Nhiều nhà địa chất cho rằng khoảng 200–300 triệu năm nữa các lục địa sẽ lại gom thành một siêu lục địa mới, tiếp nối chu kỳ đã tạo ra Rodinia và Pangaea. Hiện có bốn kịch bản được nhắc nhiều: Pangaea Proxima (trước gọi là Pangaea Ultima), Novopangaea, Aurica và Amasia. Tất cả đều là mô hình giả thuyết, dựng từ chuyển động hiện nay của các mảng cộng với những giả định về đại dương nào sẽ đóng lại.
Các kịch bản khác nhau chủ yếu ở một câu hỏi: Đại Tây Dương sẽ tiếp tục mở rộng hay sẽ khép lại, và Thái Bình Dương sẽ thu hẹp tới đâu. Bài này giải thích từng kịch bản dựa trên giả định gì, vì sao chúng khác nhau, điều gì đã đo được chắc chắn hôm nay, và cách đọc tỉnh táo những hình ảnh "bản đồ thế giới 250 triệu năm sau" lan truyền trên mạng.
Vì sao có thể dự đoán xa tới vài trăm triệu năm
Dự đoán lục địa tương lai nghe như khoa học viễn tưởng, nhưng nó có một nền tảng đo đạc thật. Nhờ hệ thống định vị vệ tinh và các trạm đo mặt đất, tốc độ và hướng di chuyển của từng mảng hiện nay được biết khá chính xác, thường vài centimét mỗi năm. Cộng dồn qua 100 triệu năm, vài centimét mỗi năm đã thành vài nghìn kilômét.
Phần khó là chuyển động không giữ nguyên mãi. Các mảng đổi hướng khi va nhau, khi một đới hút chìm mới hình thành hay khi một vết nứt mới mở ra. Vì thế mọi dự đoán xa đều phải đưa thêm giả định về những "sự kiện" sẽ xảy ra: đại dương nào sẽ bắt đầu khép, ở đâu sẽ nứt ra. Giả định khác nhau cho ra siêu lục địa khác nhau.
Một cách khác để nghĩ về chuyện này là học từ quá khứ. Các nhà nghiên cứu xem siêu lục địa trước đã gom lại theo kiểu nào: khép lại đại dương "trong" mới mở, hay khép lại đại dương "ngoài" lâu đời bao quanh. Pangaea và Rodinia có thể đã gom theo những kiểu khác nhau, và chính sự không chắc chắn này sinh ra nhiều kịch bản cho tương lai. Do đó, khi đọc về siêu lục địa tương lai, nên hiểu đây là các thí nghiệm tư duy có cơ sở dữ liệu, chứ không phải lời tiên đoán.
Những chuyển động đang đo được hôm nay
Mọi kịch bản đều xuất phát từ cùng một bộ dữ kiện hiện tại. Bảng dưới tóm tắt các xu hướng được nhắc nhiều nhất, với tốc độ làm tròn và chỉ ghi khi đã khá chắc:
| Chuyển động | Xu hướng hiện nay | Ý nghĩa cho tương lai |
|---|---|---|
| Đại Tây Dương | Đang rộng ra khoảng 2–4 cm mỗi năm | Châu Mỹ tiếp tục xa dần châu Âu và châu Phi, trừ khi có đới hút chìm mới làm nó khép lại |
| Thái Bình Dương | Đang thu hẹp vì đáy biển chìm dưới các rìa quanh nó | Châu Á và châu Mỹ có thể tiến lại gần nhau |
| Australia | Di chuyển về phía bắc, thuộc nhóm nhanh nhất, cỡ 6–7 cm mỗi năm | Sẽ ép vào vùng quần đảo Đông Nam Á |
| Châu Phi và châu Âu | Châu Phi tiến chậm về phía bắc, ép vào châu Âu | Địa Trung Hải dần khép lại, núi mới mọc lên ở chỗ ấy |
| Đông Phi | Thung lũng tách giãn đang nứt dần | Có thể tách phần đông châu Phi thành một khối riêng sau hàng chục triệu năm |
| Ấn Độ | Vẫn ép vào châu Á khoảng 4–5 cm mỗi năm | Himalaya và Tây Tạng tiếp tục được nén |
Những dữ kiện này ít gây tranh cãi. Tranh luận bắt đầu khi phải chọn: xu hướng nào sẽ tiếp tục, xu hướng nào sẽ đảo chiều. Chẳng hạn, việc Đại Tây Dương đang mở rộng là chắc chắn, nhưng nó có tiếp tục mở trong 200 triệu năm tới hay không thì không ai đo được.
Bốn kịch bản: mỗi cái dựa trên một giả định
Pangaea Proxima: Đại Tây Dương khép lại. Kịch bản do nhà địa chất Mỹ Christopher Scotese phát triển, ban đầu có tên Pangaea Ultima. Giả định là các đới hút chìm sẽ hình thành dọc bờ Đại Tây Dương, kéo châu Mỹ quay trở lại áp vào châu Âu và châu Phi. Kết quả là một siêu lục địa hình vòng, bao quanh một biển nội địa còn sót lại ở giữa, trông khá giống Pangaea cũ.
Novopangaea: Thái Bình Dương khép lại. Kịch bản do nhà địa chất người Anh Roy Livermore đề xuất. Đại Tây Dương tiếp tục mở, châu Mỹ trôi về phía tây, vượt qua Thái Bình Dương đang thu hẹp để gặp châu Á và Australia đang tiến lên phía bắc. Đây là kịch bản gần với việc kéo dài xu hướng hiện nay nhất.
Aurica: cả hai đại dương cùng khép. Kịch bản do một nhóm nghiên cứu Bồ Đào Nha và Australia đưa ra. Cả Đại Tây Dương lẫn Thái Bình Dương đều khép lại, trong khi một vết nứt mới chạy từ Ấn Độ lên vùng Siberia mở ra một đại dương mới. Siêu lục địa hình thành quanh vùng xích đạo, với Australia ở trung tâm.
Amasia: gặp nhau ở Bắc Cực. Tên ghép từ châu Mỹ và châu Á. Một mô hình được nhóm nghiên cứu ở Đại học Yale công bố năm 2012 cho rằng các lục địa sẽ dồn về phía bắc, châu Mỹ và châu Á gặp nhau quanh Bắc Cực, Bắc Băng Dương và vùng biển Caribe khép lại. Mô hình này dựa trên ý tưởng mỗi siêu lục địa mới hình thành lệch khoảng 90 độ so với siêu lục địa trước.
Bao giờ, và vì sao các con số khác nhau
Các kịch bản thường nói tới mốc khoảng 200–300 triệu năm nữa. Con số này không phải kết quả của một phép tính chính xác, mà là ước lượng dựa trên tốc độ hiện nay và khoảng cách giữa các siêu lục địa trong quá khứ. Nếu chu kỳ thật sự rơi vào khoảng 400–600 triệu năm và Pangaea bắt đầu tan rã khoảng 200 triệu năm trước, thì siêu lục địa tiếp theo có thể hình thành trong vài trăm triệu năm tới.
Sai số lớn đến từ ba nguồn. Thứ nhất, không biết khi nào và ở đâu đới hút chìm mới hình thành; đây là sự kiện quyết định nhưng khó đoán nhất. Thứ hai, tốc độ các mảng có thể thay đổi đáng kể sau mỗi va chạm, như Ấn Độ đã chậm lại khi chạm châu Á. Thứ ba, các mô hình đơn giản hoá cấu trúc sâu bên trong Trái Đất, nơi quyết định dòng vật chất kéo các mảng.
Vì vậy, khi một bài báo nói "250 triệu năm nữa", nên hiểu là "ở quy mô vài trăm triệu năm". Hai kịch bản có thể cùng hợp lý với dữ liệu hiện tại mà vẫn cho ra hình dạng hoàn toàn khác nhau. Không có kịch bản nào được giới nghiên cứu coi là đúng nhất; chúng tồn tại song song để thử những giả định khác nhau về cơ chế gom lục địa.
Khí hậu trên một siêu lục địa tương lai
Một câu hỏi được báo chí quan tâm là sự sống sẽ ra sao trên siêu lục địa mới. Năm 2023, một nhóm nghiên cứu do các nhà khoa học Đại học Bristol dẫn đầu công bố mô phỏng khí hậu cho kịch bản Pangaea Ultima. Kết quả cho thấy phần lớn đất liền có thể trở nên quá nóng với thú có vú, do ba yếu tố cộng lại: nội địa rộng xa biển, lượng khí cácbon tăng do núi lửa khi các lục địa va nhau, và Mặt Trời khi đó sáng hơn hiện nay một chút.
Kết quả này cần đọc đúng tầm: đó là một mô phỏng cho một kịch bản cụ thể, với nhiều giả định về khí quyển và sinh vật. Nó minh hoạ rằng hình dạng lục địa ảnh hưởng mạnh tới khí hậu, giống như Pangaea xưa có nội địa khô hạn và mùa gắt. Nó không phải lời dự báo về số phận loài người, vì thang thời gian ở đây lớn hơn toàn bộ lịch sử của loài người hàng nghìn lần.
Cũng đáng nhắc rằng sự sống trên Trái Đất đã đi qua nhiều lần gom và tách lục địa. Mỗi lần như vậy đi kèm biến động lớn, có những cuộc tuyệt chủng, nhưng cũng mở ra những nhánh tiến hoá mới. Siêu lục địa tương lai, nếu có, sẽ là một chương nữa trong lịch sử đó chứ không phải dấu chấm hết.
Đông Nam Á và Việt Nam trong các kịch bản
Dù khác nhau ở hình dạng chung, phần lớn kịch bản có một điểm giống nhau đối với Đông Nam Á: Australia tiếp tục tiến lên phía bắc và ép vào vùng quần đảo Indonesia. Quá trình này đã bắt đầu, vùng đảo Timor và New Guinea là nơi rìa lục địa Australia đang chạm vào các vòng cung đảo. Trong vài chục triệu năm tới, Australia được dự đoán sẽ áp sát vùng Đông Nam Á nhiều hơn.
Theo các kịch bản Novopangaea và Aurica, Đông Nam Á sẽ nằm ở vùng va chạm, giữa khối Á – Âu và Australia, nơi núi mới có thể mọc lên và các biển hiện nay thu hẹp. Trong kịch bản Amasia, mọi thứ dồn lên phía bắc, nên vị trí tương đối của Đông Nam Á cũng thay đổi theo. Chi tiết về một vùng cụ thể như lãnh thổ Việt Nam vượt quá độ phân giải của các mô hình này.
Vì vậy, nếu bắt gặp hình ảnh "Việt Nam 200 triệu năm nữa nằm ở đâu", nên coi đó là minh hoạ vui chứ không phải kết quả khoa học. Các mô hình toàn cầu chỉ đáng tin ở mức khối lục địa lớn; chi tiết từng quốc gia là phần do người vẽ tự thêm vào.
Đọc tin về lục địa tương lai thế nào cho tỉnh táo
Chủ đề siêu lục địa tương lai rất hay xuất hiện trên mạng xã hội với hình ảnh bắt mắt. Vài điểm kiểm tra giúp bạn đọc đúng tầm những thông tin đó:
- Hỏi tên kịch bản: hình ảnh đó theo mô hình nào trong bốn mô hình chính, hay là sản phẩm tự vẽ? Nếu không nêu, khả năng cao là minh hoạ tự do.
- Hỏi giả định: đại dương nào được cho là khép lại? Hiểu giả định là hiểu vì sao kết quả khác các hình khác.
- Nhìn đúng thang thời gian: 200 triệu năm dài hơn khoảng thời gian từ thời khủng long đầu tiên tới nay. Không có tác động nào tới đời người hay vài nghìn năm tới.
- Phân biệt dữ kiện và dự đoán: "Đại Tây Dương đang rộng ra" là dữ kiện đo được; "Đại Tây Dương sẽ khép lại" là giả định của một kịch bản.
- Cẩn thận với chi tiết quốc gia: mô hình không đủ chính xác để nói thành phố hay quốc gia nào sẽ nằm cạnh đâu.
Đọc như vậy, các kịch bản siêu lục địa tương lai trở thành một công cụ học tập tốt: chúng buộc ta hiểu vì sao các lục địa hiện nay đang di chuyển, và vì sao địa chất là ngành khoa học về quá khứ nhưng cũng biết cách nghĩ về tương lai ở thang thời gian rất dài.
Câu hỏi thường gặp
Có chắc là siêu lục địa tương lai sẽ hình thành không?
Không có gì chắc chắn tuyệt đối, nhưng dựa trên chu kỳ trong quá khứ và chuyển động hiện nay, nhiều nhà địa chất cho rằng khả năng các lục địa lại gom thành một khối trong vài trăm triệu năm tới là cao. Hình dạng cụ thể thì rất không chắc.
Pangaea Ultima và Pangaea Proxima có phải hai kịch bản khác nhau không?
Không. Đó là cùng một kịch bản của Christopher Scotese. Tên ban đầu là Pangaea Ultima, về sau ông đổi thành Pangaea Proxima vì chữ "ultima" gợi ý đây là siêu lục địa cuối cùng, trong khi chu kỳ có thể còn tiếp tục.
Loài người có kịp thấy siêu lục địa mới không?
Gần như chắc chắn là không theo nghĩa thông thường. Thang thời gian vài trăm triệu năm dài hơn toàn bộ lịch sử loài người hàng nghìn lần. Trong vài nghìn năm tới, vị trí các lục địa chỉ thay đổi vài chục đến vài trăm mét.
Thung lũng tách giãn Đông Phi có tạo ra đại dương mới không?
Có khả năng, nếu quá trình nứt tiếp tục trong hàng chục triệu năm, giống cách biển Đỏ đã hình thành. Nhưng không phải vết nứt nào cũng phát triển thành đại dương; một số vết nứt trong lịch sử đã dừng lại giữa chừng.
Vì sao Australia lại di chuyển nhanh như vậy?
Australia nằm trên một mảng bị kéo mạnh về phía bắc bởi đáy biển chìm xuống dọc vùng quần đảo Indonesia. Tốc độ cỡ 6–7 centimét mỗi năm đủ để hệ toạ độ quốc gia của Australia phải được điều chỉnh định kỳ cho khớp với vệ tinh định vị.
Học sinh có thể tìm hiểu chủ đề này qua hoạt động gì?
Một hoạt động đơn giản là dùng bảng tốc độ mảng hiện nay để tính các lục địa dịch chuyển bao xa sau 10, 50, 100 triệu năm, rồi so với các kịch bản. Học sinh sẽ thấy vì sao chỉ cần thay một giả định là hình dạng tương lai đổi hẳn.
