Zealandia là một khối vỏ lục địa ở tây nam Thái Bình Dương, rộng khoảng 4,9 triệu kilômét vuông, nhưng khoảng 94% nằm dưới mặt biển; phần nhô lên chủ yếu là New Zealand và New Caledonia. Năm 2017, một nhóm nhà địa chất công bố lập luận rằng Zealandia đủ tiêu chí để được coi là một lục địa riêng, đôi khi được gọi là "lục địa thứ tám".
Cụm từ "lục địa chìm" vì thế có hai nghĩa cần tách rõ. Nghĩa thứ nhất là địa chất: một khối vỏ lục địa thật nhưng bị kéo mỏng và chìm xuống, như Zealandia. Nghĩa thứ hai là mực nước biển: những vùng đất liền từng lộ ra khi mực nước biển thấp trong thời kỳ băng hà, như vùng thềm Sunda ở Đông Nam Á. Bài này đi qua cả hai nghĩa, phân biệt đảo lục địa với đảo đại dương, và tách khoa học khỏi những câu chuyện "lục địa mất tích" quen thuộc.
Bốn tiêu chí để một vùng được gọi là lục địa
Cao hơn đáy đại dương xung quanh. Dù chìm, Zealandia vẫn nổi cao hơn hẳn đáy đại dương sâu bao quanh, giống một cao nguyên dưới nước. Đây là dấu hiệu của vỏ nhẹ hơn và dày hơn vỏ đại dương. Nhiều vùng của nó chỉ sâu vài trăm mét đến khoảng một nghìn mét, trong khi đáy đại dương xung quanh sâu vài nghìn mét.
Có đá đặc trưng của vỏ lục địa. Các mẫu đá lấy từ đáy biển và từ các đảo cho thấy granit, đá biến chất và đá trầm tích giàu silic, những loại đá hiếm gặp trên vỏ đại dương thuần bazan.
Vỏ dày hơn hẳn vỏ đại dương. Các khảo sát địa chấn cho thấy vỏ dưới Zealandia dày khoảng 10–30 kilômét, mỏng hơn lục địa bình thường nhưng dày gấp nhiều lần vỏ đại dương.
Có ranh giới rõ và diện tích đủ lớn. Zealandia có ranh giới với đáy đại dương xung quanh xác định được và diện tích lớn hơn nhiều các vi lục địa như Madagascar. Nhóm tác giả năm 2017 lập luận rằng chính diện tích và tính liền khối là điều tách nó khỏi danh sách vi lục địa. Tiêu chí diện tích này là quy ước, và vì thế việc gọi Zealandia là lục địa vẫn có người chưa đồng ý hoàn toàn.
Zealandia đã chìm xuống như thế nào
Zealandia từng nằm ở rìa đông Gondwana, sát cạnh Australia và Nam Cực. Từ khoảng 85–80 triệu năm trước, nó bắt đầu tách ra khi biển Tasman mở dần giữa nó và Australia. Trong quá trình tách, vỏ lục địa của nó bị kéo dãn và mỏng đi như một miếng bột bị cán, và vỏ mỏng thì nổi thấp hơn.
Khi vỏ nguội đi sau giai đoạn kéo dãn, nó co lại và chìm thêm. Kết quả là phần lớn Zealandia dần nằm dưới mặt biển. Có một tranh luận lâu năm là vào khoảng 25–23 triệu năm trước, toàn bộ Zealandia có từng chìm hẳn hay không. Nếu có, mọi sinh vật trên cạn ở New Zealand hôm nay đều phải đến sau qua biển; nếu không, một số nhóm có thể là hậu duệ trực tiếp của sinh vật Gondwana.
Năm 2017, một chuyến khoan khoa học đại dương lấy mẫu trầm tích ở nhiều điểm trên Zealandia và tìm thấy dấu hiệu cho thấy địa hình nơi đây từng biến động mạnh, có những vùng nâng lên gần mặt nước rồi lại chìm xuống, liên quan tới việc vành đai hút chìm quanh Thái Bình Dương hình thành. Câu hỏi "có chìm hẳn hay không" vì vậy vẫn được tiếp tục nghiên cứu. Cái tên Zealandia được nhà địa vật lý Bruce Luyendyk đặt ra từ năm 1995, trước khi lập luận về lục địa được trình bày đầy đủ.
Lục địa chìm theo nghĩa mực nước biển: Sundaland, Beringia, Doggerland
Trong thời kỳ băng hà gần nhất, khoảng 20.000 năm trước, một lượng nước khổng lồ bị giữ trong các chỏm băng lục địa và mực nước biển toàn cầu thấp hơn hiện nay khoảng 120 mét. Những thềm lục địa nông lộ ra thành đồng bằng rộng, nối các vùng đất mà nay cách nhau bởi biển.
Đông Nam Á là ví dụ rõ nhất. Thềm Sunda lộ ra thành một vùng đất liền rộng lớn, thường gọi là Sundaland, nối bán đảo Đông Dương và bán đảo Mã Lai với Sumatra, Java, Borneo. Phần thềm lục địa ngoài khơi phía nam Việt Nam cũng lộ ra, và những dòng sông cổ chảy qua vùng đồng bằng ấy, trong đó có hệ thống sông của Mê Công cổ. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng con người và động vật đã đi lại qua vùng đất này trước khi nó bị nước biển dâng nhấn chìm dần.
Ở phía bắc, Beringia nối châu Á với Bắc Mỹ qua eo Bering, được coi là con đường chính để con người tới châu Mỹ. Ở châu Âu, vùng Doggerland nối nước Anh với lục địa châu Âu, bị nhấn chìm dần khi băng tan, cách nay khoảng 8.000 năm thì phần lớn đã thành biển Bắc. Khác với Zealandia, những vùng này không phải lục địa riêng mà chỉ là phần thềm của lục địa sẵn có, tạm lộ ra rồi lại chìm.
Sinh vật New Zealand: câu đố của một lục địa gần như chìm hẳn
Nếu Zealandia từng chìm hoàn toàn, sinh vật trên cạn của New Zealand phải đến từ nơi khác qua biển trong khoảng 20 triệu năm gần đây. Nếu không, một số nhóm có thể là "hành khách" đã ở trên khối đất này từ thời Gondwana. Vì thế, hệ sinh vật kỳ lạ của New Zealand trở thành một phòng thí nghiệm tự nhiên cho câu hỏi địa chất.
Trước khi con người tới, New Zealand gần như không có thú trên cạn bản địa ngoài một vài loài dơi. Thay vào đó là các loài chim không bay hoặc bay kém như kiwi, chim moa khổng lồ đã tuyệt chủng, và loài bò sát tuatara, đại diện duy nhất còn sống của một nhánh bò sát cổ từng phổ biến trong Đại Trung sinh. Thiếu thú có vú là điều dễ hiểu nếu khối đất này tách ra trước khi thú có vú lan rộng, hoặc nếu nó từng chìm gần hết.
Dữ liệu di truyền cho thấy nhiều nhóm sinh vật New Zealand có họ hàng gần ở Australia và đã đến qua biển tương đối gần đây, ủng hộ ý tưởng sinh vật được "nạp lại" sau giai đoạn chìm sâu. Nhưng một số nhóm khác có lịch sử di truyền dài hơn, khiến giả thuyết "chìm hoàn toàn" khó đứng vững. Câu trả lời hiện nay nghiêng về một bức tranh pha trộn: phần đất nổi còn lại rất nhỏ nhưng có lẽ chưa từng mất hẳn, và phần lớn sinh vật hôm nay đến bằng đường biển.
Đảo lục địa và đảo đại dương khác nhau thế nào
Khái niệm lục địa chìm dẫn thẳng tới một phân biệt hữu ích khi tìm hiểu bất kỳ hòn đảo nào: nó nằm trên vỏ lục địa hay mọc lên từ đáy đại dương. Bảng so sánh:
| Tiêu chí | Đảo lục địa | Đảo đại dương |
|---|---|---|
| Nền móng | Vỏ lục địa, thường trên thềm lục địa | Vỏ đại dương, thường là núi lửa hoặc san hô trên núi lửa |
| Nguồn gốc | Bị biển ngăn khỏi đất liền, hoặc tách ra như vi lục địa | Mọc lên từ đáy biển sâu, chưa từng nối đất liền |
| Sinh vật | Thường có thú lớn, ếch nhái, sinh vật đi bộ đến khi đảo còn nối liền | Chủ yếu sinh vật bay, bơi hoặc trôi tới; ít thú, nhiều loài đặc hữu |
| Ví dụ | Anh, Sri Lanka, Tasmania, New Guinea, Borneo, Madagascar | Hawaii, Galápagos, Réunion, nhiều đảo Polynesia |
Phân biệt này từng giúp Charles Darwin và Alfred Russel Wallace nhìn ra quy luật của sự phân bố sinh vật. Wallace mô tả một đường ranh vô hình chạy qua quần đảo Indonesia, giữa Bali và Lombok, Borneo và Sulawesi, nơi hệ động vật châu Á chuyển sang hệ động vật kiểu Australia. Đường ranh ấy, nay mang tên ông, trùng khá khớp với mép của thềm Sunda: phía tây là các đảo từng nối với lục địa châu Á khi biển rút, phía đông là vùng nước sâu chưa bao giờ cạn.
Lục địa "mất tích" trong truyền thuyết và trong khoa học
Lục địa chìm là đề tài hấp dẫn trí tưởng tượng từ lâu. Atlantis xuất phát từ các đối thoại của nhà triết học Hy Lạp Plato, như một câu chuyện ngụ ngôn về một xứ sở hùng mạnh bị biển nhấn chìm. Khảo sát đáy Đại Tây Dương cho thấy không có khối vỏ lục địa lớn nào bị chìm ở đó; giữa đại dương là sống núi bằng đá bazan trẻ.
Lemuria có câu chuyện khác, xuất phát từ khoa học thế kỷ 19. Năm 1864, nhà động vật học người Anh Philip Sclater đề xuất một lục địa đã chìm nối Madagascar với Ấn Độ để giải thích vì sao có hoá thạch vượn cáo ở cả hai nơi. Đó là một giả thuyết hợp lý trong bối cảnh chưa ai biết lục địa có thể trôi. Khi thuyết trôi dạt và kiến tạo mảng ra đời, Lemuria trở nên không cần thiết: Madagascar và Ấn Độ từng nằm cạnh nhau rồi tách ra, không cần cây cầu đất nào chìm.
Câu chuyện Lemuria là ví dụ đẹp về cách khoa học tự sửa mình. Ý tưởng sai không bị chế giễu mà bị thay thế bởi lời giải tốt hơn. Còn ngày nay, các "lục địa chìm" thật như Zealandia lại được phát hiện bằng đo địa chấn, khoan đáy biển và phân tích đá, chứ không phải bằng truyền thuyết.
Những mảnh lục địa khác đang ẩn dưới biển hoặc trong lòng đất
Ngoài Zealandia, các nhà địa chất đã nhận ra nhiều mảnh vỏ lục địa khác bị che khuất. Một số trường hợp được nhắc nhiều, với mức độ chắc chắn khác nhau:
- Cao nguyên Kerguelen ở nam Ấn Độ Dương: phần lớn là núi lửa khổng lồ, nhưng mẫu khoan cho thấy có mảnh vỏ lục địa lẫn bên trong, có lẽ bị bứt ra khi Ấn Độ và Nam Cực tách nhau.
- Mauritia dưới đảo Mauritius: các hạt zircon cổ hàng tỷ năm được tìm thấy trong đá núi lửa trẻ ở Mauritius, gợi ý có một mảnh vỏ lục địa nhỏ bị vùi bên dưới. Đây là kết luận được nhiều người chấp nhận nhưng vẫn còn được kiểm tra.
- Khối Adria lớn: nghiên cứu năm 2019 dựng lại một khối lục địa từng nằm giữa châu Phi và châu Âu, phần lớn đã chìm vào lòng đất dưới châu Âu; phần còn sót lại ở bán đảo Italy và vùng Balkan.
- Các dải gờ dưới biển quanh Australia: một số cao nguyên ngầm phía tây và phía đông Australia là vỏ lục địa bị kéo mỏng, tương tự Zealandia ở quy mô nhỏ hơn.
Danh sách này cho thấy bản đồ "lục địa" của Trái Đất phức tạp hơn nhiều so với những gì nổi trên mặt nước. Với người đọc phổ thông, bài học đáng nhớ là: lục địa được định nghĩa bằng loại đá, không phải bằng việc có nhô lên khỏi mặt biển hay không.
Câu hỏi thường gặp
Zealandia có được công nhận chính thức là lục địa thứ tám không?
Không có cơ quan nào "công nhận chính thức" lục địa. Lập luận năm 2017 được nhiều nhà địa chất đồng tình về mặt khoa học, nhưng trong sách giáo khoa và cách chia châu lục thông dụng, New Zealand vẫn thuộc châu Đại Dương và Zealandia chưa được đưa vào danh sách lục địa phổ thông.
Vì sao Zealandia chìm còn Australia thì không?
Vì vỏ lục địa của Zealandia bị kéo mỏng mạnh khi tách khỏi Gondwana, chỉ còn khoảng 10–30 kilômét, trong khi Australia giữ được vỏ dày bình thường. Vỏ mỏng nổi thấp hơn và khi nguội đi còn chìm thêm, nên phần lớn Zealandia nằm dưới mực nước biển.
Nếu nước biển rút, Việt Nam sẽ nối với những nơi nào?
Trong thời kỳ băng hà gần nhất, khi mực nước biển thấp hơn khoảng 120 mét, vùng thềm Sunda lộ ra và nối phần nam bán đảo Đông Dương với bán đảo Mã Lai, Sumatra, Java và Borneo thành một vùng đất liền rộng lớn.
Hawaii có nằm trên lục địa nào không?
Không. Quần đảo Hawaii là các núi lửa mọc lên từ đáy Thái Bình Dương, nằm trên vỏ đại dương ở giữa mảng Thái Bình Dương. Về châu lục, nó thường được xếp vào châu Đại Dương theo quy ước địa lý, dù về hành chính gắn với một quốc gia Bắc Mỹ.
Có thể tận mắt thấy một phần Zealandia không?
Có, theo nghĩa rộng: các dãy núi và đồng bằng của New Zealand và New Caledonia chính là những phần nhô lên của Zealandia. Đá granit và đá biến chất ở đó là vỏ lục địa thật, cùng gốc với phần đang nằm dưới biển xung quanh.
Iceland có phải đảo lục địa không?
Iceland chủ yếu là đảo núi lửa hình thành trên sống núi giữa Đại Tây Dương, nơi có thêm một chùm nóng sâu, nên thường được xếp là đảo đại dương. Có một số giả thuyết về mảnh vỏ lục địa cũ bên dưới, nhưng chưa được chấp nhận rộng rãi.
