Câu hỏi «ai tới cực Bắc đầu tiên» đến nay vẫn chưa có một đáp án được mọi người chấp nhận. Năm 1909, Robert Peary cùng Matthew Henson và bốn người Inuit tuyên bố tới cực Bắc ngày 6 tháng 4; trước đó Frederick Cook tuyên bố đã tới vào tháng 4 năm 1908. Cả hai tuyên bố đều thiếu bằng chứng độc lập và bị nhiều nhà nghiên cứu nghi ngờ.
Những cột mốc không còn tranh cãi đến muộn hơn: năm 1926, khí cầu Norge chở Roald Amundsen, Lincoln Ellsworth và Umberto Nobile bay qua cực Bắc; năm 1948, một đoàn khoa học Liên Xô hạ cánh bằng máy bay và đứng trên băng tại cực; năm 1968 – 1969 mới có những đoàn tới cực bằng đường mặt băng được xác minh chắc chắn.
Khác cực Nam nằm trên đất liền đứng yên, cực Bắc là một điểm trên biển băng luôn trôi, không có mốc nào để đánh dấu hay quay lại kiểm chứng. Bài này kể lại các mốc chính và giải thích vì sao việc chứng minh mình đã tới cực Bắc lại khó đến vậy.
Vì sao tới cực Bắc khó và càng khó chứng minh
Đi bộ lên cực Bắc không phải là đi trên một mặt phẳng trắng. Băng biển bị gió và hải lưu xô đẩy, va vào nhau tạo thành những gờ băng nén cao vài mét, phải leo qua hoặc kéo xe vòng. Băng nứt ra thành những rãnh nước đen, có rãnh rộng tới mức phải chờ đông lại hoặc đi vòng hàng km. Toàn bộ khối băng lại trôi: có ngày đoàn đi được hai mươi km về phía bắc nhưng băng dưới chân trôi ngược về phía nam vài km.
Việc xác định vị trí cũng khó. Thời ấy, người ta xác định vĩ độ bằng cách đo độ cao của mặt trời bằng kính lục phân rồi tính toán, nhưng ở gần cực, mặt trời đầu mùa xuân rất thấp, sương mù và khúc xạ làm phép đo kém chính xác. La bàn từ gần như vô dụng vì cực từ nằm ở chỗ khác và đường sức từ gần thẳng đứng. Muốn biết mình đang đi đúng hướng, người đi phải tính kinh độ và thời gian rất cẩn thận.
Tại cực Bắc không có gì để để lại. Một lá cờ cắm trên băng sẽ trôi đi theo khối băng; không ai quay lại kiểm tra được. Bằng chứng duy nhất là nhật ký, số liệu đo thiên văn và lời kể của chính đoàn. Nếu đoàn không có người đo đạc độc lập, hoặc số liệu không được ghi đầy đủ, những người hoài nghi sẽ không có cách nào để kiểm chứng. Đó là gốc rễ của cuộc tranh cãi kéo dài cả thế kỷ.
Cũng nên biết «cực Bắc» có nhiều nghĩa. Cực Bắc địa lý là nơi trục quay Trái Đất cắt bề mặt, điểm mà các đoàn thám hiểm nhắm tới. Cực từ Bắc là nơi kim la bàn dựng đứng, nằm ở chỗ khác và dịch chuyển hàng chục km mỗi năm trong những thập kỷ gần đây. Ngoài ra các nhà địa lý còn nói tới cực khó tiếp cận, điểm trên băng biển xa bờ nhất theo mọi hướng. Khi đọc một tuyên bố «đã tới cực Bắc», câu hỏi đầu tiên là cực nào, câu hỏi thứ hai là bằng chứng nằm ở đâu và ai đã kiểm tra.
Trước năm 1908: những chuyến đi mở đường
Suốt thế kỷ 19, người châu Âu tìm đường biển vòng qua phía bắc châu Mỹ và châu Á để sang châu Á, gọi là Hành lang Tây Bắc và Hành lang Đông Bắc. Những chuyến đi ấy vẽ lại bản đồ vùng cực nhưng cũng để lại thảm hoạ, nổi tiếng nhất là đoàn của John Franklin rời Anh năm 1845 trên hai con tàu, mất tích toàn bộ ở vùng quần đảo Bắc Cực Canada. Hai xác tàu chỉ được tìm thấy dưới đáy biển vào các năm 2014 và 2016, với sự giúp đỡ của hiểu biết truyền miệng của người Inuit.
Một bước ngoặt về hiểu biết là chuyến đi của Fridtjof Nansen, nhà khoa học Na Uy. Quan sát rằng đồ vật từ một con tàu đắm ở vùng Siberia trôi tới tận Greenland, ông đoán có dòng băng trôi xuyên qua Bắc Băng Dương. Ông cho đóng tàu Fram với thân tròn để bị băng ép thì nâng lên chứ không bị nghiền, rồi cố ý cho tàu kẹt trong băng và trôi theo, từ năm 1893 đến 1896.
Khi thấy tàu không trôi đủ gần cực, năm 1895 Nansen và Hjalmar Johansen rời tàu, đi bằng ván trượt và chó kéo xe về phía bắc, tới vĩ độ khoảng 86° bắc, gần cực hơn bất kỳ ai trước đó, rồi quay về, trú đông trên quần đảo Franz Josef trong túp lều đá và da thú. Chuyến đi chứng minh Bắc Cực là đại dương phủ băng trôi, không có lục địa ở giữa. Năm 1897, nhà kỹ sư Thuỵ Điển Salomon August Andrée thử bay tới cực bằng khí cầu nhưng mất tích; di vật của đoàn chỉ được tìm thấy năm 1930.
Hai tuyên bố năm 1908 và 1909: thông tin chính
Bảng dưới tóm tắt những điểm được nhắc nhiều nhất trong các phân tích lịch sử. Không bảng nào có thể thay một cuộc đánh giá đầy đủ, nhưng giúp thấy vì sao cả hai tuyên bố đều còn bị nghi ngờ.
| Frederick Cook | Robert Peary | |
|---|---|---|
| Ngày tuyên bố tới cực | Tháng 4 năm 1908 | 6 tháng 4 năm 1909 |
| Đi cùng | Hai người Inuit trẻ | Matthew Henson và bốn người Inuit: Ootah, Egingwah, Seegloo, Ooqueah |
| Công bố | Tháng 9 năm 1909, sau hơn một năm không có tin | Tháng 9 năm 1909, chỉ vài ngày sau Cook |
| Điểm bị nghi ngờ | Không đưa ra được số liệu đo thiên văn gốc thuyết phục; một tuyên bố khác của ông về leo núi trước đó bị chứng minh là sai | Tốc độ đi những ngày cuối tăng vọt so với trước; không có người đo đạc độc lập đi cùng chặng cuối |
| Kết cục thời đó | Bị nhiều tổ chức bác bỏ | Được nhiều tổ chức công nhận, nhưng tranh cãi kéo dài tới nay |
Các phân tích về sau đi tới những kết luận khác nhau: có nghiên cứu cho rằng Peary đã tới rất gần cực, có nghiên cứu cho rằng ông còn cách xa đáng kể. Tuyên bố của Cook được ít nhà nghiên cứu tin hơn. Một điểm đã thay đổi theo thời gian là sự ghi nhận dành cho Matthew Henson, người Mỹ gốc Phi, và bốn người Inuit, những người góp phần quyết định vào chuyến đi nhưng từng bị lãng quên trong nhiều thập kỷ.
Năm 1926: bay qua cực Bắc
Máy bay và khí cầu mở ra một cách tiếp cận mới. Ngày 9 tháng 5 năm 1926, Richard Byrd và phi công Floyd Bennett tuyên bố đã bay từ Svalbard tới cực Bắc rồi quay lại. Tuyên bố này cũng bị nghi ngờ, vì thời gian bay được cho là quá ngắn so với tốc độ máy bay và quãng đường, và những ghi chép tìm thấy sau này cho thấy có thể họ đã quay lại trước khi tới cực.
Ba ngày sau, ngày 12 tháng 5 năm 1926, khí cầu Norge do Umberto Nobile thiết kế và điều khiển, chở Roald Amundsen, Lincoln Ellsworth cùng thành viên đoàn, bay từ Svalbard qua cực Bắc tới Alaska. Chuyến bay xuyên Bắc Băng Dương này được nhiều nhà nghiên cứu xem là lần đầu tiên có người chắc chắn tới được vùng trời cực Bắc. Nếu chấp nhận cách tính này, Amundsen là người đầu tiên tới được cả hai cực.
Hai năm sau, khí cầu Italia của Nobile gặp nạn trên đường về từ cực Bắc. Cuộc tìm kiếm quốc tế sau đó cứu được một phần người sống sót, nhưng chính Amundsen mất tích khi bay đi tham gia tìm kiếm. Câu chuyện này cho thấy vùng cực vẫn nguy hiểm ngay cả với những người giàu kinh nghiệm nhất và những phương tiện hiện đại nhất thời bấy giờ.
Những cột mốc không còn tranh cãi
Từ giữa thế kỷ 20, nhờ máy bay, tàu ngầm, thiết bị định vị tốt hơn và những người quan sát độc lập, các cột mốc ở cực Bắc trở nên rõ ràng:
- 1948: một đoàn khoa học Liên Xô hạ cánh bằng máy bay xuống băng tại cực Bắc để đo đạc. Đây thường được coi là lần đầu tiên có người chắc chắn đặt chân lên mặt băng tại cực.
- 1958: tàu ngầm hạt nhân Nautilus của Mỹ đi xuyên dưới lớp băng qua đúng điểm cực Bắc, chứng minh có thể vượt Bắc Băng Dương dưới băng.
- 1959: tàu ngầm Skate của Mỹ nổi lên xuyên qua băng tại cực Bắc.
- 1968: đoàn của Ralph Plaisted tới cực bằng xe trượt tuyết có động cơ, vị trí được một máy bay xác nhận độc lập. Đây thường được coi là chuyến đi trên mặt băng đầu tiên tới cực được kiểm chứng.
- 1969: đoàn của Wally Herbert tới cực bằng chó kéo xe, là chuyến đi bộ trên mặt băng đầu tiên được kiểm chứng, rồi đi tiếp để hoàn thành chuyến vượt ngang Bắc Băng Dương.
- 1977: tàu phá băng hạt nhân Arktika của Liên Xô là con tàu mặt nước đầu tiên tới cực Bắc.
Danh sách này cho thấy tiêu chí «tới cực» thay đổi theo phương tiện: bay qua, đứng trên băng, đi dưới nước, đi trên băng bằng sức người hay sức máy. Khi đọc một tài liệu nói ai đó là «người đầu tiên», nên xem tài liệu đang tính theo tiêu chí nào.
Cực Bắc ngày nay: thám hiểm, nghiên cứu và một mặt băng đang đổi khác
Ngày nay các đoàn khoa học vẫn dựng trại trên băng trôi gần cực để đo đạc khí quyển, đại dương và băng. Một số chuyến nghiên cứu lớn cho tàu phá băng cố ý đóng băng lại trong băng biển và trôi theo suốt một năm, đúng như cách Nansen làm hơn một thế kỷ trước, nhưng với thiết bị hiện đại. Các trạm tự động thả trên băng gửi số liệu về qua vệ tinh.
Những người thám hiểm bằng ván trượt vẫn chọn cực Bắc làm mục tiêu, thường xuất phát từ bờ Canada hoặc từ một trại băng tạm phía Nga vào đầu xuân, khi băng còn cứng và mặt trời đã lên. Tuy vậy, nhiều người đi nhiều năm cho biết mặt băng ngày càng khó lường: băng mỏng hơn, nhiều rãnh nước hơn, mùa đi được ngắn lại, khiến các chuyến đi bộ không tiếp tế tới cực trở nên hiếm hơn.
Ở góc lịch sử, câu chuyện chinh phục cực Bắc cũng đang được kể lại đầy đủ hơn. Kỹ năng của người Inuit, từ cách may áo lông, dựng nhà tuyết, điều khiển chó kéo xe đến hiểu biết về băng, là nền tảng giúp nhiều đoàn thám hiểm châu Âu và Mỹ sống sót. Những đóng góp ấy ngày càng được ghi nhận, cùng với cách nhìn tỉnh táo hơn về các tuyên bố thiếu bằng chứng.
Câu hỏi thường gặp
Vậy rốt cuộc ai là người đầu tiên tới cực Bắc?
Tuỳ tiêu chí. Nếu chấp nhận tuyên bố của Peary thì là Peary, Henson và bốn người Inuit năm 1909, nhưng tuyên bố này còn bị nghi ngờ. Lần bay qua cực được nhiều người tin là khí cầu Norge năm 1926; lần đứng trên băng tại cực không còn tranh cãi là đoàn Liên Xô năm 1948.
Matthew Henson là ai?
Matthew Henson là người Mỹ gốc Phi, đồng hành với Peary qua nhiều chuyến thám hiểm Bắc Cực, thông thạo tiếng Inuit, điều khiển chó và đóng xe trượt giỏi. Ông nằm trong nhóm cuối cùng của chuyến đi năm 1909. Đóng góp của ông chỉ được ghi nhận đầy đủ nhiều thập kỷ sau.
Vì sao không thể cắm mốc tại cực Bắc?
Vì cực Bắc nằm trên băng biển trôi. Một vật đặt trên băng sẽ trôi đi hàng km chỉ sau vài ngày, theo gió và hải lưu. Bên dưới lại là biển sâu hơn bốn km. Muốn đánh dấu, người ta chỉ có thể ghi tọa độ và thời điểm, không thể để lại vật làm chứng.
Dùng định vị vệ tinh thì việc tới cực Bắc có dễ hơn không?
Định vị vệ tinh giải quyết được bài toán biết mình đang ở đâu, nhưng không làm băng bớt gồ ghề, bớt rãnh nước hay bớt trôi. Các chuyến đi bằng sức người ngày nay vẫn mất nhiều tuần, và còn gặp khó hơn vì băng mỏng và nứt nhiều hơn trước.
Có ai từng bơi ở cực Bắc không?
Có những người bơi một quãng ngắn trong rãnh nước mở gần cực Bắc để gây chú ý tới vấn đề băng tan, trong điều kiện có đội hỗ trợ y tế. Nước ở đó khoảng âm 1,8 °C, cực kỳ nguy hiểm với người không được chuẩn bị, không nên xem là hoạt động bình thường.
