Khác biệt lớn nhất: Nam Cực là một lục địa, còn Bắc Cực là một đại dương. Dưới chân người đứng ở cực Nam là một lớp băng dày gần ba km, bên dưới nữa là đá của một lục địa rộng khoảng 14 triệu km². Còn ở cực Bắc, dưới lớp băng biển chỉ dày vài mét là nước biển sâu hơn bốn km của Bắc Băng Dương. Có thể hình dung đơn giản: Nam Cực là đất liền bị băng chôn, Bắc Cực là biển bị đất liền vây quanh.
Từ khác biệt gốc ấy kéo theo hàng loạt khác biệt khác. Nam Cực lạnh hơn Bắc Cực rất nhiều vì nằm cao và xa biển. Hai vùng có hai thế giới sinh vật riêng: gấu Bắc Cực chỉ sống ở phương bắc, chim cánh cụt gần như chỉ ở Nam bán cầu. Bắc Cực có người bản địa sinh sống từ hàng nghìn năm, còn Nam Cực không có dân bản địa, chỉ có người làm việc ở các trạm nghiên cứu.
Phần dưới đi lần lượt qua địa hình, khí hậu, sinh vật, con người và những hiểu lầm hay gặp, kèm một bảng so sánh để bạn nắm nhanh hai đầu Trái Đất.
Bảng so sánh nhanh hai vùng cực
Các con số dưới đây làm tròn, chỉ để hình dung tầm cỡ. Diện tích và nhiệt độ có thể khác nhau đôi chút tuỳ nguồn và cách tính ranh giới vùng cực.
| Tiêu chí | Nam Cực | Bắc Cực |
|---|---|---|
| Bản chất | Lục địa, gần như toàn bộ bị băng phủ | Đại dương (Bắc Băng Dương) phủ băng biển, bao quanh là rìa bắc của ba châu lục |
| Bề mặt tại điểm cực | Lớp băng dày gần 3 km, cao gần 2.800 m so với mực nước biển | Băng biển dày vài mét, trôi trên biển sâu hơn 4.000 m |
| Diện tích | Lục địa khoảng 14 triệu km² | Bắc Băng Dương khoảng 14 triệu km², đại dương nhỏ nhất |
| Nhiệt độ ở điểm cực | Trung bình năm khoảng âm 49 °C | Mùa đông khoảng âm 30 đến âm 40 °C, mùa hè quanh 0 °C |
| Băng | Băng lục địa, hình thành từ tuyết qua hàng trăm nghìn năm | Chủ yếu là băng biển, hình thành do nước biển đóng băng, tan – đông theo mùa |
| Sinh vật biểu tượng | Chim cánh cụt, hải cẩu Weddell, nhuyễn thể krill | Gấu Bắc Cực, hải mã, cáo Bắc Cực, kỳ lân biển |
| Con người | Không có dân bản địa, chỉ có trạm nghiên cứu | Có nhiều dân tộc bản địa như Inuit, Sámi, Nenets, Chukchi |
Nhìn bảng, bạn thấy hai vùng cực giống nhau ở chỗ lạnh và có băng, nhưng gần như khác nhau ở mọi thứ còn lại. Nhiều người gọi chúng là «hai cực đối xứng», thật ra về địa lý chúng là hai bức tranh ngược nhau: một bên là đất ở giữa và biển bao quanh, bên kia là biển ở giữa và đất bao quanh.
Nam Cực: một lục địa bị băng chôn vùi
Châu Nam Cực rộng khoảng 14 triệu km², lớn hơn châu Âu hay châu Đại Dương, gần gấp đôi diện tích Australia. Hơn 98% bề mặt bị phủ bởi một lớp băng trung bình dày gần 2 km, có nơi dày gần 5 km. Lớp băng này nặng tới mức đè lún nền đá bên dưới; nhiều vùng đá gốc nằm dưới mực nước biển, và nếu băng biến mất thì đất sẽ từ từ nhô lên lại qua hàng nghìn năm.
Vì có lớp băng dày, Nam Cực là châu lục có độ cao trung bình lớn nhất. Tại cực Nam, mặt băng cao khoảng 2.800 m, tức là người đứng ở đó vừa ở rất xa biển vừa ở trên cao như đứng trên núi. Dãy núi xuyên Nam Cực chia lục địa thành Đông Nam Cực rộng, cao và lạnh hơn, và Tây Nam Cực thấp hơn, có nhiều băng nằm trên nền đá dưới mực nước biển. Bán đảo Nam Cực vươn về phía Nam Mỹ là phần ấm nhất, nơi tập trung phần lớn trạm nghiên cứu và sinh vật trên bờ.
Bao quanh lục địa là Nam Đại Dương với dòng hải lưu vòng quanh Nam Cực chảy liên tục từ tây sang đông. Dòng chảy này gần như cô lập vùng nước lạnh quanh lục địa khỏi nước ấm từ phía bắc, góp phần giữ Nam Cực lạnh giá.
Bắc Cực: một đại dương bị đất liền vây quanh
Bắc Băng Dương rộng khoảng 14 triệu km², nhỏ nhất và nông nhất trong các đại dương, nhưng ngay tại điểm cực Bắc đáy biển vẫn sâu hơn 4.000 m. Bao quanh đại dương này là rìa bắc của châu Á, châu Âu và Bắc Mỹ cùng đảo Greenland. Đại dương chỉ thông ra Thái Bình Dương qua eo biển Bering hẹp và nông, còn phía Đại Tây Dương thì rộng hơn, qua vùng biển giữa Greenland, Iceland và Na Uy.
Mặt biển Bắc Cực phủ băng biển, tức nước biển đóng băng, thường dày từ khoảng một đến bốn mét. Băng này không đứng yên mà trôi theo gió và hải lưu, nứt thành tảng, mở ra các rãnh nước rồi lại đông kín. Diện tích băng biển thay đổi theo mùa: lớn nhất vào khoảng tháng Ba, nhỏ nhất vào khoảng tháng Chín. Vì vậy không thể xây một trạm cố định ngay tại cực Bắc; các trạm ở đây thường là trại dựng trên băng trôi, chỉ dùng một thời gian.
Khi nói «vùng Bắc Cực», các nhà địa lý không chỉ nói đại dương mà còn gồm các vùng đất lạnh quanh nó: lãnh nguyên Siberia, Bắc Canada, Alaska, phần lớn Greenland, bắc Scandinavia. Ranh giới có nhiều cách vạch: theo vòng cực Bắc ở vĩ độ khoảng 66,5°, theo đường mà nhiệt độ trung bình tháng ấm nhất dưới 10 °C, hoặc theo giới hạn mọc của cây gỗ. Mỗi cách cho một đường hơi khác nhau, nên diện tích «vùng Bắc Cực» cũng khác nhau tuỳ tài liệu.
Vì sao Nam Cực lạnh hơn Bắc Cực nhiều đến vậy
Độ cao. Mặt băng ở trung tâm Nam Cực cao hai đến bốn km. Cứ lên cao, nhiệt độ không khí giảm dần, giống như đỉnh núi lạnh hơn chân núi. Cực Bắc thì nằm ngay mặt biển.
Không có biển sưởi ấm. Nước biển giữ nhiệt tốt. Ở cực Bắc, dù có băng, nước biển bên dưới chỉ quanh âm 2 °C và vẫn truyền một phần nhiệt lên qua băng mỏng và các rãnh nước. Trung tâm Nam Cực cách biển hơn một nghìn km, chỉ có băng và đá.
Mặt băng phản chiếu ánh nắng. Tuyết trắng phản xạ phần lớn ánh nắng trở lại không gian. Cả hai vùng cực đều chịu hiệu ứng này, nhưng Nam Cực phủ tuyết quanh năm trên diện rộng hơn nên mất nhiều năng lượng hơn.
Bị hải lưu và gió cô lập. Dòng hải lưu vòng quanh Nam Cực và vành đai gió tây mạnh như một hàng rào, hạn chế không khí và nước ấm từ vĩ độ thấp đi vào. Bắc Cực thì nhận khá nhiều nhiệt từ các dòng nước ấm Đại Tây Dương và từ không khí bay lên từ lục địa xung quanh.
Hệ quả đo được. Nhiệt độ trung bình năm ở cực Nam khoảng âm 49 °C, trong khi mùa hè ở cực Bắc nhiệt độ quanh 0 °C. Nhiệt độ thấp nhất đo được bằng nhiệt kế trên Trái Đất cũng thuộc về Nam Cực, ghi tại trạm Vostok năm 1983, khoảng âm 89 °C.
Hai thế giới sinh vật không gặp nhau
Một câu hỏi vui hay gặp: gấu Bắc Cực có ăn chim cánh cụt không? Câu trả lời là không, vì chúng không bao giờ gặp nhau ngoài tự nhiên. Gấu Bắc Cực chỉ sống quanh Bắc Băng Dương. Chim cánh cụt sống gần như hoàn toàn ở Nam bán cầu, chỉ có một loài sống ở quần đảo Galápagos sát xích đạo. Vùng nhiệt đới ấm ở giữa là rào cản mà cả hai nhóm đều không vượt qua được.
Sự tách biệt ấy có lý do. Bắc Cực nối liền với các lục địa lớn, nên động vật trên cạn như tuần lộc, cáo, sói, gấu có thể đi lại, thích nghi dần với giá lạnh qua hàng triệu năm. Nam Cực bị biển cô lập từ rất lâu, lại phủ băng, nên gần như không có động vật có xương sống sống hẳn trên đất liền. Sinh vật lớn của Nam Cực đều gắn với biển: chim cánh cụt, hải cẩu, chim biển kiếm ăn ngoài khơi rồi lên bờ hay lên băng để sinh sản.
Ở cả hai vùng, chuỗi thức ăn đều bắt đầu từ sinh vật phù du trong nước biển lạnh giàu dinh dưỡng. Ở phương nam, mắt xích quan trọng là nhuyễn thể krill, nuôi cá, chim cánh cụt, hải cẩu và cá voi. Ở phương bắc, cá tuyết Bắc Cực và các loài giáp xác nhỏ giữ vai trò tương tự, dẫn tới hải cẩu và cuối cùng là gấu Bắc Cực ở đầu chuỗi.
Con người: dân bản địa ở phương bắc, trạm nghiên cứu ở phương nam
Vùng Bắc Cực có người sống từ hàng nghìn năm. Người Inuit ở Greenland, Bắc Canada và Alaska, người Sámi ở bắc Scandinavia, người Nenets và Chukchi ở Siberia đã phát triển những cách sống riêng: săn hải cẩu trên băng, chăn tuần lộc trên lãnh nguyên, dựng nhà bằng tuyết hay da thú, may áo lông nhiều lớp. Ngày nay vùng Bắc Cực có vài triệu người sinh sống, cả ở làng bản địa lẫn ở các thành phố cảng, mỏ và thị trấn hiện đại.
Nam Cực thì khác hẳn. Con người chỉ nhìn thấy lục địa này lần đầu vào khoảng năm 1820, và đến nay chưa từng có cộng đồng nào định cư lâu dài. Những người có mặt ở đó là nhà khoa học, kỹ sư, nhân viên hậu cần làm việc theo nhiệm kỳ ở các trạm nghiên cứu, đông hơn vào mùa hè và thưa hẳn vào mùa đông. Ngoài ra có du khách đến bằng tàu vào mùa hè, phần lớn ghé bán đảo Nam Cực.
Về mặt quản lý, hai vùng cũng khác nhau. Đất liền Bắc Cực thuộc các quốc gia ven Bắc Băng Dương, còn Nam Cực được quản lý theo Hiệp ước Nam Cực, dành lục địa cho mục đích hoà bình và nghiên cứu khoa học. Chính sự khác biệt này giải thích vì sao ở Bắc Cực có thành phố, đường sắt, cảng biển, còn ở Nam Cực chỉ có trạm và đường băng tạm cho máy bay tiếp tế.
Những hiểu lầm hay gặp về hai vùng cực
«Dưới cực Bắc là đất liền.» Không đúng. Bên dưới lớp băng ở cực Bắc là biển sâu. Năm 1958, tàu ngầm Nautilus của Mỹ đã đi qua ngay bên dưới cực Bắc, điều không thể làm nếu bên dưới là đất.
«Cực Bắc trên la bàn là cực Bắc địa lý.» Kim la bàn chỉ về cực từ, một điểm do từ trường Trái Đất tạo ra và luôn dịch chuyển, hiện nằm cách cực Bắc địa lý vài trăm km. Cực địa lý là nơi trục quay của Trái Đất cắt bề mặt, cố định trên bản đồ.
«Băng Bắc Cực tan sẽ làm nước biển dâng mạnh.» Băng biển đã nổi trên nước, khi tan gần như không làm mực nước thay đổi, giống viên đá tan trong cốc. Thứ làm nước biển dâng là băng trên đất liền, như lớp băng Greenland và Nam Cực, chảy hoặc tan ra biển.
«Nam Cực lúc nào cũng tối.» Ở cực Nam, mặt trời chiếu liên tục khoảng sáu tháng mùa hè và vắng mặt khoảng sáu tháng mùa đông. Các vùng ven biển gần vòng cực thì có chu kỳ ngày đêm gần bình thường vào mùa xuân và mùa thu.
«Hai cực lạnh như nhau vì cùng nhận ít nắng.» Lượng nắng tương tự, nhưng độ cao, sự có mặt của biển và hải lưu khiến Nam Cực lạnh hơn Bắc Cực hàng chục độ, như đã giải thích ở phần trên.
Câu hỏi thường gặp
Nam Cực có phải là châu lục không?
Có. Nam Cực là một trong bảy châu lục theo cách chia phổ biến, rộng khoảng 14 triệu km², có nền đá lục địa thật nằm dưới lớp băng. Bắc Cực thì không phải châu lục, vì phần trung tâm của nó là đại dương phủ băng biển.
Vì sao trên bản đồ thế giới Nam Cực trông như một dải dài ở đáy?
Phần lớn bản đồ treo tường dùng phép chiếu kéo giãn các vùng gần cực. Một lục địa gần tròn nằm quanh cực Nam bị kéo thành dải trắng chạy suốt mép dưới, trông rộng hơn thật nhiều lần. Nhìn trên quả địa cầu mới thấy đúng hình dạng gần tròn của nó.
Vòng cực Bắc và vòng cực Nam nằm ở đâu?
Hai vòng cực nằm ở vĩ độ khoảng 66,5° bắc và nam. Từ vòng cực đi về phía cực, mỗi năm có ít nhất một ngày mặt trời không lặn và một ngày mặt trời không mọc. Vị trí vòng cực xê dịch rất chậm vì độ nghiêng trục Trái Đất thay đổi theo chu kỳ dài.
Có ai sống quanh năm ở Nam Cực không?
Không có dân cư định cư. Người ở lại qua mùa đông là các đội làm việc tại trạm nghiên cứu, thường ở theo nhiệm kỳ khoảng một năm rồi được thay. Một số trẻ em từng được sinh ra ở các trạm, nhưng đó là trường hợp cá biệt, không tạo thành cộng đồng.
Băng ở Nam Cực là nước ngọt hay nước mặn?
Lớp băng lục địa hình thành từ tuyết rơi tích tụ và nén lại qua hàng nghìn năm nên là nước ngọt; đây là kho nước ngọt lớn nhất Trái Đất. Băng biển quanh lục địa hình thành từ nước biển, nhưng khi đông lại phần lớn muối bị đẩy ra ngoài nên băng biển cũ khá nhạt.
Có thể đi bộ từ Bắc Cực tới đất liền không?
Vào mùa đông, băng biển nối liền khá rộng nên các đoàn thám hiểm có thể đi bộ hoặc trượt tuyết từ bờ Canada, Greenland hay Siberia lên cực Bắc. Tuy vậy băng trôi liên tục, có rãnh nước mở ra bất ngờ, nên quãng đường thực tế dài và nguy hiểm hơn khoảng cách trên bản đồ.
