng chỉ chênh nhau vài độ. Thứ tạo nên mùa là mưa: phần lớn bán đảo Đông Dương có mùa mưa khoảng tháng 5 đến tháng 10 khi gió mùa tây nam thổi vào, và mùa khô khi gió đông bắc từ đất liền thổi ra.
Bão tập trung ở phía đông. Philippines và bờ biển miền Trung Việt Nam đón phần lớn bão nhiệt đới hình thành trên tây Thái Bình Dương. Ngược lại, các đảo sát xích đạo như Sumatra, Borneo hầu như không có bão vì lực Coriolis quá yếu để xoáy hình thành.
Rừng mưa nhiệt đới bậc nhất thế giới. Borneo và Sumatra có những khu rừng mưa lâu đời với đười ươi, loài vượn lớn chỉ còn sống ở hai đảo này. Hổ Sumatra, tê giác Java và tê giác Sumatra là những loài đang ở mức rất hiếm. Rừng ngập mặn và rạn san hô vùng Tam giác San hô quanh Indonesia, Philippines được xếp vào những nơi đa dạng sinh học biển cao nhất.
Đất than bùn và mùa khói. Một phần rừng đầm lầy ở Sumatra và Borneo mọc trên lớp than bùn dày. Khi bị tháo nước và đốt để khai hoang, lửa cháy âm ỉ trong đất rất khó dập, tạo ra những đợt khói mù lan sang các nước lân cận vào mùa khô.
Việt Nam trong khu vực: một góc nhìn địa lý
Việt Nam nằm ở rìa đông bán đảo Đông Dương, trải dài khoảng 15 vĩ độ, từ vùng núi cực bắc ở Hà Giang cũ (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang) xuống mũi Cà Mau. Hình dáng hẹp ngang và dài dọc khiến đất nước gom gần đủ các kiểu cảnh quan của Đông Nam Á lục địa: núi cao có mùa đông lạnh ở phía bắc, dãy Trường Sơn chạy dọc biên giới phía tây, dải đồng bằng ven biển miền Trung hẹp và hai châu thổ lớn ở hai đầu.
Hai châu thổ ấy thuộc về hai hệ sông khác nhau. Đồng bằng sông Hồng do sông Hồng và sông Thái Bình bồi đắp, đất cao hơn mặt nước ít, được bao bằng hệ thống đê điều xây đắp qua nhiều thế kỷ. Đồng bằng sông Cửu Long là phần cuối của lưu vực Mê Kông, thấp, phẳng, kênh rạch chằng chịt, chịu ảnh hưởng mạnh của thuỷ triều và mùa nước nổi.
Vị trí ở rìa đông cũng đặt Việt Nam vào đường đi của gió mùa đông bắc mùa đông và bão từ phía đông mùa hè, khác với các nước sâu trong bán đảo như Lào. Trong khi đó, Trường Sơn chắn gió tây nam mùa hè, tạo ra hiện tượng gió phơn khô nóng ở miền Trung, người dân quen gọi gió Lào. Những đặc điểm này giúp hiểu vì sao cùng một khu vực mà mùa mưa của Huế và của Thành phố Hồ Chí Minh lại lệch nhau vài tháng.
Những sợi chỉ chung: lúa nước, chợ nổi, chữ viết và mái nhà
Dù khác nhau về ngôn ngữ và lịch sử, các nước Đông Nam Á chia sẻ nhiều điểm sống chung bắt nguồn từ khí hậu nóng ẩm và nước dồi dào:
- Lúa nước và cá là nền của bữa ăn ở phần lớn khu vực. Nước mắm và các loại mắm lên men từ cá, tôm là cách bảo quản đạm quen thuộc ở vùng nóng; vùng trung lưu Mê Kông còn chuộng xôi nếp hằng ngày.
- Nhà sàn xuất hiện từ vùng núi phía bắc Việt Nam tới làng ven biển Borneo: sàn cao giúp tránh ẩm, tránh lũ và thú dữ, gầm sàn để nông cụ, vật nuôi.
- Chợ trên sông và đời sống dựa vào sông nước xuất hiện ở châu thổ Mê Kông, đồng bằng Chao Phraya, ven hồ Tonlé Sap.
- Chữ viết chia hai nhóm lớn: các chữ Thái, Lào, Khmer, Myanmar có chung gốc từ hệ chữ Brahmi của Nam Á, tròn và cong; trong khi tiếng Việt, tiếng Mã Lai – Indonesia và tiếng Philippines ngày nay đều dùng chữ Latin.
- Lễ hội nước và mùa vụ đời thường như té nước mừng năm mới vào tháng tư ở Thái Lan, Lào, Campuchia, Myanmar, gắn với cao điểm mùa khô nóng trước khi mưa về.
Những điểm chung này cho thấy khí hậu và sông nước định hình lối sống mạnh đến mức nào, vượt qua cả ranh giới ngôn ngữ.
Ngã tư của các tuyến biển và đảo hương liệu
Nằm giữa Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, Đông Nam Á là chỗ mọi tuyến đường biển nối hai đại dương buộc phải đi qua. Eo biển Malacca giữa bán đảo Mã Lai và đảo Sumatra là lối đi ngắn nhất, đoạn hẹp nhất gần Singapore chỉ rộng vài km, và thuộc nhóm eo biển có nhiều tàu qua lại nhất thế giới. Khi cần tránh eo này, tàu có thể đi vòng qua eo Sunda giữa Sumatra và Java, hoặc eo Lombok sâu hơn ở phía đông.
Từ trước khi có tàu chạy máy, gió mùa đã quyết định nhịp buôn bán. Thương thuyền theo gió đông bắc đi về phía nam và phía tây vào mùa đông, rồi chờ gió tây nam để quay về vào mùa hè. Những cảng nằm ở chỗ chờ gió, như Malacca hay Hội An (nay thuộc thành phố Đà Nẵng), trở thành nơi thương nhân nhiều vùng ở lại hàng tháng, để lại dấu vết trong kiến trúc phố cổ và ẩm thực.
Ở cực đông Indonesia là quần đảo Maluku, xưa được gọi là quần đảo Hương liệu. Cây đinh hương và nhục đậu khấu trong nhiều thế kỷ chỉ mọc ở vài hòn đảo nhỏ của vùng này, nên một nhúm gia vị đã kéo thuyền buôn từ rất xa tới. Câu chuyện ấy cho thấy một đặc điểm địa lý của Đông Nam Á: nhiều loài cây quý chỉ có ở những hòn đảo rất nhỏ, và chính sự hiếm hoi đó làm nên giá trị của chúng.
Câu hỏi thường gặp
Đông Timor có thuộc Đông Nam Á không?
Có. Đông Timor nằm ở phần đông của đảo Timor, thuộc chuỗi đảo Sunda nhỏ, và được tính là nước thứ mười một của Đông Nam Á trong hầu hết các tài liệu địa lý. Về sinh vật, đảo Timor nằm phía đông đường Wallace nên hệ động vật mang nhiều nét của vùng chuyển tiếp sang Australia.
Bán đảo Đông Dương và bán đảo Trung Ấn có phải là một?
Đúng, đây là hai tên gọi cho cùng phần đất liền của Đông Nam Á, gồm Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia, Việt Nam và phần bán đảo của Malaysia. Tên Trung Ấn nhấn vào vị trí nằm giữa hai vùng văn hoá Trung Hoa và Ấn Độ. Có tài liệu chỉ dùng chữ Đông Dương cho ba nước Việt Nam, Lào, Campuchia.
Vì sao vùng gần xích đạo ở Indonesia hầu như không có bão?
Bão nhiệt đới cần lực Coriolis do Trái Đất tự quay để khối khí bắt đầu xoáy. Lực này gần bằng không ở xích đạo và chỉ đủ mạnh từ khoảng 5 độ vĩ trở lên. Vì vậy Sumatra, Borneo, Java rất ít khi gặp bão, trong khi Philippines và Việt Nam ở xa xích đạo hơn lại nằm trên đường bão thường xuyên.
Sundaland là gì?
Sundaland là tên các nhà khoa học đặt cho khối đất liền từng nối bán đảo Mã Lai với Sumatra, Java và Borneo trong các thời kỳ băng hà, khi mực nước biển thấp hơn hiện nay có lúc tới hơn 100 m. Khi băng tan, nước biển dâng ngập phần thấp, để lại vùng biển nông. Dấu vết của Sundaland thấy rõ trong các loài động vật chung giữa các đảo và đất liền.
Đỉnh núi cao nhất Đông Nam Á ở đâu?
Câu trả lời phụ thuộc vào cách tính đảo New Guinea. Nếu chỉ tính phần thường được xếp vào Đông Nam Á, những ngọn núi cao nhất nằm ở vùng núi biên giới phía bắc Myanmar, cao gần 6.000 m nhưng độ cao chính xác vẫn còn được đo đạc lại. Nếu tính cả phần New Guinea thuộc Indonesia thì đỉnh Puncak Jaya cao hơn, nhưng đảo này thường được xếp vào châu Đại Dương.
Khí hậu Việt Nam khác Thái Lan ở điểm nào?
Hai nước đều nhiệt đới gió mùa, nhưng miền Bắc Việt Nam có mùa đông lạnh rõ rệt do gió mùa đông bắc, điều mà Thái Lan ít gặp. Bờ biển miền Trung Việt Nam đón mưa lớn vào thu đông khi gió đông bắc gặp dãy Trường Sơn, trong khi phần lớn Thái Lan mưa nhiều nhất vào khoảng tháng 8, tháng 9.
