Không có một con số châu lục được quốc tế thống nhất bắt buộc. Mô hình phổ biến nhất trong sách tiếng Anh là 7 châu: châu Á, châu Âu, châu Phi, Bắc Mỹ, Nam Mỹ, châu Đại Dương (hay châu Úc) và châu Nam Cực. Nhiều nước dạy 6 châu, hoặc gộp châu Mỹ làm một, hoặc gộp Á – Âu làm một. Năm vòng tròn Olympic tượng trưng cho 5 châu có người ở, còn một số nhà địa lý lập luận chỉ có 4 khối đất liền lớn tách biệt.
Ở Việt Nam, sách giáo khoa địa lý thường phân biệt hai khái niệm: châu lục theo nghĩa địa lý – văn hoá và lục địa theo nghĩa khối đất liền liền mạch có biển bao quanh, mỗi loại thường được dạy là 6. Bài này giải thích vì sao các con số khác nhau, mỗi mô hình phổ biến ở đâu, các chỗ "khó vạch" như ranh giới Âu – Á hay châu Mỹ một hay hai, và cách trả lời câu hỏi "có bao nhiêu châu lục" cho đúng.
Vì sao không có con số duy nhất
Châu lục là một khái niệm do con người đặt ra để chia thế giới cho dễ hiểu, không phải một đơn vị tự nhiên có định nghĩa chặt như nguyên tố hoá học. Không có tổ chức quốc tế nào ra quy định bắt buộc "thế giới có bao nhiêu châu". Mỗi truyền thống giáo dục chọn một cách đếm, phần lớn kế thừa từ lịch sử địa lý của chính nó.
Khó khăn nằm ở chỗ tiêu chí không thống nhất. Nếu tiêu chí là "khối đất liền tách biệt bởi biển", thì châu Á và châu Âu là một khối, châu Phi cũng chỉ ngăn với châu Á bởi một con kênh đào. Nếu tiêu chí là văn hoá và lịch sử, thì châu Âu rõ ràng là một vùng riêng. Nếu tiêu chí là địa chất, thì cần tính cả những khối lục địa phần lớn chìm dưới biển. Mỗi tiêu chí cho ra một con số khác, và không tiêu chí nào sai, chỉ là trả lời những câu hỏi khác nhau.
Vì vậy câu hỏi "có bao nhiêu châu lục" giống câu hỏi "cầu vồng có mấy màu": đáp án phổ biến là một con số, nhưng nó phản ánh quy ước hơn là một ranh giới có sẵn trong tự nhiên. Người hiểu vấn đề sẽ trả lời kèm mô hình: "theo mô hình 7 châu thì là bảy".
Các mô hình đếm châu lục và nơi thường dùng
Bảng dưới tóm tắt các mô hình hay gặp. Cột "thường gặp ở" chỉ mang tính tham khảo, vì trong cùng một nước, các bộ sách và các thời kỳ có thể dạy khác nhau:
| Mô hình | Các châu | Thường gặp ở |
|---|---|---|
| 7 châu | Á, Âu, Phi, Bắc Mỹ, Nam Mỹ, Đại Dương (hoặc Úc), Nam Cực | Các nước nói tiếng Anh, Trung Quốc, Ấn Độ và nhiều nước khác |
| 6 châu, gộp châu Mỹ | Á, Âu, Phi, Mỹ, Đại Dương, Nam Cực | Nhiều nước Mỹ Latinh và một số nước Nam Âu |
| 6 châu, gộp Á – Âu | Á – Âu, Phi, Bắc Mỹ, Nam Mỹ, Australia, Nam Cực | Một số truyền thống giáo dục ở Nga và Đông Âu, cũng là cách đếm lục địa theo đất liền |
| 5 châu | Á, Âu, Phi, Mỹ, Đại Dương (bỏ Nam Cực vì không có dân cư thường trú) | Biểu tượng Olympic, cách nói "năm châu bốn biển" |
| 4 khối | Phi – Á – Âu, châu Mỹ, Australia, Nam Cực | Lập luận địa lý thuần đất liền, ít dùng trong trường học |
Trong tiếng Việt, thành ngữ "năm châu bốn biển" phản ánh cách hiểu 5 châu cũ, có lẽ hình thành trước khi châu Nam Cực được biết rõ và trước khi người ta tách châu Mỹ làm hai. Năm vòng tròn Olympic, do Pierre de Coubertin thiết kế đầu thế kỷ 20, cũng tượng trưng cho năm châu có người ở. Đây là những lớp lịch sử của khái niệm, không mâu thuẫn với việc sách giáo khoa hiện nay dạy con số khác.
Việt Nam dạy thế nào: châu lục và lục địa là hai danh sách
Một điểm đặc biệt của sách giáo khoa địa lý ở Việt Nam là tách hai khái niệm. Lục địa là khối đất liền rộng hàng triệu kilômét vuông, có biển và đại dương bao quanh; theo tiêu chí này thường có 6 lục địa: Á – Âu, Phi, Bắc Mỹ, Nam Mỹ, Nam Cực và Australia (sách thường phiên là Ô-xtrây-li-a). Châu Âu và châu Á ở chung một lục địa vì không có biển ngăn cách.
Châu lục thì bao gồm cả lục địa lẫn các đảo, quần đảo xung quanh, và được chia theo cả tiêu chí lịch sử, văn hoá. Theo cách dạy quen thuộc, thế giới có 6 châu lục: châu Á, châu Âu, châu Phi, châu Mỹ, châu Đại Dương và châu Nam Cực. Ở đây châu Mỹ được tính là một, còn Á và Âu tách đôi.
Hai danh sách cùng có số 6 nhưng không trùng nhau, và đó là nguồn nhầm lẫn lớn với học sinh. Cách nhớ đơn giản: lục địa là "đất liền", nên Á – Âu gộp, Bắc Mỹ và Nam Mỹ tách (vì kênh Panama và eo đất hẹp được coi là ranh); châu lục là "vùng địa lý – văn hoá", nên Á và Âu tách, còn châu Mỹ gộp. Khi đọc sách nước ngoài theo mô hình 7 châu, bạn sẽ thấy châu Mỹ lại được tách làm hai.
Châu Âu và châu Á: ranh giới vạch bằng quy ước
Việc chia châu Âu và châu Á có gốc từ người Hy Lạp cổ, những người đứng ở biển Aegean và gọi hai bờ đông – tây bằng hai tên khác nhau. Khi hiểu biết về địa lý mở rộng dần về phía đông, đường ranh ấy phải được kéo dài qua một vùng đất liền không có biển ngăn, và người ta phải chọn một đường quy ước.
Từ thế kỷ 18, dãy Ural và sông Ural được dùng phổ biến làm ranh giới phía đông. Đoạn phía nam thì khó hơn: có cách vạch theo dãy Kavkaz, có cách theo vùng trũng phía bắc dãy núi này. Chọn cách nào sẽ quyết định đỉnh Elbrus, cao khoảng 5.640 mét ở dãy Kavkaz, có phải là ngọn núi cao nhất châu Âu hay không; nếu không, danh hiệu thuộc về Mont Blanc ở dãy Alps, cao khoảng 4.800 mét.
Một số quốc gia vì thế nằm trên cả hai châu, và việc xếp chúng vào châu nào trong thống kê, trong thể thao hay trong các tổ chức khu vực là quy ước riêng của từng nơi. Với người học địa lý, điều quan trọng là hiểu đường ranh này mang tính lịch sử – văn hoá, không phải ranh giới tự nhiên rõ ràng như bờ biển.
Châu Mỹ một hay hai, và chuyện eo đất Panama
Bắc Mỹ và Nam Mỹ nối với nhau bằng eo đất Trung Mỹ, hẹp nhất ở Panama. Về đất liền, chúng là một khối, nên mô hình 6 châu gộp châu Mỹ có lý do. Nhưng về địa chất và lịch sử tự nhiên, hai khối này đã tách biệt suốt hàng chục triệu năm, mỗi bên có một hệ sinh vật riêng.
Eo đất Panama khép lại hoàn toàn vào khoảng 3 triệu năm trước theo quan điểm phổ biến, dù có nghiên cứu cho rằng các mảnh đất đã nối tạm từ sớm hơn. Khi cây cầu đất hình thành, động vật hai bên tràn qua lại trong một sự kiện được gọi là Cuộc trao đổi lớn giữa hai châu Mỹ: thú có túi opossum, con ta tu (armadillo) và con lười đi lên phía bắc, còn nhiều loài thú ăn thịt, hươu, ngựa đi xuống phía nam.
Sự kiện này còn ảnh hưởng tới đại dương: khi eo đất khép lại, Đại Tây Dương và Thái Bình Dương bị ngăn cách ở vùng nhiệt đới, dòng hải lưu đổi hướng, và nhiều nhà khoa học cho rằng điều này góp phần thay đổi khí hậu Bắc bán cầu. Như vậy, câu hỏi "châu Mỹ một hay hai" có câu trả lời khác nhau tuỳ bạn nhìn bằng con mắt bản đồ chính trị, con mắt đất liền hay con mắt lịch sử tự nhiên.
Những câu hỏi đếm hay gây tranh luận
Châu Đại Dương hay châu Úc? Cách gọi "châu Úc" nhấn vào lục địa Australia; "châu Đại Dương" bao gồm cả New Zealand, New Guinea và hàng nghìn đảo Thái Bình Dương. Sách Việt Nam hiện thường dùng "châu Đại Dương". Về địa chất, New Zealand còn nằm trên một khối lục địa riêng phần lớn chìm dưới biển, gọi là Zealandia, chủ đề có bài riêng.
Greenland thuộc châu nào? Về địa lý tự nhiên và địa chất, Greenland nằm trên khối Bắc Mỹ. Về lịch sử và quan hệ hành chính, nó gắn với một quốc gia châu Âu. Hai cách xếp trả lời hai câu hỏi khác nhau và đều được dùng.
Nam Cực có tính là châu lục không? Trong mô hình 7 và 6 châu thì có. Mô hình 5 châu bỏ Nam Cực vì không có dân cư thường trú, chỉ có các trạm nghiên cứu. Về đất liền, Nam Cực là một lục địa thật sự, lớn hơn Australia.
Các đảo giữa đại dương thuộc châu nào? Các đảo xa như Hawaii, Iceland hay các đảo Đại Tây Dương thường được xếp theo quy ước địa lý – văn hoá chứ không theo khối đá bên dưới, vì nhiều đảo là đảo núi lửa đại dương, không nằm trên vỏ lục địa nào.
Dạy và học về châu lục mà không rối: một trình tự gợi ý
Với giáo viên, phụ huynh hay chính người tự học, sự khác nhau giữa các mô hình có thể biến thành một bài học hay về cách con người phân loại thế giới, thay vì một nguồn nhầm lẫn. Một trình tự gợi ý:
- Bắt đầu từ đất liền nhìn thấy được: cho người học xem quả địa cầu, chỉ ra những khối đất liền có biển bao quanh. Họ sẽ tự đếm ra khoảng bốn đến sáu khối tuỳ cách nhìn eo đất Panama và kênh Suez.
- Đặt câu hỏi về ranh giới: vì sao châu Âu và châu Á lại tách đôi khi không có biển ngăn? Câu hỏi này dẫn tới phần lịch sử – văn hoá của khái niệm châu lục.
- Giới thiệu hai khái niệm của sách Việt Nam: lục địa theo đất liền, châu lục theo vùng địa lý – văn hoá, mỗi loại 6, và vì sao hai danh sách không trùng.
- Mở rộng sang các nước khác: cho thấy mô hình 7 châu trong sách tiếng Anh, mô hình gộp châu Mỹ ở Mỹ Latinh, năm vòng tròn Olympic. Nhấn mạnh rằng đó là các quy ước song song.
- Kết thúc bằng góc địa chất: vỏ lục địa, lục địa chìm như Zealandia, và việc các khối này đã từng gom thành Pangaea. Người học sẽ thấy "châu lục" là cách chia của con người đặt lên một nền đất vẫn đang di chuyển.
Trình tự này giúp người học nhớ lâu hơn việc thuộc lòng một con số, và chuẩn bị cho họ khi gặp tài liệu nước ngoài dùng cách đếm khác. Nó cũng tránh được một kiểu tranh cãi vô ích là "con số nào đúng", vì câu trả lời đúng luôn đi kèm câu hỏi: đúng theo tiêu chí nào.
Câu hỏi thường gặp
Nếu đi thi, trả lời có bao nhiêu châu lục thế nào cho an toàn?
Nên trả lời theo đúng sách giáo khoa đang học, và nếu được trình bày thì nêu rõ mô hình. Ví dụ: theo cách chia của sách địa lý Việt Nam, thế giới có 6 châu lục; theo mô hình phổ biến trong sách tiếng Anh, có 7 châu lục.
Vì sao châu Âu nhỏ mà vẫn là một châu riêng?
Vì việc chia châu bắt nguồn từ lịch sử và văn hoá, không chỉ từ diện tích. Người Hy Lạp cổ đặt tên các vùng theo những gì họ biết, và cách chia ấy được truyền thống địa lý châu Âu giữ lại, về sau lan ra toàn thế giới qua sách vở và bản đồ.
Châu lục lớn nhất là châu nào?
Theo hầu hết các mô hình, châu Á lớn nhất cả về diện tích lẫn dân số, chiếm khoảng một phần ba diện tích đất liền thế giới. Nếu gộp Á – Âu làm một lục địa thì khối này còn lớn hơn nữa. Con số chính xác tuỳ cách tính ranh giới.
Ai đặt ra mô hình 7 châu lục?
Không có một người duy nhất. Mô hình này hình thành dần qua sách địa lý thế kỷ 19 và 20, khi châu Mỹ được tách thành hai và châu Nam Cực được khám phá, rồi lan rộng nhờ sách giáo khoa và bản đồ tiếng Anh.
Có ai đề xuất tính Zealandia là châu lục thứ tám không?
Có. Một số nhà địa chất lập luận rằng theo tiêu chí địa chất, Zealandia đủ điều kiện là một lục địa riêng, dù phần lớn chìm dưới biển. Tuy vậy, trong cách chia châu lục thông dụng, New Zealand vẫn thuộc châu Đại Dương.
